కలాన్ని ఆయుధంగా చేసుకున్న స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు-గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి

భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటం కేవలం వీధుల్లో జరిగిన నిరసనల తోనో, జైలు శిక్షలతోనో, సాయుధ పోరాటాలతోనో మాత్రమే సాగలేదు. ప్రజలకు నిజాలు తెలియజేయడం, పాలకుల అన్యాయాలను బయటపెట్టడం, రైతులు,కార్మికుల సమస్యలకు గొంతుకగా నిలవడం కూడా ఆ పోరాటంలో కీలకమైన భాగాలు.

అటువంటి పాత్రను పోషించిన ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, పాత్రికేయుడు, సామాజిక కార్యకర్త గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి. ఆయన 1890 అక్టోబర్ 26న జన్మించారు. 1931 మార్చి 25న కాన్పూర్‌లో మత ఘర్షణల మధ్య ప్రజల ప్రాణాలను కాపాడేందుకు ప్రయత్నిస్తూ మరణించారు. ఆయన జీవితం దేశభక్తి, నిర్భయ పాత్రికేయత, మానవత్వం, మత సామరస్యానికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణ.

బాల్యం, విద్యాభ్యాసం:

గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి అప్పటి అలహాబాద్‌ (ప్రస్తుత ప్రయాగ్‌ రాజ్‌)లో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి జయనారాయణ్‌ ఉపాధ్యాయుడిగా పనిచేశారు. కుటుంబ ఆర్థిక పరిస్థితులు, ఆ కాలంలోని విద్యావకాశాల పరిమితులు ఆయన చదువుపై ప్రభావం చూపాయి.

చిన్న వయసులోనే సమాజంలో ఉన్న అసమానతలు, పేద ప్రజలు ఎదుర్కొంటున్న కష్టాలు, బ్రిటిష్‌ పాలనలో భారతీయులకు జరుగుతున్న అన్యాయాలపై ఆయనకు ద్వేష భావం ఏర్పడింది. ఉన్నత విద్యను కొనసాగించడానికి అనుకూల పరిస్థితులు లేకపోవడంతో ఉద్యోగం, బోధన వంటి పనులు చేసినప్పటికీ ఆయన ఆసక్తి క్రమంగా రచన, పాత్రికేయత, ప్రజా ఉద్యమాల వైపు మళ్లింది.

ఆయన తన పేరుకు జత చేసుకున్న “విద్యార్థి” అనే పదం కూడా జ్ఞానాన్వేషణ, నేర్చుకోవాలనే తపనను గుర్తుచేస్తుంది. ఆయన జీవితాన్ని పరిశీలిస్తే, ప్రజల సమస్యలను అర్థం చేసుకోవడానికి నిరంతరం ప్రయత్నించిన వ్యక్తిగా కనిపిస్తారు.

పాత్రికేయ రంగంలోకి ప్రవేశం:

గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి పాత్రికేయతను కేవలం ఉపాధిగా కాకుండా, సమాజ మార్పుకు ఉపయోగపడే సాధనంగా భావించారు. అప్పట్లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం తనకు వ్యతిరేకంగా రాసే పత్రికలను పర్యవేక్షించేది. ప్రభుత్వ విధానాలను విమర్శించే సంపాదకులపై జరిమానాలు, కేసులు, పత్రికలపై ఆంక్షలు, జైలు శిక్షలు విధించేది. అటువంటి పరిస్థితుల్లో ప్రజల పక్షాన నిలబడి రాయడం సులభమైన పని కాదు. అయినప్పటికీ విద్యార్థి తన రచనల ద్వారా పాలకుల చర్యలను ప్రశ్నించారు. రైతులపై భూస్వాముల దౌర్జన్యాలు, కార్మికుల దోపిడీ, పేదల బాధలు, బ్రిటిష్ పాలనలోని అన్యాయాలను తన రచనల్లో ప్రస్తావించారు.

‘ప్రతాప్’ పత్రిక — ప్రజల గొంతుక:

1913 నవంబరులో గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి కాన్పూర్‌ నుంచి ‘ప్రతాప్’ అనే హిందీ పత్రికను ప్రారంభించారు. దానికి వ్యవస్థాపక సంపాదకుడిగా వ్యవహరించారు. ఆ పత్రిక త్వరలోనే ఉత్తర భారతదేశంలో జాతీయోద్యమ భావాలను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లిన ప్రముఖ పత్రికల్లో ఒకటిగా నిలిచింది. ‘ప్రతాప్’ ద్వారా ఆయన ప్రధానంగా మూడు లక్ష్యాలను ముందుకు తీసుకెళ్లారు.

జాతీయ స్వాతంత్ర్యం: బ్రిటిష్‌ పాలనలోని అన్యాయాలను ఎత్తిచూపడం, స్వరాజ్య ఆకాంక్షను ప్రజల్లో బలపరచడం. సామాజిక న్యాయం: రైతులు, కార్మికులు, పేదలు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలను ప్రజా చర్చలోకి తీసుకురావడం. మత సామరస్యం: హిందువులు, ముస్లింలు సహా అన్ని వర్గాల ప్రజలు ఐక్యంగా జీవించాలని ప్రచారం చేయడం.

ఆ కాలంలో పత్రిక నడపడం అంటే వార్తలను ముద్రించి పంచడం మాత్రమే కాదు. పత్రికను నిలబెట్టడానికి ఆర్థిక ఇబ్బందులను ఎదుర్కోవాలి. ప్రభుత్వ ఒత్తిడిని తట్టుకోవాలి. రచనల కారణంగా కేసులు ఎదుర్కోవాల్సి రావచ్చు. ‘ప్రతాప్’ కూడా ఇలాంటి ఒత్తిళ్లను ఎదుర్కొంది. అయినప్పటికీ విద్యార్థి తన లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టలేదు.

రైతులు, కార్మికుల పక్షాన పోరాటం:

భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాన్ని కేవలం బ్రిటిష్‌ పాలకుల నుంచి రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం సాధించడానికే పరిమితం చేయకూడదని విద్యార్థి ఆచరణ ద్వారా చూపించారు. దేశంలోని సామాన్య ప్రజలకు న్యాయం జరగాలని కూడా ఆయన కోరుకున్నారు.

రైతుల సమస్యలు:

ఆ కాలంలో అనేక ప్రాంతాల్లో రైతులు అధిక భూమి శిస్తులు, భూస్వాముల దౌర్జన్యాలు, ఆర్థిక దోపిడీ వంటి సమస్యలతో సతమతం అవుతున్నారు. ఉత్తరప్రదేశ్‌లో రైతులపై జరిగిన అణచివేతను విద్యార్థి తీవ్రంగా విమర్శించారు. 1920లో రాయ్‌బరేలీ ప్రాంతంలో రైతులపై జరిగిన కాల్పులు, అధికారుల చర్యలపై ఆయన పత్రిక ద్వారా ప్రశ్నలు లేవనెత్తారు. ఈ వైఖరి కారణంగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనపై చర్యలు తీసుకుంది.

కార్మికుల సమస్యలు:

కాన్పూర్ అప్పట్లో ఒక ముఖ్యమైన పారిశ్రామిక కేంద్రం. వస్త్ర పరిశ్రమల్లో పనిచేసే కార్మికులు తక్కువ వేతనాలు, కఠినమైన పని పరిస్థితులు, ఆర్థిక అభద్రత వంటి సమస్యలను ఎదుర్కొనేవారు. విద్యార్థి తన పాత్రికేయత ద్వారా కార్మికుల సమస్యలను ప్రజల ముందుకు తీసుకువచ్చారు. సమాజంలో ఉత్పత్తి చేసే శ్రమజీవుల హక్కులను పట్టించుకోకుండా నిజమైన స్వాతంత్ర్యం సాధ్యం కాదనే భావన ఆయన కృషిలో కనిపిస్తుంది. నేటి సందర్భంలో రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం ఎంత ముఖ్యమో, ప్రజలకు గౌరవప్రదమైన జీవితం, న్యాయమైన వేతనాలు, సురక్షితమైన పని పరిస్థితులు కల్పించడం కూడా అంతే ముఖ్యం.

జాతీయోద్యమంలో భాగస్వామ్యం:

గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌తో కలిసి పనిచేశారు. హోం రూల్ ఉద్యమం, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం వంటి స్వాతంత్ర్య పోరాట కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. ఆయన రచనలు, ప్రసంగాలు, రాజకీయ కార్యకలాపాల కారణంగా పలు మార్లు అరెస్టయ్యారు.

బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం పత్రికలపై ఆంక్షలు విధించినా, రచయితలను అరెస్టు చేసినా, జాతీయోద్యమ భావాలను అణచివేయడానికి ప్రయత్నించినా ఆయన వెనుకడుగు వేయలేదు. తరువాత ఆయన ఉత్తరప్రదేశ్‌ ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ అధ్యక్షుడిగా పనిచేశారు. 1926 నుంచి 1929 వరకు ఉత్తరప్రదేశ్‌ శాసన మండలి సభ్యుడిగా కూడా ఉన్నారు.

ఇక్కడ గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే, ఆయన రాజకీయ పదవులను లక్ష్యంగా పెట్టుకుని మాత్రమే పనిచేయలేదు. ప్రజా సమస్యలను వెలుగులోకి తేవడం, అన్యాయాన్ని ప్రశ్నించడం, సామాజిక సామరస్యాన్ని కాపాడడం ఆయన జీవితంలో నిరంతరం కనిపించే అంశాలు.

విప్లవకారులతో సంబంధాలు:

గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి ఉత్తర భారతదేశంలో చురుకుగా ఉన్న విప్లవోద్యమ కారులతో కూడా సంబంధాలు కలిగి ఉన్నారు. భగత్‌సింగ్‌, చంద్రశేఖర్ ఆజాద్‌, బటుకేశ్వర్ దత్‌ వంటి విప్లవకారులతో ఆయనకు పరిచయాలు, అనుబంధాలు ఉన్నాయి.

ఆయన పాత్ర కేవలం వార్తలను ప్రచురించడానికే పరిమితం కాలేదు. జాతీయోద్యమంలో పాల్గొంటున్న యువకులకు సహాయం చేయడం, వారి భావాలను అర్థం చేసుకోవడం, ప్రజల్లో స్వాతంత్ర్య ఆకాంక్షను పెంపొందించే కృషి చేశారు. వివిధ మార్గాల్లో స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడిన వారితో సంబంధాలు కలిగి ఉన్నప్పటికీ, ప్రజల ఐక్యత, జాతీయ స్వాతంత్ర్యం, సామాజిక న్యాయం అనే లక్ష్యాలకు ఆయన ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

మత సామరస్యం కోసం జీవితాన్ని అర్పించిన వ్యక్తి:

గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి జీవితంలో అత్యంత హృదయ విదారకమైన, అదే సమయంలో అత్యున్నత మానవత్వాన్ని ప్రతిబింబించే ఘట్టం 1931 మార్చిలో కాన్పూర్‌లో జరిగిన మత ఘర్షణలు. 1931 మార్చిలో కాన్పూర్‌లో హిందూ–ముస్లిం ఘర్షణలు తీవ్రరూపం దాల్చాయి. ప్రజలు భయంతో ఇళ్లలో ఉండాల్సిన పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాయి. ఒకరిపై మరొకరు దాడులు చేసుకుంటూ, అమాయకుల ప్రాణాలకు ముప్పు కలిగించే పరిస్థితి నెలకొంది.

అటువంటి సమయంలో విద్యార్థి సురక్షితంగా ఉండటానికి ప్రయత్నించలేదు. ఘర్షణలు జరుగుతున్న ప్రాంతాలకు వెళ్లి, ప్రమాదంలో ఉన్న ప్రజలను రక్షించడానికి, శాంతిని నెలకొల్పడానికి ప్రయత్నించారు. ఆయన అనేకమంది హిందువులు, ముస్లింల ప్రాణాలను కాపాడేందుకు కృషి చేశారు. చివరకు 1931 మార్చి 25న హింసాత్మక గుంపుల దాడిలో ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఆయన వయస్సు అప్పటికి కేవలం 40 సంవత్సరాలు.

నెహ్రూ తదితర జాతీయ నాయకులు ఆయన మరణంపై సంతాపం వ్యక్తం చేస్తూ, ఆయన మతపరమైన పక్షపాతం లేని నిజమైన జాతీయవాది అని పేర్కొన్నారు. నెహ్రూ ఆర్కైవ్‌లోని ఆ కాలపు ప్రకటనలో రెండు మతాల ప్రజలు పరస్పరం ప్రాణాలను కాపాడుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు.

ఈ త్యాగ సందేశం:

మతం పేరుతో మనుషులను ద్వేషించడం మానవత్వానికి విరుద్ధం. ఇతరుల ప్రాణాలను కాపాడడం ఏ మతానికైనా, ఏ రాజకీయ సిద్ధాంతానికైనా మించిన మానవీయ విలువ. నిజమైన దేశభక్తి అనేది ఒక వర్గాన్ని మరొక వర్గంపై నిలబెట్టడం కాదు; దేశ ప్రజలందరి గౌరవాన్ని, భద్రతను కాపాడడం. సామాజిక ఘర్షణల సమయంలో తటస్థంగా ఉండడం మాత్రమే కాదు, శాంతి కోసం ధైర్యంగా పనిచేయడం కూడా అవసరం.

నేటి భారతదేశానికి గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి ఎందుకు అవసరం?

ఆయన జీవితాన్ని నేటి పరిస్థితులతో పోల్చుకుంటే మూడు ప్రధాన రంగాల్లో ఆయన ఆలోచనలు ప్రాసంగికంగా కనిపిస్తాయి.

1. బాధ్యతాయుతమైన పాత్రికేయత. వార్తలు నిజానిజాలను పరిశీలించి ప్రజలకు అందించాలి. అధికారంలో ఉన్నవారిని ప్రశ్నించాలి. పేదల సమస్యలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. ద్వేషాన్ని రెచ్చగొట్టే సమాచారానికి బదులుగా ప్రజలకు ఉపయోగపడే వాస్తవాలను ముందుకు తీసుకురావాలి.
2. మత సామరస్యం. మతం, భాష, కులం, ప్రాంతం ఆధారంగా ప్రజల మధ్య విభేదాలు పెరిగినప్పుడు వాటి ప్రభావం సామాన్య ప్రజల జీవితాలపై పడుతుంది. పరస్పర గౌరవం, సంభాషణ, శాంతియుత సహజీవనం ప్రజాస్వామ్యానికి అవసరం.
3. శ్రమజీవుల హక్కులు. రైతులు, కార్మికులు, అసంఘటిత రంగంలోని శ్రమజీవుల సమస్యలను ప్రజా చర్చలోకి తీసుకురావడం నేటి తక్షణ అవసరం. ఆర్థిక అభివృద్ధి ఫలాలు సమాజంలోని అన్ని వర్గాలకూ సమానంగా అందేలా చూడాలి.

ముగింపు:

గణేశ్ శంకర్ విద్యార్థి జీవితం ఒక గొప్ప సందేశాన్ని అందిస్తుంది. కలం ప్రజల బాధలను పలికించగలదు. ధైర్యం అన్యాయాన్ని ప్రశ్నించగలదు. మానవత్వం మత విద్వేషాన్ని అధిగమించగలదు.

ఆయన 41వ ఏట అడుగుపెట్టకముందే మరణించినప్పటికీ, ఆయన సేవలు భారత పాత్రికేయ చరిత్రలో, స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో, మత సామరస్య పోరాటంలో చిరస్థాయిగా నిలిచాయి. ఆయనను స్మరించుకోవడం అంటే కేవలం ఒక స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడికి నివాళి అర్పించడం కాదు. నిజాయితీ, సామాజిక న్యాయం, మానవత్వం పట్ల మన బాధ్యతను పునరుద్ఘాటించు కోవడం.

ఇవి కూడా చదవండి:

• ప్రజాస్వామ్యం, పత్రికా స్వేచ్ఛ కోసం ప్రాణాలర్పించిన షోయబుల్లాఖాన్
• స్వాతంత్ర్య సమర యోధురాలు, ప్రజల వైద్యురాలు – కెప్టెన్ డాక్టర్ లక్ష్మీ సెహగల్
• స్వాతంత్య్ర సమరయోధుడు కొలవెన్ను రామకోటేశ్వరరావు

మరింత సమాచారం (ఇతర వనరులు):

• Wikipedia: Ganesh Shankar Vidyarthi

About the Author

The Wire Editorial Team

Administrator

View All Posts