తెలంగాణ చరిత్రలో స్వాతంత్య్రోద్యమం, సామాజిక సంస్కరణ, మహిళా చైతన్యం, సాహిత్య రంగాలలో తమదైన ముద్ర వేసిన మహిళల్లో నందగిరి ఇందిరా దేవి ఒకరు.
సెప్టెంబర్ 22 వారి జయంతి. ఆమె తొలి తరం తెలంగాణ కథారచయిత్రి. ఆమె మహిళా విద్య, బాల్యవివాహాల వ్యతిరేకత, సామాజిక సంస్కరణ, ప్రజా చైతన్యం వంటి అంశాలకు తన జీవితాన్ని అంకితం చేసిన సామాజిక కార్యకర్త కూడా.
నందగిరి ఇందిరా దేవి 1919 సెప్టెంబర్ 22న హనుమకొండలో జన్మించారు. ఆమె తండ్రి వడ్లకొండ నరసింహారావు సమాజ సేవ పట్ల ఆసక్తి కలిగిన వ్యక్తి.
చిన్ననాటి నుంచే ఆమెకు విద్య, సాహిత్యం, సామాజిక సమస్యల పట్ల ఆసక్తి పెరిగింది. ఆ కాలంలో బాలికలు ఉన్నత విద్య చదువుకోవడం చాలా అరుదు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో ఇందిరా దేవి ఉన్నత విద్యను అభ్యసించి పట్టా పొందారు.
ఆమె విద్యాభ్యాసం కేవలం వ్యక్తిగత అభివృద్ధికి పరిమితం కాలేదు. మహిళలు కూడా విద్యను అభ్యసించి స్వతంత్రంగా ఆలోచించాలి అనే భావనను సమాజంలో ప్రచారం చేయడానికి సద్వినియోగం చేసింది.
చిన్న వయసులోనే సాహిత్య ప్రవేశం
ఇందిరా దేవి భర్త నందగిరి వెంకటరావు కూడా తెలంగాణకు చెందిన ప్రముఖ తొలి తరం కథకుడు, న్యాయవాది. ఆయన కూడా ఆంధ్ర మహాసభ, గ్రంథాలయోద్యమం, స్త్రీ విద్య వంటి సామాజిక అంశాలపై మంచి కృషి చేశారు.
ఈ కుటుంబ వాతావరణం కూడా సాహిత్య, సామాజిక చైతన్యానికి అనుకూలంగా ఉండేది. ఇందిరా దేవి చాలా చిన్న వయసులోనే రచనా రంగంలోకి ప్రవేశించారు.
సుమారు పద్నాలుగేళ్ల వయసులోనే పాఠశాల తరఫున సాహిత్య సంచికలను వెలువరించారు. తరువాత ఆమె కథలు, వ్యాసాలు రాశారు, రేడియో ప్రసంగాలు చేశారు.
కుటుంబ జీవితం, స్త్రీ పురుష సంబంధాలు, సామాజిక సమస్యలు, మానవ మనస్తత్వం వంటి అంశాలు ఆమె రచనల్లో ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. ఆమె రచనా శైలి సరళమైన వ్యావహారిక భాషలో ఉండేది.
మహిళా చైతన్యం కోసం పోరాటం
ఇందిరా దేవి ఆలోచనల్లో స్త్రీ విద్య, ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ ముఖ్యమైన స్థానాన్ని ఆక్రమించాయి.
1938లో ఆమె రాసిన “వనిత లోక సంస్కరణము” అనే వ్యాసంలో మహిళల విద్య, స్వేచ్ఛ, స్వావలంబన గురించి ప్రగతిశీల ఆలోచనలను వ్యక్తం చేశారు.
మహిళలకు తమ అభిరుచికి అనుగుణంగా విద్యను ఎంచుకునే హక్కు ఉండాలని ఆమె బలంగా విశ్వసించి అందుకు కృషి చేశారు.
మహిళల ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యమే వారి నిజమైన స్వేచ్ఛకు ఆధారం అని ఆమె అభిప్రాయపడ్డారు. ఆమె కాలంలో ఇవి సాధారణ భావాలు కావు. అందువల్ల ఇందిరా దేవి రచనలు అప్పటి సామాజిక పరిస్థితుల్లో మహిళా చైతన్యానికి బలాన్ని చేకూర్చాయి.
ఇందిరా దేవి మహిళల సామాజిక, సాంస్కృతిక అభివృద్ధి కోసం ఏర్పడిన ఆంధ్ర యువతి మండలి కార్యకలాపాలలో పాల్గొన్నారు.
మహిళలు ఇంటికే పరిమితం కాకుండా విద్య, సాహిత్యం, ప్రజా జీవితం, సామాజిక సేవలో పాల్గొనాలని ఆమె ప్రోత్సహించారు.
ఆమె చేపట్టిన సామాజిక సంస్కరణ కార్యక్రమాలలో బాల్యవివాహాల వ్యతిరేక ఉద్యమం ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవాలి.
బాలికలకు చిన్న వయసులోనే వివాహాలు చేయడం వారి విద్యకు, వ్యక్తిత్వ వికాసానికి అడ్డుగోడ అని ఆమె భావించారు. మాటలతో మాత్రమే కాకుండా తన జీవితంలోనూ ఆ ఆలోచనల అమలుకు కృషి చేశారు. తాను యుక్తవయసు వచ్చిన తరువాతే వివాహం చేసుకొని ఆచరణలో తాను నమ్మిన దాన్ని ఆచరించారు.
నిజాం పాలనలో తెలంగాణలో సామాజిక, సాంస్కృతిక, రాజకీయ చైతన్యం పెంపొందించడంలో ఆంధ్ర మహాసభ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది.
1937లో నిజామాబాద్లో జరిగిన ఆంధ్ర మహాసభకు అనుబంధంగా నిర్వహించిన ఆంధ్ర మహిళా సభకు ఇందిరా దేవి అధ్యక్షత వహించారు. ఇది ఆ కాలంలో మహిళలు నాయకత్వ స్థానాలలో ఉన్నారనేందుకు నిదర్శనం.
మహిళలు కూడా ప్రజా జీవితంలోకి వచ్చి సామాజిక సమస్యలపై చర్చించాలి, తమ హక్కుల కోసం నిలబడాలి అనే భావనను ఆమె ప్రోత్సహించారు.
స్వాతంత్య్రోద్యమంతో అనుబంధం
ఇందిరా దేవి జీవించిన కాలం భారత స్వాతంత్య్రోద్యమం ఉధృతంగా సాగిన కాలం. ముఖ్యంగా హైదరాబాద్ సంస్థానంలో నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా ప్రజాస్వామిక, సామాజిక, రాజకీయ చైతన్యం పెరుగుతున్న రోజుల్లో ఆమె కూడా ప్రజా ఉద్యమాలలో పని చేశారు.
ఆమె స్వాతంత్ర్య సమర యోధురాలు, నిజాం వ్యతిరేక ఉద్యమ కార్యకర్త, సామాజిక సేవకురాలుగా గుర్తింపు పొందారు.
రేడియోలో తొలి తరం మహిళా స్వరం
నిజాం కాలంలో హైదరాబాద్ రేడియో కేంద్రం నుంచి ప్రసారమైన కార్యక్రమాల్లో ఇందిరా దేవి పాల్గొన్నారు. ‘నషర్’ వంటి కార్యక్రమాల్లో ఆమె ప్రసంగాలు ప్రసారం అయ్యాయి. ఆ రోజుల్లో రేడియో ఒక కొత్త మాధ్యమం.
మహిళా రచయిత్రి, వక్తగా ఆమె ఆ మాధ్యమాన్ని ఉపయోగించి సామాజిక అంశాలపై తన ఆలోచనలను ప్రజలకు వినిపించారు.
తెలంగాణ తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో నందగిరి ఇందిరా దేవికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఆమెను తొలి తరం తెలంగాణ మహిళా కథారచయిత్రుల్లో ప్రముఖురాలిగా సాహిత్య పరిశోధనలు గుర్తించాయి.
ఆమె కథల్లో ఆనాటి కుటుంబ వ్యవస్థ, స్త్రీల జీవితం, స్త్రీ–పురుష సంబంధాలు, సామాజిక సమస్యలు, మానవ మనస్తత్వంలోని సంక్లిష్టతలు ప్రతిబింబించాయి. ఆమె రచనలు భారతి, గృహలక్ష్మి, ఆంధ్రజ్యోతి, చిత్రగుప్త, ఆంధ్ర కేసరి, శోభ, ప్రజా మిత్ర, వనిత జ్యోతి వంటి పత్రికల్లో ప్రచురితమయ్యాయి.
ఆమె రచించిన కథల్లో ‘వాయిద్యం సరదా’, ‘ప్రథమ పరిచయం’, ‘ప్రాప్తం’, ‘ఏకాకి’, ‘పందెం’ ముఖ్యమైనవి. ఆమె రచనల్లో మానవ మనస్తత్వాన్ని సున్నితంగా పరిశీలించే లక్షణం ఉండేది.
మసక మాటున మంచి ముత్యాలు
ఇందిరా దేవి అనేక దశాబ్దాల పాటు రేడియో ప్రసంగాలు చేశారు, కథలు, వ్యాసాలు రాశారు. ఆమె ప్రసంగాల్లోని ముఖ్యమైన వాటిని ఎంపిక చేసి ‘మసక మాటున మంచి ముత్యాలు’ పేరుతో 1995లో పుస్తకంగా వెలువరించారు.
ఈ రచనలు ఆమె సాహిత్య ప్రతిభకు మాత్రమే కాకుండా, ఆ కాలంలోని సామాజిక జీవితం, కుటుంబ వ్యవస్థ, మహిళల స్థితిగతులు, మానవ సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తాయి.
ఇందిరా దేవి ఆలోచనల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనది “విద్య – ఆర్థిక స్వావలంబన – స్వేచ్ఛ” మధ్య ఉన్న సంబంధం. మహిళలకు విద్య ఉండాలి, వారి జీవితంపై వారే నిర్ణయం తీసుకునే స్వేచ్ఛ, సామర్థ్యం ఉండాలి, ఉద్యోగం చేసి ఆర్థికంగా స్వతంత్రంగా నిలబడాలి అనే భావాలను ఆమె రచనల్లో వ్యక్తం చేశారు.
మహిళా విముక్తి అనేది కేవలం చట్టపరమైన హక్కులతో పూర్తి కాదని, విద్య, ఆర్థిక స్వావలంబన కూడా ఎంతో ముఖ్యమని ఆమె ప్రతి సందర్భంలోనూ వ్యక్తం చేసేవారు.
ఇందిరా దేవి జీవితపు చివరి సంవత్సరాల్లో అమెరికాలోని తన కుమారుల వద్ద నివసించారు. 2007 జనవరి 22న టెక్సాస్లోని షుగర్లాండ్లో ఆమె మరణించారు.
ఇందిరా దేవి జీవితాన్ని మూడు కోణాల్లో చూడవచ్చు.
1) స్వాతంత్య్రోద్యమ కార్యకర్తగా నిజాం కాలంలోని ప్రజా, సామాజిక చైతన్యంతో పని చేసిన మహిళ.
2) సామాజిక సంస్కర్తగా బాల్యవివాహాలకు వ్యతిరేకంగా, మహిళా విద్య, మహిళా స్వావలంబన కోసం కృషి చేసిన వ్యక్తి.
3) రచయిత్రిగా తెలంగాణ తొలి తరం మహిళా కథారచయిత్రుల్లో ఒకరిగా, స్త్రీల జీవితం, సామాజిక సమస్యలను సాహిత్యంలో ప్రతిబింబించిన రచయిత్రి.
ఇందిరా దేవి జీవితం ఒక కాలానికి అద్దం వంటిది. మహిళలకు విద్య, ప్రజా జీవితం, ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం చాలా పరిమితంగా ఉన్న సమయంలో ఆమె ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు.
చిన్న వయసులోనే రచనలు చేశారు. మహిళా సంఘాల ద్వారా సామాజిక చైతన్యాన్ని పెంపొందించారు. బాల్యవివాహాలను వ్యతిరేకించారు.
స్వాతంత్య్రోద్యమం, నిజాం వ్యతిరేక ప్రజా ఉద్యమంలో పని చేశారు. రేడియో ద్వారా తన భావాలను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లారు. అదే సమయంలో తెలంగాణ తెలుగు కథా సాహిత్యంలో తనకంటూ ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకున్నారు.
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
