భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో విభిన్న పోరాట పద్ధతులను అనుసరించిన అసాధారణ ప్రజా నాయకుడు పాండురంగ మహాదేవ్ బాపట్. సేనాపతి బాపట్‌గా ప్రసిద్ధి కాంచారు. వారి జయంతి నవంబరు 12.
భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమ చరిత్రలో అనేకమంది నాయకులు తమ జీవితాలను దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం అంకితం చేశారు. కొందరు అహింసా మార్గంలో పోరాడితే, మరికొందరు సాయుధ విప్లవ మార్గాన్ని ఎంచుకున్నారు. ఇంకొందరు కార్మికులు, రైతులు, సామాన్య ప్రజల సమస్యలపై ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. ఈ మూడు విభిన్న పోరాట ధోరణులతో సంబంధం కలిగిన అరుదైన వ్యక్తి సేనాపతి బాపట్.
బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా యువకుడిగా, విప్లవకారుడిగా పనిచేసిన ఆయన, ఆ తరువాత రైతుల భూముల పరిరక్షణ కోసం సత్యాగ్రహ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు.
స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత కూడా గోవా విమోచన ఉద్యమం, సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమం వంటి ప్రజా పోరాటాల్లో పాల్గొన్నారు. స్వాతంత్ర్యం అంటే కేవలం విదేశీ పాలకుల నుంచి రాజకీయ విముక్తి మాత్రమే కాదు, ప్రజల హక్కులు, గౌరవం, జీవనాధారాల పరిరక్షణ కూడా అని నమ్మి అందుకోసం కృషి చేసిన వారిలో బాపట్ ఒకరు.
బాల్యం, విద్యాభ్యాసం
సేనాపతి బాపట్ 1880 నవంబరు 12న మహారాష్ట్రలోని అహ్మద్‌నగర్ జిల్లాలో పార్నేర్ గ్రామంలో జన్మించారు. చిన్నతనం నుంచే చదువుపై ఆసక్తి, సామాజిక సమస్యల పట్ల స్పందించే స్వభావం ఆయనలో ఉండేవి.
దేశ సంపదను బ్రిటిష్ పాలకులు దోచుకోవడం, భారతీయులపై వివక్ష చూపడం, స్వదేశీ పరిశ్రమలను దెబ్బతీయడం వంటి పరిస్థితులు యువతలో జాతీయ భావాలను పెంపొందించాయి.
ఆయన పుణెలోని ప్రసిద్ధ డెక్కన్ కాలేజీలో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు. చదువులో ప్రతిభ చూపడంతో ఇంగ్లాండ్‌లో ఇంజనీరింగ్ విద్యను అభ్యసించేందుకు స్కాలర్‌షిప్ పొందారు. విదేశాలకు వెళ్లిన తరువాత ఆయన జీవితంలో కీలకమైన మార్పు చోటుచేసుకుంది. అక్కడ భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం పనిచేస్తున్న విప్లవకారులతో పరిచయాలు ఏర్పడ్డాయి.
ఇంగ్లాండ్‌లో విప్లవకారులతో పరిచయం
ఇంగ్లాండ్‌లో చదువుకుంటున్న సమయంలో సేనాపతి బాపట్‌కు భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమానికి చెందిన విప్లవకారులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ముఖ్యంగా లండన్‌లోని ఇండియా హౌస్ కార్యకలాపాలతో ఆయనకు సంబంధం ఏర్పడింది. ఇండియా హౌస్‌ను శ్యామ్‌జీ కృష్ణవర్మ స్థాపించారు. విదేశాల్లో ఉంటూ బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా భారత స్వాతంత్ర్య భావాలను ప్రచారం చేయడం, యువకులను జాతీయోద్యమం వైపు ఆకర్షించడం దాని ముఖ్య ఉద్దేశాలు. అక్కడ శ్యామ్‌జీ కృష్ణవర్మ, మేడమ్ భికాజీ కామాలతో పరిచయం ఏర్పడింది.
ఆ సమయంలో బాపట్ సాయుధ విప్లవ మార్గం పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. బాంబుల తయారీకి సంబంధించిన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని కూడా నేర్చుకున్నారు. బ్రిటిష్ పాలనను కేవలం విజ్ఞప్తులు, వినతిపత్రాలతో అంతం చేయలేమని, దానికి వ్యతిరేకంగా తీవ్ర ప్రతిఘటన అవసరమని అప్పటి కొందరు విప్లవకారులు భావించేవారు. బాపట్ కూడా కొంతకాలం అదే విప్లవ ధోరణిలో పనిచేశారు.
భారత స్వాతంత్ర్య కార్యకలాపాల్లో ఆయన పాల్గొనడం వల్ల ఆయనకు లభించిన విద్యా స్కాలర్‌షిప్‌ను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఉపసంహరించింది.
విప్లవ కార్యకలాపాలు, అజ్ఞాతం
1908లో బాపట్ భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు. బెంగాల్‌లో అప్పటికే బ్రిటిష్ వ్యతిరేక విప్లవ కార్యకలాపాలు తీవ్రంగా కొనసాగుతున్నాయి. అనుశీలన్ సమితి, యుగాంతర్ వంటి సంస్థలు యువకులను విప్లవ కార్యకలాపాల వైపు సమీకరిస్తున్నాయి.
బాపట్ బెంగాల్‌లోని విప్లవకారులతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు. అలీపూర్ బాంబు కేసు నేపథ్యంలో బ్రిటిష్ పోలీసులు విప్లవకారులపై విస్తృతంగా నిఘా పెట్టారు. ఈ పరిస్థితుల్లో ఆయన కొంతకాలం అజ్ఞాతంలో ఉండాల్సి వచ్చింది.
అయితే ఈ కాలంలో ఆయనకు భారతదేశంలోని సామాన్య ప్రజల పరిస్థితుల గురించి ఒక ముఖ్యమైన అవగాహన ఏర్పడింది.
దేశంలో బ్రిటిష్ పాలన కొనసాగుతున్నప్పటికీ, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని అనేకమంది ప్రజలకు జాతీయ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం గురించి తగినంత అవగాహన లేదని ఆయన గుర్తించారు. కేవలం కొంతమంది విప్లవకారులు సాయుధ పోరాటం చేయడం ద్వారా దేశవ్యాప్త స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించడం సాధ్యం కాదని ఆయనకు అర్థమైంది.
ప్రజల్లో రాజకీయ చైతన్యం పెంచడం, వారిని ఉద్యమాల్లో భాగస్వాములను చేయడం అవసరమని భావించారు. ఇది ఆయన రాజకీయ జీవితంలో ఒక ముఖ్యమైన మలుపు.
తిలక్‌తో పరిచయం – రాజకీయ ప్రస్థానం
1913 ప్రాంతంలో బాపట్ పుణెలో స్థిరపడి ప్రజా జీవితంలో మరింత చురుకుగా పాల్గొన్నారు. లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్ ప్రభావం ఆయనపై పడింది. తిలక్ జాతీయవాద రాజకీయాలు, స్వరాజ్య భావన, ప్రజల్లో రాజకీయ చైతన్యం పెంపొందించడానికి చేపట్టిన కార్యక్రమాలు బాపట్‌ను ప్రభావితం చేశాయి.
తిలక్ నిర్వహించిన ‘మరాఠా’ పత్రికకు ఉపసంపాదకుడిగా కూడా పనిచేశారు. ఈ కాలంలో ఆయన సామాజిక సేవా కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడంతో పాటు ప్రజా సమస్యలపై దృష్టి సారించారు. విప్లవకారుడిగా ప్రారంభమైన ఆయన రాజకీయ జీవితం క్రమంగా ప్రజా ఉద్యమ నాయకుడిగా పరిణామం చెందింది.
ముల్షీ సత్యాగ్రహం- బాపట్ జీవితంలో కీలక ఘట్టం
సేనాపతి బాపట్‌ను భారత చరిత్రలో ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టిన ఉద్యమం ముల్షీ సత్యాగ్రహం. ఈ ఉద్యమం రైతుల భూముల పరిరక్షణ, నిర్వాసితుల హక్కులు, పారిశ్రామిక అభివృద్ధి పేరుతో జరిగే భూసేకరణలో ప్రజలకు న్యాయం జరగాలనే అంశాలపై సాగింది.
ముల్షీ ప్రాంతంలో సమస్య ఏమిటి?: మహారాష్ట్రలోని పుణెకు సమీపంలో ముల్షీ ప్రాంతం ఉంది. అక్కడ మూలా, నీలా నదుల పరివాహక ప్రాంతంలో జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు నిర్మించాలని టాటా కంపెనీ ప్రయత్నించింది. ఈ ప్రాజెక్టు వల్ల అనేక గ్రామాలు, వ్యవసాయ భూములు నీటిలో మునిగిపోతాయి. ఆ ప్రాంతంలో నివసించే రైతులు, ముఖ్యంగా మావళా ప్రజలు తరతరాలుగా సాగు చేసుకుంటున్న భూములను కోల్పోవాల్సి వచ్చింది. వారి ఇళ్లు, వ్యవసాయ భూములు, దేవాలయాలు, జీవనాధారాలు ప్రమాదంలో పడ్డాయి.
ఆ కాలానికి సంబంధించిన ఉద్యమ పత్రాల్లో 54 గ్రామాలు, సుమారు 10,000 మంది జనాభా, 40,000 ఎకరాల భూమి ప్రభావితమయ్యే ప్రమాదం ఉందని పేర్కొన్నారు.
అయితే వాస్తవంగా తరువాతి దశలో నీటిలో మునిగిన గ్రామాల సంఖ్య, భూమి విస్తీర్ణం వేర్వేరు లెక్కల్లో కనిపిస్తాయి. రైతులు మొదట ప్రభుత్వ అధికారులకు విజ్ఞప్తులు చేశారు. కంపెనీ ప్రతినిధులతో చర్చలు జరిపారు. తమ భూములను కాపాడాలని కోరారు. కానీ వారి అభ్యర్థనలకు తగిన స్పందన లభించలేదు.
రైతులు మహాత్మా గాంధీజీని సంప్రదించారు. గాంధీజీ వారి సమస్య పట్ల సానుభూతి వ్యక్తం చేసి సత్యాగ్రహ మార్గంలో పోరాడాలని సూచించారు.
1921 ఏప్రిల్ 16న ముల్షీ ప్రాంతంలో సత్యాగ్రహ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. ఈ ఉద్యమానికి సేనాపతి బాపట్ నాయకత్వం వహించారు. రైతులతో పాటు పుణె, ఇతర ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు కూడా ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు.
ఉద్యమం ఎలా సాగింది?
ఆనకట్ట నిర్మాణ పనులను శాంతియుతంగా అడ్డుకోవడానికి సత్యాగ్రహులు ప్రయత్నించారు. భూములు కోల్పోతున్న రైతులకు న్యాయమైన పరిహారం ఇవ్వాలని డిమాండ్ చేశారు.
రైతుల అనుమతి, వారి జీవనాధారాల పరిరక్షణ లేకుండా అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు చేపట్టకూడదని డిమాండ్ చేశారు. ప్రభుత్వ, కంపెనీ అధికారుల అన్యాయ వైఖరికి వ్యతిరేకంగా నిరసనలు నిర్వహించారు. వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలను ఉద్యమంలో భాగస్వాములను చేశారు.
బాపట్ నాయకత్వంలో అనేకమంది సత్యాగ్రహులు అరెస్టయ్యారు. పోలీసుల అణచివేతను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ ఉద్యమంలో బాపట్ పోరాట పటిమ, నాయకత్వ సామర్థ్యం కారణంగా ప్రజలు ఆయనను ‘సేనాపతి’ అని పిలవడం ప్రారంభించారు. ఆ విధంగా పాండురంగ మహాదేవ్ బాపట్ క్రమంగా సేనాపతి బాపట్‌గా ప్రసిద్ధి చెందారు.
ముల్షీ సత్యాగ్రహ ప్రాముఖ్యం
ఈ ఉద్యమాన్ని కేవలం ఒక ఆనకట్టకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటంగా చూడకూడదు. దీనిలో కొన్ని విస్తృతమైన సామాజిక, ఆర్థిక అంశాలు ఇమిడి ఉన్నాయి. పారిశ్రామిక అభివృద్ధి కోసం రైతుల భూములను సేకరించేటప్పుడు వారికి న్యాయం జరగాలా లేదా? దేశ అభివృద్ధి పేరుతో స్థానిక ప్రజల జీవనాధారాలను ధ్వంసం చేయవచ్చా? అభివృద్ధి ప్రయోజనాలు కొందరికే దక్కి, నష్టాలు పేద రైతులపై పడటం సమంజసమా? భూమి కోల్పోయే ప్రజలకు కేవలం పరిహారం సరిపోతుందా? లేక పునరావాసం, ప్రత్యామ్నాయ జీవనాధారాలు కూడా కల్పించాలా?
దాదాపు వంద సంవత్సరాల క్రితం ఈ ప్రశ్నలను ముందుకు తీసుకొచ్చిన ఉద్యమం ముల్షీ సత్యాగ్రహం. నేటి నర్మదా బచావో ఆందోళన్ వంటి నిర్వాసితుల ఉద్యమాలతో కూడా ముల్షీ పోరాటాన్ని చారిత్రకంగా పోల్చి చూడవచ్చు.
ఉద్యమ పరిమితులు, ఫలితాలు
ముల్షీ సత్యాగ్రహం రైతులందరి భూములను కాపాడలేకపోయింది. ఉద్యమకారుల అరెస్టులు, భూసేకరణ చట్టాల అమలు, పరిహారం విషయంలో వచ్చిన విభేదాల కారణంగా ఉద్యమం క్రమంగా బలహీనపడింది.
1924 నాటికి ఉద్యమం ప్రధానంగా ముగింపు దశకు చేరింది. కొన్ని పరిహార చర్యలకు అంగీకారం కుదిరినప్పటికీ, భూమి కోల్పోయిన వారందరికీ సమానంగా న్యాయం జరగలేదు. అయినా ఈ పోరాటం భారతదేశంలో అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు, భూసేకరణ, రైతుల హక్కులు, నిర్వాసితుల సమస్యలపై జరిగిన తొలి ముఖ్యమైన ప్రజా ఉద్యమాల్లో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది.
జైలు జీవితం – త్యాగం, పోరాటం
సేనాపతి బాపట్ తన జీవితంలో అనేకసార్లు బ్రిటిష్ పాలకుల చేత అరెస్టయ్యారు. ముల్షీ సత్యాగ్రహం అనంతరం కూడా ఆయన రాజకీయ కార్యకలాపాలు కొనసాగాయి.
బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనను ప్రమాదకరమైన జాతీయవాద నాయకుడిగా పరిగణించింది. 1931లో రత్నగిరిలో చేసిన ఒక ప్రసంగానికి సంబంధించి ఆయనకు ఏడు సంవత్సరాల జైలు శిక్ష విధించినట్లు చారిత్రక జీవిత చరిత్రల్లో పేర్కొనబడింది.
ఆయన జీవితంలో జైలు శిక్షలు, అజ్ఞాత జీవితం, నిర్బంధాలు ముఖ్యమైన భాగాలుగా నిలిచాయి. వివిధ చారిత్రక వనరులు ఆయన మొత్తం జైలు జీవిత కాలాన్ని సుమారు 17 సంవత్సరాలుగా పేర్కొంటాయి. జైలు జీవితంలోనూ ఆయన తన రాజకీయ, తాత్విక అధ్యయనాలను కొనసాగించారు.
మహాత్మా గాంధీతో సంబంధాలు
సేనాపతి బాపట్ జీవితంలో ఆసక్తికరమైన అంశం ఆయనకు గాంధీజీతో ఉన్న సంబంధం. యువకుడిగా ఉన్నప్పుడు ఆయన సాయుధ విప్లవ మార్గాన్ని అనుసరించారు. ఆ తరువాత ప్రజా ఉద్యమాల్లో అహింసా పద్ధతులను కూడా ఉపయోగించారు.
గాంధీజీ సత్యాగ్రహ సిద్ధాంతం పట్ల ఆయనకు గౌరవం ఉన్నప్పటికీ, ప్రతి పరిస్థితిలోనూ అహింస ఒక్కటే సరైన మార్గమని ఆయన భావించలేదు.
ముల్షీ ఉద్యమంలోనూ సత్యాగ్రహం స్వరూపం, ఆస్తుల విధ్వంసం వంటి అంశాలపై ఆయన ఆలోచనలు గాంధేయ సిద్ధాంతంతో కొన్ని సందర్భాల్లో విభేదించాయి. అందువల్ల బాపట్ పూర్తిగా గాంధేయవాది కాదు, పూర్తిగా సాయుధ విప్లవకారుడు కాదు. ఆయన రాజకీయ జీవితంలో పోరాట పద్ధతులపై నిరంతర అన్వేషణ కనిపిస్తుంది. ప్రజల హక్కుల సాధన ఆయనకు ప్రధాన లక్ష్యం.
స్వాతంత్ర్యం తరువాత ప్రజా పోరాటాలు
1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత చాలామంది స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు రాజకీయ జీవితం నుంచి విశ్రాంతి తీసుకున్నారు. కానీ సేనాపతి బాపట్ మాత్రం ప్రజా సమస్యలపై తన పోరాటాన్ని కొనసాగించారు.
దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన సందర్భంగా ఆగస్టు 15న పుణె నగరంలో తొలిసారిగా జాతీయ పతాకాన్ని ఎగురవేసే గౌరవం సేనాపతి బాపట్‌కు లభించింది. ఇది ఆయనకు దక్కిన చారిత్రక గౌరవం.
గోవా విమోచన ఉద్యమం: భారతదేశానికి 1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటికీ గోవా మాత్రం పోర్చుగీసు పాలనలోనే కొనసాగింది. గోవాను పోర్చుగీసు పాలన నుంచి విముక్తి చేయాలనే డిమాండ్‌తో ప్రజా ఉద్యమాలు ప్రారంభమయ్యాయి.
1955లో గోవా విమోచన సత్యాగ్రహంలో సేనాపతి బాపట్ పాల్గొన్నారు. అప్పటికి ఆయన వయసు సుమారు 75 సంవత్సరాలు. అయినప్పటికీ పోర్చుగీసు పాలనకు వ్యతిరేకంగా సత్యాగ్రహుల బృందంతో గోవా సరిహద్దు వైపు వెళ్లారు.
పోర్చుగీసు సైనికులు సత్యాగ్రహులపై దాడులు చేశారు. బాపట్ కూడా దెబ్బలు తిన్నారు. వయసు మీద పడినా దేశ విమోచన కోసం ఆయన చూపిన ధైర్యం ప్రజలను ప్రభావితం చేసింది.
గోవా చివరకు 1961 డిసెంబరులో భారతదేశంలో విలీనమైంది. ఆ పోరాటానికి ముందు సాగిన ప్రజా ఉద్యమాల్లో బాపట్ పాల్గొనడం ఆయన జీవితంలోని మరో ముఖ్యమైన ఘట్టం.
సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమం: భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కోసం దేశవ్యాప్తంగా ఉద్యమాలు జరిగాయి. మరాఠీ మాట్లాడే ప్రజలందరికీ ఒకే రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండ్‌తో సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.
ముంబైని మహారాష్ట్రలో భాగంగా ఉంచాలనే డిమాండ్ కూడా ఈ ఉద్యమంలో ప్రధాన అంశంగా నిలిచింది. సేనాపతి బాపట్ ఈ ఉద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు.
1956లో సంయుక్త మహారాష్ట్ర సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించారు. ప్రజల భాషా, సాంస్కృతిక హక్కుల కోసం పోరాడారు. 1960 మే 1న మహారాష్ట్ర ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది.
మహారాష్ట్ర – మైసూరు సరిహద్దు వివాదం: మహారాష్ట్ర, అప్పటి మైసూరు రాష్ట్రం(ప్రస్తుతం కర్ణాటక) మధ్య భాషా ప్రాతిపదికన కొన్ని సరిహద్దు ప్రాంతాలపై వివాదం కొనసాగింది.
ఈ సమస్య పరిష్కారం కోసం కూడా సేనాపతి బాపట్ స్పందించారు. 1966లో సరిహద్దు వివాదంపై నిరాహార దీక్ష చేపట్టారు. ఇది ఆయన జీవితాంతం ప్రజా సమస్యల పట్ల చూపిన నిబద్ధతకు నిదర్శనం.
సాహిత్యం, తాత్విక ఆలోచనలు
సేనాపతి బాపట్ కేవలం ఉద్యమ నాయకుడు మాత్రమే కాదు. ఆయన మంచి పండితుడు, రచయిత, తాత్విక ఆలోచనాపరుడు కూడా. ఆయనకు భారతీయ తాత్విక సాహిత్యం పట్ల ఆసక్తి ఉండేది. ఆయన రచనా కృషిలో ముఖ్యంగా ‘ఎ హోలీ సాంగ్’ భగవద్గీత, ఉపనిషత్తుల సారాన్ని ఆంగ్ల పద్య రూపంలో వివరించే రచన.
దివ్య జీవన శ్రీ అరవిందుల ‘ది లైఫ్ డివైన్’ గ్రంథానికి మరాఠీ అనువాదం. ఆయన రచనలు ఆయనలోని ఆధ్యాత్మిక, తాత్విక ఆలోచనా ధోరణిని తెలియజేస్తాయి.
సేనాపతి బాపట్ 1967 నవంబరు 28న తన 87వ ఏట మరణించారు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక గొప్ప స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడిని, రైతాంగ ఉద్యమ నాయకుడిని, ప్రజా హక్కుల పోరాట యోధుడిని కోల్పోయింది. ఆయన సేవలకు గుర్తింపుగా భారత తపాలా శాఖ 1977 నవంబరు 28న ఆయన స్మారక తపాలా బిళ్లను విడుదల చేసింది.
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
