స్వాతంత్ర్య సమర యోధురాలు, ప్రజల వైద్యురాలు – కెప్టెన్ డాక్టర్ లక్ష్మీ సెహగల్

భారతదేశ స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్రలో మహిళల పాత్రను ప్రస్తావించినప్పుడు గుర్తుకు వచ్చే ప్రముఖుల్లో కెప్టెన్ డాక్టర్ లక్ష్మీ సెహగల్ ఒకరు. ఆమె జీవితం కేవలం బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాగిన పోరాటానికి మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. మహిళల సమానత్వం, పేదలకు వైద్యం, మతసామరస్యం, సామాజిక న్యాయం, ప్రజాసేవ వంటి విలువల కోసం కూడా ఆమె జీవితాంతం కృషి చేశారు.

వారి జయంతి అక్టోబర్ 24.

ఒకవైపు వైద్యురాలిగా పేదలకు సేవ చేస్తూ, మరోవైపు సాయుధ స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాల్గొని, అనంతరం ప్రజా ఉద్యమాల్లో చురుకుగా పనిచేసిన అరుదైన వ్యక్తిత్వం ఆమెది. జీవితంలో చివరి దశ వరకు వైద్య సేవలను కొనసాగించడం ఆమె ప్రజానిబద్ధతకు నిదర్శనం.

బాల్యం:

కెప్టెన్ లక్ష్మీ సెహగల్ అసలు పేరు లక్ష్మీ స్వామినాథన్. 1914 అక్టోబర్ 24న అప్పటి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ పరిధిలోని మద్రాసు నగరంలో జన్మించారు.

ఆమె తండ్రి ఎస్. స్వామినాథన్ మద్రాసు హైకోర్టులో న్యాయవాదిగా పనిచేశారు. తల్లి అమ్ము స్వామినాథన్ సామాజిక కార్యకర్త, స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో పాల్గొన్న మహిళ. తల్లి ద్వారా లక్ష్మీకి చిన్ననాటి నుంచే దేశభక్తి, సామాజిక బాధ్యత, మహిళల హక్కుల పట్ల అవగాహన ఏర్పడింది.

కుటుంబంలో నెలకొన్న ప్రగతిశీల ఆలోచనలు ఆమె వ్యక్తిత్వాన్ని ప్రభావితం చేశాయి. కులవివక్ష, సామాజిక అసమానతలు, మహిళలపై ఆంక్షలను ఆమె చిన్నతనం నుంచే ప్రశ్నించారు.

సమాజంలో మహిళలకు సమాన అవకాశాలు ఉండాలని, వారి జీవితం కుటుంబ బాధ్యతలకే పరిమితం కాకూడదని ఆమె విశ్వసించారు. ఈ ఆలోచనలు తరువాత ఆమె ప్రజా జీవితంలోనూ ప్రతిబింబించాయి.

వైద్య విద్య-ప్రజాసేవ

లక్ష్మీ సెహగల్ మద్రాసులోని క్వీన్ మేరీస్ కళాశాలలో చదువుకున్నారు. తరువాత వైద్య విద్యను అభ్యసించాలని నిర్ణయించుకుని మద్రాసు మెడికల్ కాలేజీలో చేరారు.

1938లో ఎంబీబీఎస్ పూర్తి చేశారు. అనంతరం స్త్రీరోగాలు, ప్రసూతి వైద్యానికి సంబంధించిన ప్రత్యేక విద్యను అభ్యసించారు.

వైద్యురాలిగా పనిచేయడం ప్రారంభించిన తరువాత రోగులకు చికిత్స అందించడమే కాకుండా, పేదలకు వైద్య సదుపాయా లకు అందుబాటులో లేకపోవడం ఆమె గమనించారు. వైద్యం అనేది డబ్బున్నవారికే పరిమితమైన సౌకర్యం కాకూడదని ఆమె భావించారు.

ఆమెకు వైద్యం ఒక వృత్తి మాత్రమే కాదు. సమాజానికి సేవ చేసే మార్గం కూడా. ఈ భావన ఆమె జీవితాంతం కొనసాగింది.

సింగపూర్ ప్రయాణం — జీవితాన్ని మలుపు తిప్పిన అనుభవం:

1940లో లక్ష్మీ సెహగల్ సింగపూర్‌కు వెళ్లారు. అక్కడ భారతీయ వలస కార్మికులు, పేద ప్రజలకు వైద్య సేవలు అందించారు.

ఆ కాలంలో ఆగ్నేయాసియా దేశాల్లో అనేకమంది భారతీయులు కార్మికులుగా పనిచేస్తున్నారు. వారిలో చాలామందికి తగిన వైద్య సదుపాయాలు అందుబాటులో ఉండేవి కావు. ముఖ్యంగా ఆర్థికంగా వెనుకబడినవారు వైద్య చికిత్స పొందడానికి ఇబ్బందులు ఎదుర్కొనేవారు.

లక్ష్మీ సెహగల్ వారిని ఆదుకుంటూ, భారతీయుల మధ్య జాతీయ భావాలను పెంపొందిస్తున్న స్వాతంత్ర్య ఉద్యమకారులతో పరిచయాలు ఏర్పరచుకున్నారు.

సింగపూర్‌లోని భారత స్వాతంత్ర్య లీగ్ కార్యకలాపాలతో ఆమెకు పరిచయం కలిగింది. ఈ పరిచయాలే ఆమెను భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం సాగుతున్న అంతర్జాతీయ పోరాటంలోకి తీసుకువెళ్లాయి.

బ్రిటిష్ పాలన నుంచి భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సాధించాలనే లక్ష్యం ఆమె జీవితంలో మరింత ప్రధానంగా మారింది.

నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్‌తో పరిచయం:

భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్రలో నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ ఒక ప్రత్యేక స్థానం కలిగిన నాయకుడు. విదేశాల్లో ఉన్న భారతీయు లను సమీకరించి, సాయుధ పోరాటం ద్వారా బ్రిటిష్ పాలనను అంతం చేయాల ని ఆయన ప్రయత్నించారు.

1943లో నేతాజీ సింగపూర్‌కు వచ్చినప్పుడు లక్ష్మీ సెహగల్ ఆయనతో పరిచయం పెంచుకున్నారు. భారతీయ మహిళలు కూడా స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో సైనికులుగా పాల్గొనాలని నేతాజీ భావించారు.

మహిళలతో ప్రత్యేక సైనిక దళాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే ఆలోచనకు లక్ష్మీ సెహగల్ వెంటనే స్పందించారు. మహిళలు కూడా సైనిక శిక్షణ పొందగలరని, దేశ విముక్తి కోసం ఆయుధాలు పట్టగల రని ఆమె విశ్వసించారు.

నేతాజీ ఆలోచనలకు ఆమె తన సేవలను అంకితం చేశారు. ఈ నిర్ణయం ఆమెను భారత స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిపింది.

ఝాన్సీ రాణి రెజిమెంట్ మహిళా శక్తికి ప్రతీక:

నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ ఆధ్వర్యంలో భారత జాతీయ సైన్యంలో మహిళల కోసం ఏర్పాటు చేసిన సైనిక దళమే ఝాన్సీ రాణి రెజిమెంట్.

1857 భారత తిరుగుబాటు లో బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్న ఝాన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయి పేరును ఈ రెజిమెంట్‌కు పెట్టారు. ఆ పేరు మహిళల ధైర్య సాహ సాలకు, స్వాతంత్ర్య కాంక్ష కు ప్రతీకగా నిలిచింది.

ఈ రెజిమెంట్‌ను ఏర్పాటు చేయడంలో లక్ష్మీ సెహగల్ కీలక పాత్ర పోషించారు. మహిళలను సమీకరించడం శిక్షణ శిబిరాల నిర్వహణ, సైనిక దళాన్ని నిర్మించడం వంటి బాధ్యతలను చేపట్టారు.

ఆమెకు కెప్టెన్ లక్ష్మీ అనే పేరు విస్తృతంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమె ఉన్నత సైనిక బాధ్యతలు నిర్వహించారు. ఆమెను కల్నల్ లక్ష్మీ సెహగల్ అని కూడా పిలిచేవారు.

ఈ రెజిమెంట్‌లో చేరిన మహిళలు సైనిక శిక్షణ పొందారు. దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడేందుకు సిద్ధమయ్యారు. ఆ కాలంలో మహిళలు ఇంటికే పరిమితం కావాలనే సామాజిక భావనలు బలంగా ఉన్న నేపథ్యంలో, మహిళలను సైనిక దళంగా సమీకరించడం ఒక ముఖ్యమైన పరిణామం.

ఝాన్సీ రాణి రెజిమెంట్ భారత మహిళల సామర్థ్యాన్ని ప్రపంచానికి చాటింది. మహిళలు కూడా దేశ చరిత్రను మలిచే పోరాటాల్లో ముందుండ గలరని నిరూపించింది.

బ్రిటిష్ నిర్బంధం- భారతదేశానికి తిరిగి రావడం:

రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ సైనిక కార్యకలాపాలు బర్మా ప్రాంతం వరకు విస్తరించాయి. అయితే యుద్ధ పరిణామాలు మారడంతో జపాన్, ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ దళాలు తీవ్ర ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి.

1945లో బ్రిటిష్ సైన్యం లక్ష్మీ సెహగల్‌ను అదుపులోకి తీసుకుంది. ఆమెను బర్మాలో నిర్బంధించారు. అనంతరం 1946లో భారతదేశానికి తీసుకువచ్చారు.

ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్‌కు చెందిన సైనికులపై బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యలు దేశవ్యాప్తంగా చర్చకు దారితీశాయి. సైనికుల విచారణలు భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించాయి.

లక్ష్మీ సెహగల్ సాయుధ పోరాటంలో పాల్గొన్నప్పటికీ ఆమె ప్రజా జీవితంలోని ప్రధాన లక్ష్యం భారతీయుల స్వేచ్ఛ, గౌరవం, సమానత్వం. స్వాతంత్ర్యం కోసం ఆమె చేసిన త్యాగాలు ఆమెను ప్రజలకు సుపరిచితురాలిగా నిలిపాయి.

స్వాతంత్ర్యం అనంతరం వైద్య సేవలు:

1947లో లక్ష్మీ సెహగల్, ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ అధికారి ప్రేమ్ కుమార్ సెహగల్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు. తరువాత కాన్పూర్‌లో స్థిరపడి వైద్య సేవలను కొనసాగించారు.

దేశ విభజన కారణంగా పాకిస్థాన్ నుంచి భారతదేశానికి వచ్చిన అనేకమంది శరణార్థులు ఆ సమయంలో తీవ్ర ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నా రు. వారికి వైద్య సహాయం అవసరమైంది. లక్ష్మీ సెహగల్ ఈ ప్రజలకు చికిత్స అందించారు.

కాన్పూర్‌లో వైద్యురాలిగా పనిచేస్తూ, ఆర్థికంగా బలహీనమైన ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండే విధంగా వైద్య సేవలను అందించడానికి ప్రయత్నించారు. డబ్బు లేకపోవడం వల్ల ఎవరూ వైద్య చికిత్సకు దూరం కాకూడదనే దృక్పథంతో పనిచేశారు.

ఆమె తన జీవితంలో అధిక భాగాన్ని సాధారణ ప్రజల మధ్య గడిపారు.స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలిగా గుర్తింపు పొందిన తరువాత కూడా ప్రజలకు అందుబాటులో ఉన్నారు.

వైద్య సేవల ద్వారా ప్రజల బాధలను తగ్గించడాన్ని ఆమె నిరంతర బాధ్యతగా స్వీకరించారు.

రాజకీయ జీవితంలోకి ప్రవేశం:

లక్ష్మీ సెహగల్ దృష్టిలో రాజకీయాలు పదవులు సంపాదించుకోవడానికి కాదు. సమాజంలోని అసమానతలను తగ్గించ డం, పేదల హక్కులను కాపాడడం, మహిళలకు సమాన అవకాశాలు కల్పించడం వంటి లక్ష్యాలను సాధించే సాధనంగా ఆమె రాజకీయాలను చూశారు.

1971లో ఆమె భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ (మార్క్సిస్టు) లో చేరారు. అనంతరం ప్రజా ఉద్యమాలు, కార్మికుల సమస్యలు, మహిళల హక్కులకు సంబంధించిన కార్యక్రమాల్లో చురుకుగా పాల్గొన్నారు.

బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధ సమయంలో తూర్పు పాకిస్థాన్ నుంచి భారతదేశానికి వచ్చిన శరణార్థులకు సహాయ కార్యక్రమాల్లోనూ ఆమె భాగస్వామ్యమయ్యారు.

1981లో ఏర్పాటైన అఖిల భారత ప్రజాతంత్ర మహిళా సంఘం (AIDWA) వ్యవస్థాపక సభ్యుల్లో ఆమె ఒకరు. దీని ద్వారా మహిళలపై వివక్ష, అసమానత్వం, హింస వంటి సమస్యలకు వ్యతిరేకంగా ఆమె పనిచేశారు.

1984 భోపాల్ విషవాయువు ప్రమాదం- బాధితులకు అండ:

1984 డిసెంబరులో భోపాల్‌లో జరిగిన విషవాయువు ప్రమాదం భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత తీవ్రమైన పారిశ్రామిక విపత్తుల్లో ఒకటి. వేలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోగా, అనేకమంది ప్రజలు అనారోగ్య సమస్యలకు గురయ్యారు.

ఈ విపత్తు బాధితులకు వైద్య సహాయం అందించడానికి లక్ష్మీ సెహగల్ భోపాల్ వెళ్లి బాధితులకు వైద్య సహాయం అందించారు. విపత్తుల సమయంలో ప్రజలతో నిలబడటం, బాధితులకు సహాయం చేయడం ఆమె జీవితంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం.

అదే సంవత్సరం దేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో సిక్కులపై జరిగిన హింసాత్మక దాడుల సమయంలో కాన్పూర్‌ లోనూ బాధితులను రక్షించేందుకు ఆమె కృషి చేశారు. మతం ఆధారంగా మనుషుల మధ్య విద్వేషం పెంచడాన్ని ఆమె వ్యతిరేకించారు.

ఈ ఘటనలు ఆమెకు మానవత్వం, మతసామ రస్యం, పౌరుల భద్రత ఎంత ముఖ్యమో తెలియజేస్తాయి.

2002 రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ:

కెప్టెన్ లక్ష్మీ సెహగల్ జీవితంలో మరో ముఖ్యమైన ఘట్టం 2002 భారత రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడం.

ఆ ఎన్నికల్లో వామపక్ష పార్టీల ఉమ్మడి అభ్యర్థిగా ఆమె బరిలోకి దిగారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్, భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ, భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ (మార్క్సిస్టు) తదితర రాజకీయ పార్టీలకు సంబంధించిన పరిణామాల మధ్య, సీపీఐ, సీపీఐ(ఎం), రివల్యూషనరీ సోషలిస్ట్ పార్టీ, ఆల్ ఇండియా ఫార్వర్డ్ బ్లాక్ ఆమె అభ్యర్థిత్వానికి మద్దతు తెలిపాయి.

ఆ ఎన్నికల్లో ఆమె ప్రత్యర్థి డాక్టర్ ఏ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం. ఆయన విజయం సాధించి భారత రాష్ట్రపతి గా ఎన్నికయ్యారు.

లక్ష్మీ సెహగల్ ఎన్నికల్లో విజయం సాధించక పోయినా, ఆమె అభ్యర్థిత్వం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత కలిగింది. స్వాతంత్ర్య సమరంలో పాల్గొన్న ఒక మహిళ, వైద్యురాలు, సామాజిక కార్యకర్త దేశ అత్యున్నత రాజ్యాంగ పదవికి పోటీ చేయడం ద్వారా తన జీవితకాల ప్రజా సేవను జాతీయ స్థాయిలో మరోసారి చర్చకు తీసుకువచ్చారు.

ఆమెకు రాష్ట్రపతి పదవి లభించకపోయినా, దేశ ప్రజల కోసం చేసిన సేవలకు, మహిళల హక్కుల కోసం సాగించిన పోరాటానికి చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.

పద్మవిభూషణ్ పురస్కారం:

1998లో భారత ప్రభుత్వం లక్ష్మీ సెహగల్‌కు పద్మవిభూషణ్ పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది. ఇది భారతదేశంలోని అత్యున్నత పౌర పురస్కారాల్లో ఒకటి.

స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ఆమె పాత్ర, వైద్య సేవలు, సామాజిక కార్యకలాపాలు, మహిళల హక్కుల కోసం చేసిన కృషి ఆమెకు జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు తీసుకువచ్చాయి.

అయితే ఆమె జీవితాన్ని ఒక పురస్కారంతో మాత్రమే కొలవలేం. దశాబ్దాలపాటు సాధారణ ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండటం, వైద్య సేవలను కొనసాగించడం, ప్రజా సమస్యలపై స్పందించడం ఆమె జీవితంలోని ముఖ్యమైన విశేషాలు.

సాదాసీదా జీవితం- ఉన్నతమైన ప్రజా విలువలు:

లక్ష్మీ సెహగల్ జీవితాన్ని పరిశీలిస్తే మూడు అంశాలు ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తాయి.

1)ప్రజల పట్ల బాధ్యత. స్వాతంత్ర్య సమరయోధు రాలిగా పేరు సంపాదించిన తరువాత కూడా ఆమె సాధారణ ప్రజల మధ్యనే పనిచేశారు. వైద్యురాలిగా ప్రజలకు సేవ చేయడాన్ని కొనసాగించారు.
2)సమానత్వం పట్ల నిబద్ధత. మహిళలు, పేదలు, కార్మికులు, సామాజికంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు సమాన హక్కులు ఉండాలని ఆమె భావించారు. మహిళలు కేవలం కుటుంబ బాధ్యతల కే పరిమితం కాకుండా దేశ నిర్మాణంలోనూ భాగస్వాములు కావాలని తన జీవితంలో చాటిచెప్పారు.
3)మతసామరస్యం, మానవత్వం. మతం, కులం, ఆర్థిక పరిస్థితుల ఆధారంగా మనుషులను వేరు చేయకుండా బాధితులకు సహాయం చేయడం ఆమె సేవా జీవితంలో ముఖ్యమైన లక్షణం.ఈ విలువలు ఆమె జీవితంలో పలు సందర్భాల్లో కనిపిస్తాయి.

ఆమె జీవితం నేర్పే పాఠం:

కెప్టెన్ లక్ష్మీ సెహగల్ జీవితం నేటి తరాలకు అనేక పాఠాలను అందిస్తుంది.

మహిళా సాధికారత: మహిళలకు విద్య, ఉపాధి, నాయకత్వం, రాజకీయాల్లో సమాన అవకాశాలు కల్పించాలి. మహిళల సామర్థ్యాన్ని లింగం ఆధారంగా తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు.

ప్రజలకు అందుబాటులో వైద్యం: వైద్యం ప్రాథమిక హక్కుగా అందుబాటులో ఉండాలి. ఆర్థిక స్థోమత లేకపోవడం వల్ల పేదలు చికిత్సకు దూరం కాకూడదు.
ప్రజాసేవలో నిబద్ధత: ప్రజా జీవితంలో ఉన్నవారు పదవులు, గుర్తింపులకే పరిమితం కాకుండా ప్రజల సమస్యల పరిష్కారానికి పనిచేయాలి.

మతసామరస్యం: భిన్న మతాలు, భాషలు, సంస్కృతులకు చెందిన ప్రజలు పరస్పర గౌరవంతో జీవించే వాతావరణాన్ని కాపాడాలి.

సామాజిక సమానత్వం: పేదరికం, కులవివక్ష, లింగవివక్ష, ఇతర సామాజిక అసమానతలను తగ్గించేందుకు కృషి చేయాలి.

వృద్ధాప్యంలోనూ సేవ: వయస్సు పెరిగినా ప్రజల పట్ల బాధ్యతను కొనసాగించవచ్చని ఆమె జీవితం తెలియజేస్తుంది.

చివరి రోజులు, మరణం:

కెప్టెన్ లక్ష్మీ సెహగల్ జీవితాంతం కాన్పూర్‌లో వైద్య సేవలను కొనసాగిం చారు. వయస్సు పెరిగిన తరువాత కూడా రోగులకు చికిత్స అందించడంలో ఆసక్తి చూపారు.

2012 జూలై 23న కాన్పూర్‌లో ఆమె కన్నుమూశారు. ఆమె మరణంతో భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి చెందిన ఒక ప్రముఖ మహిళా యోధురాలిని దేశం కోల్పోయింది.

ముగింపు:

కెప్టెన్ డాక్టర్ లక్ష్మీ సెహగల్ జీవితం ఒక వ్యక్తి తన నైపుణ్యాన్ని, ధైర్యాన్ని, జీవితాన్ని ప్రజల కోసం ఎలా ఉపయోగించవచ్చో తెలియజేస్తుంది.

ఆమె వైద్య విద్యను అభ్యసించి ప్రజలకు సేవ చేశారు. విదేశాల్లో భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో భాగస్వాములయ్యారు. నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ ఆధ్వర్యంలో మహిళా సైనిక దళ నిర్మాణానికి నాయకత్వం వహించారు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత కూడా ప్రజా సేవను విడిచిపెట్టలేదు. మహిళల హక్కులు, సామాజిక సమానత్వం, మతసామరస్యం కోసం కృషి చేశారు.

2002లో రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేయడం ఆమె ప్రజా జీవితంలో మరో ముఖ్యమైన ఘట్టం. అయితే ఆమె జీవితపు నిజమైన ప్రత్యేకత పదవిలోనో, పురస్కారాల్లోనో మాత్రమే లేదు. ప్రజల పట్ల ఆమె చూపిన బాధ్యత, జీవితాంతం కొనసాగించిన సేవలో ఉంది.

About the Author

The Wire Editorial Team

Administrator

View All Posts