సజ్జాద్ జహీర్ 1905 నవంబరు 5న ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని లక్నోలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి సర్ సయ్యద్ వజీర్ హసన్ ప్రముఖ న్యాయమూర్తి.
విద్యావంతమైన, సామాజికంగా ప్రభావవంతమైన కుటుంబంలో ఆయన పెరిగారు. లక్నోలో ప్రాథమిక, ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు. అనంతరం లక్నో విశ్వవిద్యాలయంలో చదువుకున్నారు.
1927లో ఉన్నత విద్య కోసం ఇంగ్లండ్ వెళ్లి ఆక్స్‌ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయంలో న్యాయ విద్య అభ్యసించారు.
ఇంగ్లండ్‌లో ఉన్న సమయంలో యూరప్‌లోని రాజకీయ పరిణామాలు, కార్మికోద్యమాలు, సోషలిస్టు భావజాలం, మార్క్సిస్టు సిద్ధాంతాలు ఆయనపై ప్రభావం చూపాయి.
బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదం, భారతదేశంలో కొనసాగుతున్న పేదరికం, సామాజిక అసమానతలు, వలసపాలన దోపిడీ వంటి అంశాలపై ఆయన లోతుగా ఆలోచించడం ప్రారంభించారు.
‘అంగారే’ – భారత ప్రగతిశీల సాహిత్య ఉద్యమానికి తొలి మలుపు
సజ్జాద్ జహీర్ జీవితంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టం 1932లో వెలువడిన ‘అంగారే’ అనే ఉర్దూ కథా సంకలనం.
ఇది సజ్జాద్ జహీర్‌తో పాటు అహ్మద్ అలీ, మహ్మూదుజ్ జఫర్, డాక్టర్ రషీద్ జహాన్ రచనలతో కలిపిన సంకలనం.
ఈ రచనల్లో అప్పటి భారతీయ సమాజంలోని కొన్ని సమస్యలను లేవనెత్తారు. మత ఛాందసవాదం, మహిళలపై వివక్ష, పితృస్వామ్య వ్యవస్థ, సామాజిక అసమానతలు, మతం పేరుతో కొనసాగుతున్న మూఢనమ్మకాలు, సామాజిక జీవితంలో ఉన్న ద్వంద్వ ప్రమాణాలను ప్రశ్నించారు.
ఈ పుస్తకం వెలువడిన తర్వాత సంప్రదాయవాద వర్గాల నుంచి తీవ్ర వ్యతిరేకత వచ్చింది. 1933లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఈ పుస్తకాన్ని నిషేధించింది. ఈ నిషేధం అప్పటి సమాజంలో సాహిత్య స్వేచ్ఛ, మతం, సామాజిక సంస్కరణలపై పెద్ద చర్చకు దారితీసింది.
‘అంగారే’ ఉర్దూ సాహిత్యంలో ఆధునిక, విమర్శనాత్మక, ప్రగతిశీల ఆలోచనలకు దారితీసిన ముఖ్యమైన రచనగా గుర్తింపు పొందింది.
ప్రగతిశీల రచయితల సంఘం ఆవిర్భావం
సజ్జాద్ జహీర్‌కు భారతీయ సాహిత్య చరిత్రలో శాశ్వత స్థానం కల్పించిన ఉద్యమం ‘ప్రగతిశీల రచయితల సంఘం’.
1930వ దశకంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఫాసిజం, సామ్రాజ్యవాదం, ఆర్థిక మాంద్యం, నిరుద్యోగం, కార్మికుల దోపిడీ వంటి సమస్యలు తీవ్రమయ్యాయి.
స్పెయిన్, జర్మనీ, ఇటలీ తదితర దేశాల్లో రాజకీయ పరిణామాలు మేధావులను ఆందోళనకు గురిచేశాయి. భారతదేశంలో కూడా బ్రిటిష్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా జాతీయోద్యమం విస్తరిస్తోంది.
ఈ పరిస్థితుల్లో సాహిత్యం సమాజ మార్పుకు ఒక సాధనంగా ఉండాలనే ఆలోచనతో కొందరు యువ రచయితలు లండన్‌లో ఒక వేదికను నిర్మించడానికి ప్రయత్నించారు.
సజ్జాద్ జహీర్‌తో పాటు ముల్క్ రాజ్ ఆనంద్, అహ్మద్ అలీ, మహ్మదుద్దీన్ తాసీర్ తదితరులు ఈ ప్రయత్నంలో భాగస్వాములయ్యారు.
1935లో లండన్‌లో ప్రగతిశీల భారతీయ రచయితల సంఘ నిర్మాణానికి పునాదులు పడ్డాయి. సంఘ మేనిఫెస్టో రూపకల్పనలోనూ సజ్జాద్ జహీర్ కీలక పాత్ర పోషించారు. 1936 ఏప్రిల్ 9–10 తేదీల్లో లక్నోలో అఖిల భారత ప్రగతిశీల రచయితల సంఘం తొలి మహాసభ జరిగింది.
ఈ మహాసభకు ప్రముఖ హిందీ రచయిత మున్షీ ప్రేమ్‌చంద్ అధ్యక్షత వహించారు. ప్రేమ్‌చంద్ తన ప్రారంభ ఉపన్యాసంలో సాహిత్యం సమాజంలోని వాస్తవ పరిస్థితులను ప్రతిబింబించాలని, ప్రజల జీవితాలకు ఉపయోగపడాలని స్పష్టం చేశారు. ఈ సంఘం నిర్మాణంలో సజ్జాద్ జహీర్ కీలక నిర్వాహకుడిగా వ్యవహరించారు.
ప్రగతిశీల రచయితల ప్రధాన లక్ష్యాలు
సాహిత్యంలో వాస్తవికతకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం, పేదలు, కార్మికులు, రైతుల జీవితాలను సాహిత్యంలో ప్రతిబింబించడం, కుల, మత, వర్గ వివక్షలను వ్యతిరేకించడం, మహిళల హక్కులు, సమానత్వం కోసం రచనలు చేయడం, సామ్రాజ్యవాదం, ఫాసిజం, సామాజిక దోపిడీని వ్యతిరేకించడం, మానవతావాదం, ప్రజాస్వామ్యం, స్వేచ్ఛా భావాలను ప్రోత్సహించడం, వివిధ భారతీయ భాషల రచయితల మధ్య ఐక్యతను పెంపొందించడం ప్రగతిశీల రచయితల సంఘం లక్ష్యాలుగా ఉన్నాయి.
ఈ ఉద్యమం ఉర్దూ, హిందీ, బెంగాలీ, తెలుగు, మలయాళం, తమిళం తదితర భారతీయ భాషల సాహిత్య రంగాలపై ప్రభావం చూపింది.
భారత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో సజ్జాద్ జహీర్ పాత్ర
సజ్జాద్ జహీర్ కేవలం సాహిత్య ఉద్యమానికే పరిమితం కాలేదు. కమ్యూనిస్టు రాజకీయాల్లో కూడా చురుకుగా పాల్గొన్నారు.
1936లో భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీతో ఆయన సంబంధాలు మరింత బలపడ్డాయి. ఉత్తరప్రదేశ్‌లో పార్టీ కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లోని వామపక్ష భావజాలం కలిగిన వర్గాలతోనూ సంబంధాలు కొనసాగించారు.
రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత ప్రజల అభిప్రాయాలను పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా భారతదేశాన్ని యుద్ధంలోకి తీసుకెళ్లడాన్ని ఆయన వ్యతిరేకించారు. ఈ కారణంగా ఆయన జైలు శిక్షను కూడా అనుభవించారు.
1942లో కమ్యూనిస్టు పార్టీపై నిషేధం తొలగిన తర్వాత పార్టీ పత్రికలైన ‘ఖౌమీ జంగ్’, ‘నయా జమానా’లకు సంపాదకత్వ బాధ్యతలు నిర్వహించారు. సాహిత్యం, రాజకీయాలు, ప్రజా ఉద్యమాలను అనుసంధానం చేయడం ఆయన ప్రత్యేకత.
భారత విభజన–పాకిస్థాన్ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం
1947లో భారతదేశ విభజన తర్వాత సజ్జాద్ జహీర్ పాకిస్థాన్‌కు వెళ్లారు. అక్కడ కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ పాకిస్థాన్ నిర్మాణంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. ఆ పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు.
అయితే పాకిస్థాన్‌లో అప్పటి రాజకీయ పరిస్థితులు వామపక్ష ఉద్యమానికి అనుకూలంగా లేవు.
1951లో జరిగిన రావల్పిండి కుట్ర కేసులో ఆయనను అరెస్టు చేశారు. ఈ కేసులో పాకిస్థాన్ సైన్యానికి చెందిన కొందరు అధికారులపై ప్రభుత్వాన్ని కూల్చేందుకు కుట్ర చేశారనే ఆరోపణలు వచ్చాయి.
సజ్జాద్ జహీర్ కూడా ఈ కేసులో నిందితుడిగా చేర్చబడ్డారు. ఆయన సుమారు నాలుగున్నర సంవత్సరాలు వివిధ జైళ్లలో గడిపారు. 1955లో విడుదలై భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు. ఈ అనుభవం ఆయన జీవితంలో ఒక కీలక మలుపు.
భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత సాహిత్య, సాంస్కృతిక సేవలు
భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత సజ్జాద్ జహీర్ మళ్లీ ప్రగతిశీల రచయితల సంఘం కార్యకలాపాల్లో చురుకుగా పాల్గొన్నారు. భారతీయ సాహిత్యంలో వామపక్ష భావజాలాన్ని, సామాజిక వాస్తవికతను, ప్రజా సమస్యలను ప్రతిబింబించే రచనలను ప్రోత్సహించారు.
దేశంలోని వివిధ భాషల రచయితల మధ్య సంబంధాలను బలపరిచారు. ఆయన రచనల్లో ముఖ్యమైనది రోష్నాయి (వెలుగు). ఈ గ్రంథంలో ప్రగతిశీల రచయితల ఉద్యమ ఆవిర్భావం, దాని అభివృద్ధి, ఉద్యమంలో పాల్గొన్న రచయితలు, ఎదురైన సమస్యలను వివరించారు. ప్రగతిశీల సాహిత్య ఉద్యమ చరిత్రను అధ్యయనం చేసే వారికి ఇది ముఖ్యమైన ఆధార గ్రంథం.
సజ్జాద్ జహీర్ ఆలోచనా విధానం – సాహిత్యం ఎవరి కోసం?
సజ్జాద్ జహీర్ ఆలోచనల్లో అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రశ్న సాహిత్యం సమాజానికి ఏ విధంగా ఉపయోగపడాలి అనేదే. ఆయన దృష్టిలో సాహిత్యం కేవలం ఉన్నత వర్గాల వినోదానికి మాత్రమే పరిమితం కాకూడదు. సమాజంలోని అణగారిన వర్గాల జీవితాలు, కార్మికుల కష్టాలు, రైతుల సమస్యలు, మహిళలపై వివక్ష, మత ఛాందసవాదం వంటి అంశాలను సాహిత్యం చర్చించాలి.
సజ్జాద్ జహీర్ 1973 సెప్టెంబరు 13న మరణించారు. ఆయన మరణించే సమయానికి ఉజ్బెకిస్థాన్‌లోని తాష్కెంట్‌లో ఉన్నారు. సోవియట్ యూనియన్‌లోని సాంస్కృతిక, రాజకీయ పర్యటన సందర్భంగా ఆయన కన్నుమూశారు. భారతదేశంలోనూ, పాకిస్థాన్‌లోనూ ఆయనను ప్రగతిశీల సాహిత్య ఉద్యమానికి ముఖ్యమైన నాయకుడిగా గుర్తిస్తారు.
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
