దేశబంధు చిత్తరంజన్ దాస్: స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో విశిష్ట పాత్ర

భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో న్యాయవాదిగా, జాతీయ నాయకుడిగా, రాజకీయ వ్యూహకర్తగా విశేష సేవలందించిన దేశబంధు చిత్తరంజన్ దాస్ జయంతి నవంబర్ 5.

చిత్తరంజన్ దాస్ 1870 నవంబర్ 5న అప్పటి బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని కలకత్తాలో జన్మించారు. ఆయన కుటుంబ మూలాలు అప్పటి బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలోని ఢాకా ప్రాంతానికి చెందినవి. ఆయన తండ్రి భువన్ మోహన్ దాస్ ప్రముఖ న్యాయవాది.

బ్రహ్మ సమాజ భావజాలంతో ప్రభావితుడైన ఆయన సామాజిక, సాంస్కృతిక విషయాలపై ఆసక్తి కలిగిన వ్యక్తి.

చిత్తరంజన్ దాస్ చిన్నతనం నుంచే విద్య, సాహిత్యం, ప్రజా వ్యవహారాలపై ఆసక్తి చూపేవారు. కలకత్తాలోని ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో చదువుకున్నారు. అనంతరం ఉన్నత విద్య కోసం ఇంగ్లండ్ వెళ్లారు. అక్కడ న్యాయవిద్య అభ్యసించి 1894లో బారిస్టర్‌గా అర్హత పొందారు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి కలకత్తా హైకోర్టులో న్యాయవాదిగా వృత్తిని ప్రారంభించారు.

అలీపూర్ బాంబు కేసులో అరవింద ఘోష్ తరఫున న్యాయపోరాటం

చిత్తరంజన్ దాస్ జీవితంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టాల్లో అలీపూర్ బాంబు కేసు ఒకటి. 1908లో బెంగాల్ విప్లవోద్యమంతో సంబంధం ఉన్న అనేకమంది యువకులను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అరెస్టు చేసింది.

ఈ కేసులో ప్రముఖ జాతీయవాది, విప్లవ భావజాలంతో ప్రభావితుడైన అరవింద ఘోష్ కూడా ఒకరు.

అరవింద ఘోష్ తరఫున చిత్తరంజన్ దాస్ న్యాయవాదిగా వాదించారు. ఈ కేసు విచారణ 1908–1909 మధ్య సాగింది.

చిత్తరంజన్ దాస్ తన న్యాయపాండిత్యంతో, సమర్థమైన వాదనలతో అరవింద ఘోష్ నిర్దోషిగా విడుదల కావడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

ఈ కేసుతో ఆయన దేశవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందారు. ఒకవైపు న్యాయవాదిగా వృత్తిపరమైన విజయాన్ని సాధిస్తూనే, మరోవైపు బ్రిటిష్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా రాజకీయంగా క్రియాశీలకంగా మారారు.

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో పాత్ర

చిత్తరంజన్ దాస్ 1906లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నప్పటికీ, 1917 నుంచి జాతీయ రాజకీయాల్లో మరింత చురుకుగా వ్యవహరించడం ప్రారంభించారు.

1917లో బెంగాల్ ప్రావిన్షియల్ కాంగ్రెస్ సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించారు. ఆయన రాజకీయ ఆలోచనల్లో మూడు ప్రధాన అంశాలు ఉన్నాయి.

బ్రిటిష్ వలస పాలన నుంచి భారతదేశానికి రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం, హిందూ–ముస్లిం ఐక్యత, మతసామరస్యం, పేదలు, కార్మికులు, సామాన్య ప్రజలకు ప్రయోజనం కలిగించే స్వరాజ్యం.

1919లో జలియన్‌వాలాబాగ్ మారణకాండ అనంతరం బ్రిటిష్ పాలనపై దేశవ్యాప్తంగా వ్యతిరేకత పెరిగింది. ఈ నేపథ్యంలో జాతీయోద్యమంలో ఆయన పాత్ర మరింత విస్తరించింది.

సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో భాగస్వామ్యం

1920లో మహాత్మాగాంధీ ప్రారంభించిన సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో చిత్తరంజన్ దాస్ కీలకంగా పాల్గొన్నారు.

బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అందించే బిరుదులు, ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థలు, న్యాయస్థానాలు, ఇతర సంస్థలను బహిష్కరించాలని ఉద్యమం పిలుపునిచ్చింది.

ఆయన తనకు ఎంతో ఆదాయం అందిస్తున్న న్యాయవాద వృత్తిని వదులుకున్నారు. విదేశీ వస్త్రాలను త్యజించి స్వదేశీ వస్త్రాలను స్వీకరించారు.

తన భార్య బసంతీ దేవి, కుమారుడు కూడా జాతీయోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. బసంతీ దేవి మహిళలను ఉద్యమంలోకి తీసుకురావడంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు.

1921లో చిత్తరంజన్ దాస్ అరెస్టయ్యారు. జైలులో ఉన్నప్పటికీ జాతీయోద్యమంపై తన నిబద్ధతను కొనసాగించారు.

స్వరాజ్ పార్టీ స్థాపన – భారత రాజకీయ చరిత్రలో కీలక మలుపు

1922లో చౌరీచౌరా సంఘటన అనంతరం మహాత్మాగాంధీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని నిలిపివేశారు. ఈ నిర్ణయం తరువాత కాంగ్రెస్‌లో రాజకీయ వ్యూహంపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఏర్పడ్డాయి.

ఒక వర్గం శాసనసభల ఎన్నికలను బహిష్కరించి, నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాల ద్వారా ఉద్యమాన్ని కొనసాగించాలని భావించింది.

మరో వర్గం బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన శాసనసభల్లోకి ప్రవేశించి, అక్కడి నుంచే వలస పాలన విధానాలను అడ్డుకోవాలని వాదించింది. ఈ రెండో వర్గానికి చిత్తరంజన్ దాస్, మోతీలాల్ నెహ్రూ నాయకత్వం వహించారు. 1923లో వీరు స్వరాజ్ పార్టీని స్థాపించారు.

స్వరాజ్ పార్టీ ప్రధాన లక్ష్యాలు:

1. బ్రిటిష్ శాసనసభల్లోకి ఎన్నికై ప్రవేశించడం.
2. ప్రభుత్వ ప్రజావ్యతిరేక చట్టాలను వ్యతిరేకించడం.
3. బడ్జెట్లను, ప్రభుత్వ విధానాలను ప్రశ్నించడం.
4. భారతదేశానికి స్వపరిపాలన సాధించడం.
5. ప్రజాస్వామ్య హక్కుల కోసం శాసనసభలను వేదికగా ఉపయోగించడం.

1923 ఎన్నికల్లో స్వరాజ్ పార్టీ గణనీయమైన విజయాన్ని సాధించింది. కేంద్ర శాసనసభలోనూ, వివిధ ప్రావిన్షియల్ శాసనసభల్లోనూ తన ఉనికిని చాటుకుంది. ఈ రాజకీయ వ్యూహం భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో శాసనసభల పాత్రపై కొత్త చర్చకు దారితీసింది.

హిందూ–ముస్లిం ఐక్యత కోసం బెంగాల్ ఒప్పందం

చిత్తరంజన్ దాస్ జాతీయోద్యమంలో మతసామరస్యానికి అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. 1923లో బెంగాల్‌లో హిందువులు, ముస్లింల మధ్య రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం, ఉద్యోగాలు, స్థానిక సంస్థల్లో అవకాశాలు వంటి అంశాలపై భిన్నాభిప్రాయాలు నెలకొన్నాయి.

ఈ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి ఆయన బెంగాల్ ఒప్పందం కుదర్చడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. దీని ఉద్దేశం రెండు మతాల మధ్య రాజకీయ అవగాహనను పెంపొందించి, ఉమ్మడి జాతీయోద్యమానికి బలం చేకూర్చడం. ఈ ఒప్పందానికి కాంగ్రెస్‌లోనే కొంత వ్యతిరేకత ఎదురైంది. అయినప్పటికీ మతసామరస్యంపై ఆయన చూపిన నిబద్ధత చరిత్రలో గుర్తించదగినది.

విద్య, మహిళా హక్కులు, సామాజిక సంస్కరణలు

చిత్తరంజన్ దాస్ రాజకీయ స్వాతంత్ర్యంతో పాటు సామాజిక స్వాతంత్ర్యానికి కూడా ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. విద్య సామాన్య ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండాలి.

మాతృభాషలో విద్యాబోధనకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. మహిళలకు విద్య, ఉపాధి, సామాజిక గౌరవం కలగాలి. వితంతు పునర్వివాహాన్ని ప్రోత్సహించాలి. కులవివక్ష, అంటరానితనం నిర్మూలించాలి. కులాంతర వివాహాలను ప్రోత్సహించాలి అనేవి ఆయన అభిప్రాయాలు.

కలకత్తా మేయర్‌గా సేవలు

1924లో స్వరాజ్ పార్టీ విజయం అనంతరం చిత్తరంజన్ దాస్ కలకత్తా మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ తొలి ఎన్నికైన మేయర్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు.

పట్టణ పరిపాలనలో సామర్థ్యాన్ని పెంచడం, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాలను అభివృద్ధి చేయడం, స్థానిక సంస్థలను ప్రజలకు చేరువ చేయడం వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ ఆయనతో సన్నిహితంగా పనిచేశారు. బోస్‌కు ఆయన రాజకీయ గురువుగా నిలిచారు.

సాహిత్య సేవలు

చిత్తరంజన్ దాస్ కేవలం రాజకీయ నాయకుడు మాత్రమే కాదు, కవి, రచయిత కూడా. ఆయన రచనల్లో ముఖ్యమైనవి ‘సాగర్ సంగీత్’, ‘అంతర్యామి’, ‘కిశోర్ కిశోరి’. ‘నారాయణ్’ అనే పత్రికను కూడా నిర్వహించారు. ‘ఫార్వర్డ్’ అనే పత్రిక ద్వారా జాతీయ రాజకీయ భావాలను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లారు.

1925లో ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో ఆయన డార్జిలింగ్‌కు వెళ్లారు. అక్కడే 1925 జూన్ 16న తన 55వ ఏట మరణించారు. ఆయన మరణవార్త దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర విషాదాన్ని కలిగించింది. మహాత్మాగాంధీ ఆయన అంతిమయాత్రలో పాల్గొన్నారు.

About the Author

The Wire Staff

Ppma_guest_author

View All Posts