ప్రజాస్వామ్యం, పత్రికా స్వేచ్ఛ కోసం ప్రాణాలర్పించిన షోయబుల్లాఖాన్

భారత స్వాతంత్య్రోద్యమ చరిత్రలో, ముఖ్యంగా హైదరాబాద్ సంస్థానం విముక్తి పోరాటంలో షోయబుల్లాఖాన్ పేరు చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతుంది.

నిజాం నిరంకుశ పాలనను, రజాకార్ల హింసను, మతతత్వ రాజకీయాలను తన కలంతో ఎదిరించిన ఆయన.. ప్రజాస్వామ్యం, హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనం కావాలనే లక్ష్యం కోసం ప్రాణత్యాగం చేశారు.

జర్నలిజం కేవలం ఒక వృత్తి కాదని, ప్రజల పక్షాన నిలబడినప్పుడు అది గొప్ప సామాజిక బాధ్యతగా మారుతుందని ఆయన జీవితం నిరూపిస్తుంది. అక్టోబరు 17 ఆయన జయంతి.

జననం, బాల్యం, విద్యాభ్యాసం

షోయబుల్లాఖాన్ 1920 అక్టోబరు 17న అప్పటి హైదరాబాద్ సంస్థాన పరిధిలోని ఖమ్మం ప్రాంతానికి చెందిన సుబ్రావేడు గ్రామంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు లాయహున్నీసా బేగం, హబీబుల్లాఖాన్.

చిన్నతనం నుంచే సమాజంలోని అన్యాయాల పట్ల అవగాహన పెంచుకున్న షోయబుల్లాఖాన్ ఉన్నత విద్యను అభ్యసించి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుంచి పట్టా పొందారు.

ఆయనకు జాతీయోద్యమ భావాలు, ప్రజాస్వామ్య విలువలు, సామాజిక సమానత్వం పట్ల ఆసక్తి ఉండేది.

ఆ కాలంలో హైదరాబాద్ సంస్థానంలో పత్రికలు, సభలు, రాజకీయ కార్యకలాపాలపై పాలకుల నియంత్రణ ఉండేది.

ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించడం, ప్రజల హక్కుల గురించి మాట్లాడటం ప్రమాదకరంగా మారిన పరిస్థితుల్లో ఆయన పాత్రికేయ వృత్తిని ఎంచుకున్నారు.

అధికారాన్ని ప్రశ్నించడం, ప్రజలకు వాస్తవాలను తెలియజేయడం తన బాధ్యతగా భావించారు.

నిజాం పాలనలో హైదరాబాద్ సంస్థాన పరిస్థితులు

1947 ఆగస్టు 15న భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటికీ, హైదరాబాద్ సంస్థానం వెంటనే భారత యూనియన్‌లో విలీనం కాలేదు.

ఏడవ నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ నేతృత్వంలోని సంస్థాన ప్రభుత్వం స్వతంత్ర రాజ్యంగా కొనసాగాలని ప్రయత్నించింది.

హైదరాబాద్ సంస్థానంలో ప్రజలకు రాజకీయ హక్కులు కల్పించాలని, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయాలని, పౌర స్వేచ్ఛలను గౌరవించాలని అనేక ప్రజా సంఘాలు, జాతీయవాదులు ఉద్యమించారు.

హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సహా వివిధ ప్రజాస్వామ్య శక్తులు నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాయి.

ఇదే సమయంలో ఖాసిం రజ్వీ నాయకత్వంలోని మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ ప్రభావం పెరిగింది.

ఈ నేపథ్యంలో హైదరాబాద్ సంస్థానం భారతదేశంలో విలీనం కావాలని కోరడం, నిజాం ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించడం, రజాకార్ల దౌర్జన్యాలను బయటపెట్టడం ప్రమాదకరమైన రాజకీయ వైఖరిగా మారింది. అయినప్పటికీ షోయబుల్లాఖాన్ వెనుకడుగు వేయలేదు.

‘తేజ్’, ‘రయ్యత్’ పత్రికలతో పాత్రికేయ ప్రస్థానం

షోయబుల్లాఖాన్ తన పాత్రికేయ జీవితాన్ని ‘తేజ్’ అనే పత్రికతో ప్రారంభించారు. ఆ తరువాత ప్రముఖ పాత్రికేయుడు, హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నాయకుడు మందుముల నరసింగరావు ప్రచురించిన ఉర్దూ దినపత్రిక ‘రయ్యత్’లో పనిచేశారు.

ఈ పత్రికల ద్వారా నిజాం ప్రభుత్వ విధానాలను, ప్రజాస్వామ్య హక్కుల అణచివేతను ఎండగట్టారు. ప్రజలకు వాస్తవ పరిస్థితులను తెలియజేయడానికి ప్రయత్నించారు.

ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించే స్వరాలపై ఆంక్షలు విధించిన వాతావరణంలో ఆయన రచనలు పాలకవర్గాల ఆగ్రహానికి గురయ్యాయి.

‘తేజ్’, ‘రయ్యత్’ పత్రికలు మూతపడిన తరువాత కూడా ఆయన తన లక్ష్యాన్ని వదులుకోలేదు. స్వతంత్రంగా ప్రజల గొంతుకగా నిలిచే పత్రికను నడపాలని నిర్ణయించుకున్నారు.

‘ఇమ్రోజ్’ – నిరంకుశత్వంపై అక్షరాయుధం

1947 నవంబరులో షోయబుల్లాఖాన్ ‘ఇమ్రోజ్’ అనే ఉర్దూ దినపత్రికను ప్రారంభించారు. ‘ఇమ్రోజ్’ అంటే ‘ఈ రోజు’ అని అర్థం. ఈ పత్రిక హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని రాజకీయ పరిణామాలపై నిర్భయంగా స్పందించిన జాతీయవాద పత్రికగా గుర్తింపు పొందింది.

ఈ పత్రిక ద్వారా ఆయన ప్రధానంగా మూడు అంశాలపై తన గళాన్ని వినిపించారు.

హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనం కావాలి, ప్రజలను భయభ్రాంతులకు గురిచేసే రజాకార్ల దాడులు, బెదిరింపులు, హింసను అరికట్టాలి, ప్రజాస్వామ్యం, మానవ హక్కులను పరిరక్షించాలి.

‘ఇమ్రోజ్’ ద్వారా ఆయన కేవలం రాజకీయ విలీనానికి మద్దతు ఇవ్వడమే కాకుండా, ప్రజల ప్రాణాలకు భద్రత, భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ, మత సామరస్యం అవసరమని చాటిచెప్పారు.

ఆ కాలంలో ఉర్దూ భాషను చదివే ప్రజలకు ఈ పత్రిక ద్వారా జాతీయవాద, ప్రజాస్వామ్య భావాలు చేరాయి.

కుటుంబ త్యాగం, వ్యక్తిగత ధైర్యం

పత్రికను నిర్వహించడం ఆర్థికంగా కష్టమైన పని. ప్రభుత్వ ఆంక్షలు, బెదిరింపులు, ప్రచురణకు సంబంధించిన ఇబ్బందులు ఎదురైనా షోయబుల్లాఖాన్ తన ప్రయత్నాన్ని కొనసాగించారు.

‘ఇమ్రోజ్’ పత్రికను ప్రారంభించడానికి ఆయన తన తల్లి, భార్య నగలను సైతం విక్రయించారు.

ఈ సంఘటన ఆయన పాత్రికేయ నిబద్ధతను తెలియజేస్తుంది. వ్యక్తిగత సౌకర్యం, ఆర్థిక భద్రత కంటే ప్రజలకు వాస్తవాలను తెలియజేయడానికే ఆయన ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

ఖాసిం రజ్వీ హెచ్చరికలు – వెనక్కి తగ్గని కలం

1948 ఆగస్టులో హైదరాబాద్ రాజకీయ పరిస్థితులు మరింత ఉద్రిక్తంగా మారాయి. నిజాం పాలనకు, రజాకార్ల విధానాలకు వ్యతిరేకంగా రాసే పాత్రికేయులపై బెదిరింపులు పెరిగాయి.

1948 ఆగస్టు 19న హైదరాబాద్‌లో జరిగిన ఒక సభలో ఖాసిం రజ్వీ.. తమకు వ్యతిరేకంగా రాసేవారి చేతులు నరికివేస్తామని బహిరంగ హెచ్చరిక చేశారు.

అయినా ఆయన తన రచనలను ఆపలేదు. అధికారాన్ని ప్రశ్నించే హక్కు ప్రజలకు ఉందని, పత్రికలు ప్రభుత్వ ప్రచార సాధనాలుగా కాకుండా ప్రజల ప్రయోజనాలను కాపాడే సంస్థలుగా ఉండాలని ఆయన ఆచరణ ద్వారా చాటిచెప్పారు.

ఒక నియంతృత్వ వాతావరణంలో కలాన్ని ఆయుధంగా మార్చుకున్న పాత్రికేయుడి ధైర్యానికి ఇది నిదర్శనం.

1948 ఆగస్టు 22: కలం వీరుడి అమరత్వం

1948 ఆగస్టు 21–22 మధ్య రాత్రి, ‘ఇమ్రోజ్’ పత్రిక కార్యాలయం నుంచి ఇంటికి తిరిగి వెళుతున్న సమయంలో షోయబుల్లాఖాన్‌పై దాడి జరిగింది. ఆయన బావమరిది కూడా దాడిలో తీవ్రంగా గాయపడ్డారు.

దుండగులు షోయబుల్లాఖాన్‌పై కాల్పులు జరిపి, ఆయన కుడిచేతిని మణికట్టు వద్ద నరికివేశారు. తీవ్రంగా గాయపడిన ఆయనను ఉస్మానియా జనరల్ ఆసుపత్రికి తరలించగా, కొద్దిసేపటి తరువాత మరణించారు.

ఈ హత్య కేవలం ఒక పాత్రికేయుడి ప్రాణాలను తీసిన ఘటన మాత్రమే కాదు. అది పత్రికా స్వేచ్ఛను, రాజకీయ భిన్నాభిప్రాయాలను, ప్రజాస్వామ్య విలువలను హింసతో అణచివేయడానికి జరిగిన దారుణానికి ప్రతీకగా నిలిచింది.

హత్య కేసు, న్యాయపరమైన పరిణామాలు

షోయబుల్లాఖాన్ హత్య అనంతరం కేసు దర్యాప్తు జరిగింది. ఖాసిం రజ్వీ సహా పలువురిపై కుట్ర, హత్యకు ప్రేరేపించడం వంటి ఆరోపణలతో న్యాయపరమైన చర్యలు చేపట్టారు. 1950 సెప్టెంబరు 11న ప్రత్యేక ట్రిబ్యునల్ ముగ్గురు నిందితులకు జీవిత ఖైదు విధించింది.

అయితే, తరువాత హైదరాబాద్ హైకోర్టు దర్యాప్తులో లోపాలు, సాక్ష్యాల్లో అసంగతలు, విచారణలోని సమస్యలను ప్రస్తావించి నిందితులను నిర్దోషులుగా విడుదల చేసింది. ఆయన పోరాటాన్ని కేవలం నిజాం వ్యతిరేక ఉద్యమంగా మాత్రమే చూడటం సరిపోదు.

ప్రజాస్వామ్య హక్కులు, మత సామరస్యం, నిరంకుశత్వ వ్యతిరేకత, పత్రికా స్వేచ్ఛ వంటి విస్తృత విలువల కోసం ఆయన తన ప్రాణాన్ని ఫణంగా పెట్టారు.

మత సామరస్యం, జాతీయ సమైక్యతకు ప్రతీక

మతతత్వ రాజకీయాలను వ్యతిరేకించడం షోయబుల్లాఖాన్ జీవితంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం. ఆయన ముస్లిం అయినప్పటికీ, మతం పేరుతో ప్రజలను విభజించడం, హింసను సమర్థించడం, పాలకుల విధానాలను ప్రశ్నించేవారిని దేశద్రోహులుగా చిత్రించడం వంటి ధోరణులను వ్యతిరేకించారు.

ప్రజాస్వామ్యం కోసం జరిగే పోరాటం ఏ ఒక్క మతానికి లేదా సమాజానికి మాత్రమే పరిమితమైనది కాదని ఆయన ప్రగాఢ విశ్వాసం.

నిరంకుశత్వం వల్ల బాధపడేది సామాన్య ప్రజలే. ప్రజల హక్కులను కాపాడటానికి మతాలకు అతీతంగా ప్రజాస్వామ్య శక్తులు ఐక్యంగా నిలవాలని ఆయన పరితపించారు.

షోయబుల్లాఖాన్ ఒక పాత్రికేయుడు మాత్రమే కాదు. ప్రజాస్వామ్య విలువల కోసం తన ప్రాణాలను సైతం లెక్కచేయని స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు.

నిజాం నిరంకుశత్వాన్ని, రజాకార్ల హింసను, మతతత్వ రాజకీయాలను తన కలంతో ఎదిరించారు. హైదరాబాద్ భారతదేశంలో విలీనం కావాలనే తన విశ్వాసానికి కట్టుబడి నిలిచారు.

దుండగులు ఆయన చేతిని నరికివేశారు, ఆయన ప్రాణాలను తీశారు. కానీ ఆయన ప్రతిపాదించిన స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, ప్రజాస్వామ్యం అనే విలువలను చరిత్ర నుంచి చెరిపివేయలేకపోయారు.

About the Author

The Wire Staff

Ppma_guest_author

View All Posts