భారత జాతీయోద్యమ తొలి రాజకీయ చైతన్యానికి మార్గదర్శి సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ

సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ 1848 నవంబరు 10న అప్పటి బ్రిటిష్ ఇండియాలోని కలకత్తాలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి దుర్గా చరణ్ బెనర్జీ వైద్య వృత్తిలో ఉన్నారు. తండ్రి నుంచి ఆధునిక, ఉదార భావాలను అలవరచుకున్న సురేంద్రనాథ్ చిన్నతనం నుంచే విద్యాభ్యాసంపై ఆసక్తి చూపారు.

కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం నుంచి 1868లో పట్టభద్రులయ్యారు. అనంతరం బ్రిటిష్ ఇండియన్ సివిల్ సర్వీసెస్(ICS) పరీక్ష రాయడానికి ఇంగ్లండ్ వెళ్లారు. ఆ కాలంలో భారతీయులు అత్యున్నత ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ప్రవేశించడం చాలా కష్టమైన విషయం.

బ్రిటిష్ పాలకులు భారతీయులకు ఉన్నత పరిపాలనా అవకాశాలు కల్పించడానికి ఇష్టపడేవారు కాదు. సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ ఐసీఎస్ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణులైనప్పటికీ, వయసుకు సంబంధించిన వివాదం కారణంగా మొదట నియామకంలో సమస్య ఎదురైంది. న్యాయపరమైన పోరాటం అనంతరం ఆయనకు అవకాశం లభించింది.

1871లో సిల్హెట్‌లో అసిస్టెంట్ మేజిస్ట్రేట్‌గా పనిచేయడం ప్రారంభించారు. అయితే 1874లో ఒక పరిపాలనా వివాదం నేపథ్యంలో ఆయనను ఉద్యోగం నుంచి తొలగించారు. ఈ సంఘటన ఆయన జీవితంలో కీలక మలుపుగా మారింది. ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలో కొనసాగలేకపోయిన ఆయన, ప్రజా జీవితంలోకి ప్రవేశించి భారతీయుల హక్కుల కోసం పోరాడాలని నిర్ణయించుకున్నారు.

ఉపాధ్యాయుడిగా జాతీయ చైతన్యం

భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ ఉపాధ్యాయ వృత్తిని చేపట్టారు. కలకత్తాలోని మెట్రోపాలిటన్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్‌లో ఇంగ్లిష్ అధ్యాపకుడిగా పనిచేశారు.

విద్యార్థులకు పాఠాలు చెప్పడానికే పరిమితం కాకుండా, వారిలో దేశభక్తి, జాతీయ ఐక్యత, రాజకీయ చైతన్యం పెంపొందించడానికి కృషి చేశారు.

ఇటలీ జాతీయోద్యమ నాయకుడు మాజినీ జీవితాన్ని, ఇటలీ ఏకీకరణ పోరాటాన్ని భారతీయ యువతకు పరిచయం చేశారు.

విదేశీ చరిత్రలోని స్వాతంత్ర్య పోరాటాల నుంచి స్ఫూర్తి పొందాలని విద్యార్థులకు బోధించారు. ఆయన ప్రసంగాలకు విద్యార్థులు, ప్రజలు ఆకర్షితులయ్యేవారు. ఆయన అద్భుతమైన వక్తృత్వ ప్రతిభ కారణంగా ‘ట్రంపెట్ ఆఫ్ ఇండియా’ అనే గుర్తింపు కూడా పొందారు.

ఇండియన్ అసోసియేషన్ స్థాపన–1876

సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ జీవితంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టం 1876 జూలై 26న ఆనందమోహన్ బోస్‌తో కలిసి కలకత్తాలో ఇండియన్ అసోసియేషన్‌ను స్థాపించడం. ఆ కాలంలో భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో రాజకీయ చైతన్యం ఉన్నప్పటికీ, వాటన్నింటినీ ఒకే జాతీయ వేదిక పైకి తీసుకురాగల వ్యవస్థాగత ఏర్పాటు లేదు.

ఇండియన్ అసోసియేషన్ స్థాపన ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా భారతీయుల రాజకీయ ఆకాంక్షలను ఐక్యం చేయడానికి ప్రయత్నించారు.

ఈ సంస్థ ప్రధానంగా కింది అంశాలపై పోరాటం చేసింది:

♦ భారతీయులకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశాలు కల్పించడం.
♦ ఇండియన్ సివిల్ సర్వీసెస్ పరీక్షలో పాల్గొనే భారతీయుల వయోపరిమితి సమస్యను పరిష్కరించడం.
♦ శాసన మండళ్లలో భారతీయుల ప్రాతినిధ్యం పెంచడం.
♦ పరిపాలనలో భారతీయుల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడం.
♦ దేశవ్యాప్తంగా జాతీయ ఐక్యతను పెంపొందించడం.

1877లో సివిల్ సర్వీసెస్ పరీక్షకు గరిష్ఠ వయోపరిమితిని తగ్గించిన బ్రిటిష్ నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా ఆయన దేశవ్యాప్త ప్రచారం నిర్వహించారు.

కలకత్తా నుంచి ఉత్తర భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాలకు రైలులో ప్రయాణించి ప్రజా సభలు నిర్వహించారు.

లాహోర్, అమృత్‌సర్, ఢిల్లీ, మీరట్, అలీగఢ్, కాన్పూర్, లక్నో, అలహాబాద్, వారణాసి వంటి ప్రాంతాల్లో ప్రజలను సమీకరించారు. ఆ కాలంలో ఒక భారతీయ నాయకుడు దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో పర్యటిస్తూ జాతీయ సమస్యలపై ప్రజలను ఐక్యం చేయడం విశేషమైన పరిణామం.

జాతీయ సదస్సులు–కాంగ్రెస్ ఏర్పాటుకు పునాదులు

1883 డిసెంబరు 28 నుంచి 30 వరకు కలకత్తాలో ఇండియన్ అసోసియేషన్ ఆధ్వర్యంలో తొలి జాతీయ సదస్సు జరిగింది. దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుంచి వంద మందికి పైగా ప్రతినిధులు పాల్గొన్నారు. ప్రతినిధి సంస్థలు, స్వపరిపాలన, విద్యాభివృద్ధి, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో భారతీయులకు అవకాశాలు, న్యాయవ్యవస్థలో సంస్కరణలు వంటి అంశాలు చర్చకు వచ్చాయి.

1885లో రెండో జాతీయ సదస్సు నిర్వహించారు. ఈ సదస్సులు దేశవ్యాప్తంగా రాజకీయ ఐక్యతకు పునాదులు వేశాయి. ఇదే సంవత్సరం డిసెంబరులో బొంబాయిలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ తొలి సమావేశం జరిగింది.

1886లో సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ తన ఇండియన్ అసోసియేషన్‌ను కాంగ్రెస్‌లో విలీనం చేశారు. అప్పటి నుంచి కాంగ్రెస్ జాతీయోద్యమంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించడానికి ఆయన సహకరించారు.

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో పాత్ర

సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగారు. 1895లో పుణెలో జరిగిన కాంగ్రెస్ సమావేశానికి, 1902లో అహ్మదాబాద్‌లో జరిగిన కాంగ్రెస్ సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించారు.

రాజ్యాంగబద్ధమైన మార్గాల్లో పోరాటం చేయడం, ప్రజలను చైతన్యపరచడం, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంపై రాజకీయ ఒత్తిడి తీసుకురావడం ఆయన రాజకీయ విధానం. ఆ కాలంలో కాంగ్రెస్ ప్రధానంగా ప్రభుత్వ సంస్కరణలు, శాసనసభల్లో ప్రాతినిధ్యం, భారతీయులకు ఉన్నత ఉద్యోగాలు, పౌరహక్కుల కోసం పోరాడేది.

బెంగాల్ విభజన వ్యతిరేక ఉద్యమం

1905లో లార్డ్ కర్జన్ బెంగాల్‌ను విభజించడంతో దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర వ్యతిరేకత వ్యక్తమైంది. బెంగాల్ విభజనను భారత జాతీయ ఐక్యతకు విఘాతం కలిగించే చర్యగా జాతీయవాదులు పేర్కొన్నారు.

సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ ఈ విభజన వ్యతిరేక ఉద్యమంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. ప్రజా సభలు, ప్రసంగాలు, రాజకీయ ప్రచారం ద్వారా ప్రజలను చైతన్యపరిచారు. స్వదేశీ భావనకు మద్దతు ఇచ్చారు.

విదేశీ పాలనపై వ్యతిరేకతను రాజకీయ ఉద్యమంగా మలచడానికి కృషి చేశారు. అయితే ఉద్యమంలో హింసాత్మక పద్ధతులను ఆయన అనుమతించలేదు. రాజ్యాంగబద్ధమైన రాజకీయ పోరాటానికే ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

రాజకీయ జీవితంలో మార్పులు

1905 తరువాత భారత జాతీయోద్యమంలో మరింత తీవ్రవాద ధోరణులు బలపడసాగాయి. బాలగంగాధర్ తిలక్ వంటి నాయకులు స్వరాజ్య సాధన కోసం ప్రజా ఉద్యమాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. తరువాత గాంధీజీ నాయకత్వంలో సహాయ నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘన వంటి సామూహిక ఉద్యమాలు ప్రారంభమయ్యాయి. సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ మాత్రం మితవాద రాజకీయ విధానాన్ని కొనసాగించారు.

1918లో కాంగ్రెస్‌లోని మితవాద నాయకులు వేరుపడిన నేపథ్యంలో ఆయన కూడా కాంగ్రెస్‌కు దూరమయ్యారు. 1919లో ఇండియన్ నేషనల్ లిబరేషన్ ఫెడరేషన్ ఏర్పాటులో పాల్గొన్నారు. 1921లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనకు ‘సర్’ బిరుదు ప్రదానం చేసింది.

అదే సంవత్సరంలో బెంగాల్ ప్రభుత్వంలో స్థానిక స్వపరిపాలన, పారిశుధ్య శాఖల మంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఈ దశలో ఆయన రాజకీయ మార్గంపై జాతీయోద్యమంలోని ఇతర నాయకుల నుంచి భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తమయ్యాయి.

సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ గొప్ప వక్త మాత్రమే కాదు, మంచి రచయిత, పాత్రికేయుడు కూడా. ‘ది బెంగాలీ’ పత్రికకు సంపాదకుడిగా పనిచేశారు.

రాజకీయ, సామాజిక అంశాలపై ప్రజల్లో చైతన్యం కల్పించారు. ఆయన ఆత్మకథ ‘A Nation in Making’ భారత జాతీయోద్యమ తొలి దశను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే ముఖ్యమైన గ్రంథం. 1925 ఆగస్టు 6న ఆయన మరణించారు.

About the Author

The Wire Staff

Ppma_guest_author

View All Posts