ఆచార్య జెబి కృపలానీ 1888 నవంబరు 11న అప్పటి బ్రిటిష్ ఇండియాలోని సింధ్ ప్రాంతంలో ఉన్న హైదరాబాద్ నగరంలో(ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్‌లో ఉంది) జన్మించారు. ఆయన పూర్తి పేరు జీవత్రామ్ భగవాన్‌దాస్ కృపలానీ.
మధ్యతరగతి కుటుంబంలో జన్మించిన ఆయన చిన్నతనం నుంచే చదువుపట్ల ఆసక్తి కలిగి ఉండేవారు. సింధ్‌లో ప్రాథమిక విద్యను అభ్యసించి, ఉన్నత విద్య కోసం బొంబాయిలోని విల్సన్ కాలేజీ, కరాచీలోని డిజె సింధ్ కాలేజీ, పుణెలోని ఫెర్గూసన్ కాలేజీలలో చదువుకున్నారు. చరిత్ర, రాజకీయాలు, సాహిత్యంపై ఆసక్తి పెంచుకున్నారు.
ఉన్నత విద్య పూర్తయిన తరువాత ఉపాధ్యాయ వృత్తిలో ప్రవేశించారు. 1912 నుంచి ముజఫర్‌పూర్‌లోని గ్రియర్ భూమిహార్ బ్రాహ్మణ కళాశాలలో చరిత్ర అధ్యాపకుడిగా పనిచేశారు. తరువాత బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో కూడా బోధించారు.
గాంధీజీతో పరిచయం – చంపారన్ సత్యాగ్రహం
కృపలానీ జీవితంలో మహాత్మా గాంధీతో పరిచయం ఒక ముఖ్యమైన మలుపు. 1917 ఏప్రిల్ 15న గాంధీజీ చంపారన్ సత్యాగ్రహం నిర్వహించడానికి ముజఫర్‌పూర్ చేరుకున్నప్పుడు, రైల్వే స్టేషన్‌లో గాంధీజీకి స్వాగతం పలికిన వారిలో కృపలానీ ముఖ్యులు. ఆ సమయంలో ఆయన కళాశాల అధ్యాపకుడిగా ఉన్నారు.
గాంధీజీ నాయకత్వం, సత్యాగ్రహ పద్ధతి, అహింసా సిద్ధాంతాలు ఆయనను బాగా ప్రభావితం చేశాయి. ఆ తరువాత ఆయన తన జీవితాన్ని స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి అంకితం చేశారు.
1920లో సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి సహకరించకూడదని, విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించాలని, స్వదేశీ విద్యాసంస్థలను అభివృద్ధి చేయాలని గాంధీజీ ఇచ్చిన పిలుపును ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లారు.
గుజరాత్ విద్యాపీఠ్-విద్యారంగంలో సేవలు
గాంధీజీ స్థాపించిన గుజరాత్ విద్యాపీఠ్ అభివృద్ధిలో కృపలానీ కీలక పాత్ర పోషించారు. 1922 నుంచి 1927 వరకు ఆ విద్యాసంస్థకు ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేశారు.
విద్యార్థుల్లో జాతీయ భావాలను పెంపొందించడం, స్వదేశీ విద్యను ప్రోత్సహించడం, సమాజ సేవకు వారిని సిద్ధం చేయడం ఆయన ప్రధాన లక్ష్యాలుగా ఉండేవి.
ఈ విద్యాసంస్థలో ఆయన విద్యాబోధన, పరిపాలనా సామర్థ్యం కారణంగా ‘ఆచార్య’ అనే గౌరవ నామం ఆయన పేరుకు స్థిరపడింది.
స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర
కృపలానీ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో చురుకైన నాయకుడిగా ఎదిగారు. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం, ఉప్పు సత్యాగ్రహం, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం వంటి అనేక ప్రజా ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడినందుకు అనేకసార్లు జైలు శిక్ష అనుభవించారు.
1934 నుంచి 1946 వరకు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ప్రధాన కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. ఈ సమయంలో కాంగ్రెస్ సంస్థాగత వ్యవహారాలు, ఉద్యమాల నిర్వహణ, దేశవ్యాప్తంగా నాయకులతో సమన్వయం వంటి బాధ్యతలు నిర్వహించారు.
1942 ఆగస్టు 8న బొంబాయిలో జరిగిన కాంగ్రెస్ సమావేశంలో క్విట్ ఇండియా తీర్మానం ఆమోదించబడినప్పుడు కూడా ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు. గాంధీజీ, నెహ్రూ, సర్దార్ పటేల్ తదితర జాతీయ నాయకులతో కలిసి స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో పనిచేశారు.
కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా స్వాతంత్ర్య సాధన సమయంలో బాధ్యతలు
1946లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా కృపలానీ ఎన్నికయ్యారు. ఇది భారత చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన సమయం.
బ్రిటిష్ పాలన ముగింపు దశకు చేరుకోవడం, అధికార బదిలీ చర్చలు, దేశ విభజన సమస్య, తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్పాటు వంటి పరిణామాలు వేగంగా చోటుచేసుకుంటున్నాయి. కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఆయన అధికార బదిలీ ప్రక్రియలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు.
1947 ఆగస్టు 15న భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన సమయంలో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్నది ఆయనే. అందువల్ల స్వతంత్ర భారతదేశంలో తొలి కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఆయనకు ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉంది.
అయితే స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కొద్ది నెలలకే నెహ్రూ ప్రభుత్వంతో, కాంగ్రెస్ నాయకత్వంతో సంస్థాగత అధికారాలు, కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ పాత్ర వంటి అంశాలపై విభేదాలు ఏర్పడ్డాయి. దీంతో 1947 నవంబరులో కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష పదవికి రాజీనామా చేశారు.
ఈ పరిణామం ఆయన రాజకీయ జీవితంలో ఒక కీలక ఘట్టం. అధికార పదవిని కొనసాగించడం కంటే సంస్థాగత ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన నాయకుడిగా ఆయనను చూడవచ్చు.
రాజ్యాంగ నిర్మాణ సభలో పాత్ర
కృపలానీ భారత రాజ్యాంగ నిర్మాణ సభలో సభ్యుడిగా కూడా సేవలందించారు. రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక హక్కుల రూపకల్పనకు సంబంధించిన ఉపసంఘానికి అధ్యక్షత వహించారు. ప్రజలకు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, ప్రజాస్వామ్య హక్కులు ఉండాలని ఆయన బలంగా విశ్వసించారు.
రాజ్యాంగ ప్రవేశికపై జరిగిన చర్చల్లో కూడా ఆయన పాల్గొన్నారు. రాజ్యాంగం కేవలం ప్రభుత్వ నిర్వహణకు సంబంధించిన నిబంధనల సమాహారం కాకుండా, ప్రజల ఆశయాలు, నైతిక విలువలు, సామాజిక న్యాయానికి ప్రతిబింబంగా ఉండాలని భావించారు.
కాంగ్రెస్ నుంచి నిష్క్రమణ-కిసాన్ మజ్దూర్ ప్రజా పార్టీ స్థాపన
స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వ విధానాలు, అధికార కేంద్రీకరణ, పార్టీ అంతర్గత ప్రజాస్వామ్యం వంటి అంశాలపై కృపలానీకి అనేక అభ్యంతరాలు ఉండేవి.
1950లో కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో పురుషోత్తమ్ దాస్ టాండన్ చేతిలో ఓడిపోయిన తరువాత ఆయన కాంగ్రెస్‌ను విడిచిపెట్టారు.
1951 జూన్‌లో పట్నాలో జరిగిన సమావేశంలో ఆయన నాయకత్వంలో కిసాన్ మజ్దూర్ ప్రజా పార్టీ ఏర్పడింది. ఈ పార్టీ రైతులు, కార్మికులు, సామాన్య ప్రజల ప్రయోజనాలను కాపాడటాన్ని, ప్రజాస్వామ్య పద్ధతుల్లో కుల రహిత, వర్గ రహిత సమాజాన్ని నిర్మించడాన్ని లక్ష్యంగా ప్రకటించింది. తరువాత 1952లో సోషలిస్ట్ పార్టీతో కలిసి ప్రజా సోషలిస్ట్ పార్టీ ఏర్పడింది. ఇది భారతదేశంలో కాంగ్రెస్‌కు ప్రత్యామ్నాయంగా బలమైన ప్రతిపక్ష రాజకీయ శక్తిని నిర్మించాలనే ప్రయత్నంలో ఒక ముఖ్యమైన పరిణామం.
పార్లమెంటులో ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా నెహ్రూ ప్రభుత్వంపై విమర్శలు
కృపలానీ భారత పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రతిపక్ష పాత్రకు విశేషమైన ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. 1952, 1957, 1963, 1967 ఎన్నికల కాలాల్లో లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఎన్నికై పార్లమెంటులో ప్రజా సమస్యలను ప్రస్తావించారు.
1962లో చైనాతో జరిగిన యుద్ధంలో భారతదేశం ఎదుర్కొన్న పరాజయం తరువాత నెహ్రూ ప్రభుత్వ రక్షణ విధానాలు, సైనిక సన్నద్ధత, ప్రభుత్వ వైఫల్యాలపై ఆయన తీవ్ర విమర్శలు చేశారు.
1963లో ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రభుత్వంపై అవిశ్వాస తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టిన తొలి పార్లమెంటు సభ్యుడిగా ఆయనకు చారిత్రక గుర్తింపు ఉంది. ఆయన విమర్శల ఉద్దేశం కేవలం ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించడం మాత్రమే కాదు.
అధికారంలో ఉన్నవారిని ప్రశ్నించడం, ప్రభుత్వ విధానాలకు జవాబుదారీతనం కల్పించడం ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రతిపక్షం బాధ్యత అని ఆయన నమ్మారు.
ఇందిరాగాంధీ పాలనపై విమర్శలు – అత్యవసర పరిస్థితిని వ్యతిరేకించడం
కృపలానీ తన జీవిత చివరి దశ వరకు ప్రజాస్వామ్య విలువల పరిరక్షణకు కృషి చేశారు. 1975 జూన్ 25న అప్పటి ప్రధానమంత్రి ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితి విధించింది.
ఈ సమయంలో పౌరహక్కులు, పత్రికా స్వేచ్ఛ, రాజకీయ స్వేచ్ఛలు పరిమితం చేయబడ్డాయి. ప్రతిపక్ష నాయకులు, ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమకారులను అరెస్టు చేశారు.
కృపలానీ కూడా అత్యవసర పరిస్థితికి వ్యతిరేకంగా నిలబడి, ప్రజాస్వామ్య హక్కుల పునరుద్ధరణ కోసం ఉద్యమించారు.
ఈ సమయంలో ఆయనను కూడా నిర్బంధించారు. వయసు మీద పడినా ప్రజాస్వామ్య పరిరక్షణ విషయంలో రాజీపడలేదు. అధికారంలో ఉన్న పార్టీ ఏదైనా కావచ్చు, ప్రభుత్వాన్ని ప్రశ్నించే హక్కు ప్రజలకు, ప్రతిపక్షాలకు ఉండాలని ఆయన జీవితాంతం ఆచరించి చూపించారు.
వ్యక్తిగత జీవితం – సుచేతా కృపలానీతో అనుబంధం
1936లో ఆచార్య కృపలానీ సుచేతా మజుందార్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు. ఆమె తరువాత సుచేతా కృపలానీగా ప్రసిద్ధి చెందారు. ఆమె కూడా ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలు, రాజకీయ నాయకురాలు.
భారతదేశంలో ఒక రాష్ట్రానికి ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేసిన తొలి మహిళగా ఆమె చరిత్రలో నిలిచారు. 1963 నుంచి 1967 వరకు ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. వీరిద్దరూ రాజకీయ, సామాజిక జీవితాల్లో పరస్పరం ఒకరికొకరు సహకరించుకున్నారు.
రచనలు – మరణం
కృపలానీ గొప్ప రచయిత కూడా. My Times: An Autobiography, The Gandhian Way, The Non-Violent Revolution, Gandhi: His Life and Thought ఆయన రచనల్లో కొన్ని.
ఈ రచనల్లో గాంధేయ వాదం, అహింస, ప్రజాస్వామ్యం, రాజకీయ నైతికత వంటి అంశాలను వివరించారు. 1982 మార్చి 19న ఆచార్య జెబి కృపలానీ మరణించారు. భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలోనూ, స్వతంత్ర భారత ప్రజాస్వామ్య నిర్మాణంలోనూ ఆయన చేసిన సేవలు చిరస్మరణీయం.
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
