భారత స్వాతంత్య్రోద్యమ చరిత్రను పరిశీలించినప్పుడు జాతీయోద్యమంలో పాల్గొన్న నాయకులతో పాటు కార్మికుల హక్కుల కోసం కృషి చేసిన నాయకుల పాత్ర కూడా ప్రధానమైనది.
దేశానికి రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం సాధించడమే కాకుండా, శ్రమజీవులకు గౌరవప్రదమైన జీవితం, న్యాయమైన వేతనాలు, మెరుగైన పని పరిస్థితులు కల్పించాలనే లక్ష్యంతో పనిచేసిన నాయకుల్లో ఖండూభాయ్ కాసంజీ దేశాయ్ ప్రముఖులు. అక్టోబర్ 23 ఆయన జయంతి.
1898 అక్టోబర్ 23న అప్పటి బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలోని బుల్సార్ ప్రాంతంలో, నేటి గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని వల్సాద్ ప్రాంతంలో జన్మించిన ఖండూభాయ్ దేశాయ్, స్వాతంత్ర్యోద్యమ కార్యకర్తగా, కార్మిక సంఘాల నాయకుడిగా, పార్లమెంటు సభ్యుడిగా, కేంద్ర కార్మిక శాఖ మంత్రిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నర్‌గా వివిధ బాధ్యతలు నిర్వహించారు. ఆయన జీవితంలో జాతీయోద్యమం, కార్మికోద్యమం, ప్రజా పాలన పరస్పరం ముడిపడి ఉన్నాయి.
విద్యాభ్యాసం, జాతీయోద్యమం వైపు అడుగులు
ఖండూభాయ్ దేశాయ్ తన ప్రాథమిక, పాఠశాల విద్యను గుజరాత్ ప్రాంతంలో పూర్తిచేశారు. తరువాత బొంబాయిలోని విల్సన్ కళాశాలలో ఉన్నత విద్య అభ్యసించేందుకు చేరారు.
అయితే, 1920లో మహాత్మా గాంధీ ఇచ్చిన సహాయనిరాకరణ ఉద్యమ పిలుపు ఆయన జీవితంలో కీలకమైన మలుపుగా నిలిచింది.
బ్రిటిష్ పాలనలో విద్యాసంస్థలను బహిష్కరించి జాతీయోద్యమంలో పాల్గొనాలన్న పిలుపునకు స్పందించి ఆయన కళాశాల చదువును మధ్యలో నిలిపివేశారు. అనంతరం గాంధీజీ స్థాపించిన అహ్మదాబాద్ గుజరాత్ విద్యాపీఠంలో విద్యను కొనసాగించారు.
ఈ నిర్ణయం ఆయనలో దేశ స్వాతంత్ర్యం పట్ల ఉన్న నిబద్ధతను ప్రతిబింబిస్తుంది. వ్యక్తిగత విద్యాభివృద్ధి, ఉద్యోగావకాశాల కంటే దేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాల్గొనడానికే ఆయన ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.
కార్మికోద్యమంలో ప్రవేశం
ఖండూభాయ్ దేశాయ్ జీవితంలో అత్యంత ముఖ్యమైన అధ్యాయం అహ్మదాబాద్ కార్మికోద్యమంతో ఆయన సంబంధం.
ఆ సమయంలో అహ్మదాబాద్ పత్తి వస్త్ర పరిశ్రమకు ప్రముఖ కేంద్రంగా ఉండేది. అనేక మిల్లుల్లో వేలాది మంది కార్మికులు పనిచేసేవారు.
వేతనాలు, పని గంటలు, జీవన పరిస్థితులు, కార్మికులకు సామాజిక భద్రత వంటి సమస్యలు కార్మికోద్యమంలో ప్రధానంగా ఉండేవి.
దేశాయ్ అహ్మదాబాద్ టెక్స్‌టైల్ లేబర్ అసోసియేషన్‌ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నారు. ఈ సంఘం కార్మికులు, యాజమాన్యాల మధ్య వివాదాలను చర్చల ద్వారా పరిష్కరించేందుకు, కార్మికుల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించేందుకు పని చేసేది.
ఈ సంఘంలో ఆయన సహాయ కార్యదర్శిగా ప్రారంభించి, తరువాత ప్రధాన కార్యదర్శిగా, అధ్యక్షుడిగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. కార్మికుల సమస్యలను వ్యవస్థీకృతంగా ముందుకు తీసుకెళ్లడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు.
కార్మికుల గౌరవం, సామాజిక పురోగతి
దేశాయ్ దృష్టిలో కార్మికోద్యమం కేవలం వేతనాల పెంపునకు పరిమితం కాలేదు. కార్మికులు ఆర్థికంగా మెరుగు పడటంతో పాటు సామాజికంగా, రాజకీయంగా కూడా చైతన్యవంతులు కావాలని ఆయన భావించారు.
పని చేసే వ్యక్తికి జీవనోపాధి కల్పించడం మాత్రమే సరిపోదు. తన హక్కులపై అవగాహన, సంఘటితంగా తన సమస్యలను వ్యక్తం చేసే అవకాశం, నిర్ణయ ప్రక్రియలో భాగస్వామ్యం కూడా అవసరం.
కార్మికుల వ్యక్తిత్వ వికాసం, సామాజిక స్థాయి పెంపుకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలనేది ఆయన దృక్పథం. ఆ కాలంలో గాంధేయ కార్మికోద్యమం చర్చలు, మధ్యవర్తిత్వం, క్రమశిక్షణకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. దేశాయ్ ఈ సంప్రదాయంలో పనిచేస్తూనే కార్మికుల ప్రయోజనాలను సంస్థాగతంగా ముందుకు తీసుకెళ్లారు.
స్వాతంత్య్రోద్యమంలో పాత్ర
ఖండూభాయ్ దేశాయ్‌కి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌తో అనుబంధం ఉంది. స్వాతంత్య్రోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమ ప్రభావంతో ప్రారంభమైన ఆయన ప్రజా జీవితం, కార్మికుల హక్కుల సాధనతో పాటు జాతీయ రాజకీయాల్లోనూ కొనసాగింది.
సత్యాగ్రహ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నందుకు ఆయన 1932–33 కాలంలో, అలాగే 1942లో జైలు శిక్ష అనుభవించారు.
రాజ్యాంగ నిర్మాణంలో, పార్లమెంటులో బాధ్యతలు
స్వాతంత్ర్యం రాక ముందు, వచ్చిన తరువాత కూడా ఖండూభాయ్ దేశాయ్ కార్మికోద్యమంతో పాటు రాజకీయ జీవితాన్ని కొనసాగించారు. 1937లో బొంబాయి శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు. 1946లో రాజ్యాంగ పరిషత్ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యారు.
స్వాతంత్ర్యం తరువాత తాత్కాలిక పార్లమెంటులో సభ్యుడిగా, 1952 నుంచి లోక్‌సభ సభ్యుడిగా పనిచేశారు. కార్మిక రంగం, ఆర్థిక విధానాలు, పారిశ్రామిక సంబంధాలకు సంబంధించిన కమిటీలు, సంస్థల్లో బాధ్యతలు నిర్వహించారు.
కేంద్ర కార్మిక శాఖ మంత్రిగా
1954 నుంచి 1957 వరకు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్న కాలంలో ఖండూభాయ్ దేశాయ్ కేంద్ర కార్మిక శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు.
దేశంలో పరిశ్రమలు విస్తరిస్తున్న దశలో కార్మికులు, యాజమాన్యాల మధ్య సంబంధాలు, న్యాయమైన వేతనాలు, పారిశ్రామిక శాంతి, కార్మిక సంక్షేమం వంటి అంశాలు ప్రభుత్వ విధానాల్లో ప్రాధాన్యం పొందాయి.
కార్మిక సంఘాల కార్యకలాపాల్లో ప్రత్యక్ష అనుభవం ఉన్న వ్యక్తి కేంద్ర కార్మిక శాఖ బాధ్యతలు నిర్వహించడం ఆయన ప్రజా జీవితంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం.
కార్మికుల సమస్యలను కేవలం పరిపాలనా దృష్టితో కాకుండా, కార్మిక సంఘాల అనుభవంతో అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఆయనకు ఉండేది.
ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నర్‌గా
ఖండూభాయ్ దేశాయ్ 1968లో ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. 1975 వరకు ఆ పదవిలో కొనసాగారు.
గవర్నర్ పదవి రాజ్యాంగబద్ధమైనది. రాష్ట్రంలో ఎన్నికైన ప్రభుత్వం, శాసనసభ, రాజ్యాంగ వ్యవస్థల మధ్య అధికారిక సంబంధాల్లో గవర్నర్‌కు నిర్దిష్ట బాధ్యతలు ఉంటాయి.
కార్మికోద్యమం, జాతీయ రాజకీయాలు, కేంద్ర ప్రభుత్వంలో పనిచేసిన అనుభవం తరువాత దేశాయ్ ఈ రాజ్యాంగబద్ధమైన పదవిని చేపట్టడం ఆయన సుదీర్ఘ ప్రజా జీవితంలో మరో ముఖ్యమైన దశ.
ఖండూభాయ్ దేశాయ్ జీవితాన్ని నేటి పరిస్థితులతో పోల్చి చూసినప్పుడు మనం కొన్ని అంశాలను గుర్తించాలి.
1. కార్మిక హక్కులు ప్రజాస్వామ్యంలో అంతర్భాగం. స్వాతంత్ర్యం అంటే విదేశీ పాలన నుంచి విముక్తి మాత్రమే కాదు. పని చేసే ప్రజలకు గౌరవం, న్యాయమైన వేతనం, సామాజిక భద్రత కూడా అవసరం.
2. సంఘటిత శక్తి ప్రాధాన్యం. వ్యక్తిగతంగా ఎదుర్కొనే సమస్యల కంటే కార్మికులు సంఘటితంగా తమ సమస్యలను చర్చించి పరిష్కారాలను సాధించే సామర్థ్యం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
3. ఉద్యమం నుంచి పాలన వరకు. కార్మిక సంఘాల నాయకత్వం, శాసనసభ, పార్లమెంటు, కేంద్ర మంత్రి పదవి, గవర్నర్ బాధ్యతలు వంటి విభిన్న రంగాల్లో ఆయన పనిచేశారు. ప్రజా సమస్యలపై అనుభవం పాలనా బాధ్యతలకు ఉపయోగపడగలదని ఆయన జీవితం సూచిస్తుంది.
4. కార్మికుల సామాజిక పురోగతి. వేతనాల పెంపుతో పాటు విద్య, నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఆరోగ్యం, కుటుంబ సంక్షేమం, సామాజిక గౌరవం కూడా కార్మికోద్యమ లక్ష్యాల్లో ఉండాలి.
ఖండూభాయ్ కె దేశాయ్ 1975 ఏప్రిల్ 17న మరణించారు. ఆయన జీవితం స్వాతంత్య్రోద్యమం, కార్మిక సంఘాల నిర్మాణం, పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం, రాజ్యాంగబద్ధమైన ప్రజా పాలన అనే నాలుగు రంగాలలో ఉంది.
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
