కాలేజ్ స్క్వేర్లో పుస్తకాల స్టాల్ ప్రారంభానికి వెళ్ళాను. పండుగల సమయంలో మార్క్సిస్ట్ సాహిత్యాన్ని ప్రజల చేతిలోకి నేనే ఎంచి ఇవ్వడం నాకు చాలా ఇష్టం. ఆసారి కూడా కాలేజ్ స్క్వేర్లో అదే చేస్తున్నాను.
ఏడు-ఎనిమిదేళ్ల ఒక కుర్రాడు శ్రద్ధగా పుస్తకాలు చూస్తున్నాడు. దగ్గరకు పిలిచాను. “పుస్తకం తీసుకుంటావా?” అని అడిగాను. వాడు “నువ్వే ఒకటి ఇవ్వు” అన్నాడు. గీయడానికి రంగుల పుస్తకం ఒకటి ఇచ్చాను. “పుస్తకంపై రాసి ఇవ్వు” అన్నాడు.
పుస్తకాన్ని తిప్పి చూసి ఆ కుర్రాడు తన అమ్మతో “నేను రంగులు వేస్తాను కదా. రంగులు తెచ్చిస్తావు కదా” అంటున్నట్టు విన్నాను. నేను కూడా నవ్వుతూ “అవును వేస్తావు కదా” అన్నాను.
పిల్లలతో కలవడం, మాట్లాడటం నాకు ఎప్పటి నుండో చాలా ఇష్టం. అక్కడి నుండి తిరిగి వస్తున్నప్పుడు గుర్తొచ్చింది, ఒకసారి కోచ్బిహార్ నుంచి కోల్కతాకు పాదయాత్ర చేస్తుండగా కాళ్లు దాదాపు కుళ్లిపోయాయి. డాక్టర్ విశ్రాంతి తీసుకోవాలని సలహా ఇచ్చారు.
హరిన్ఘాటాలో ఒక ప్రభుత్వ బంగ్లాలో నిశ్శబ్దంగా కొన్ని రోజులు గడపడానికి వెళ్ళాను. అక్కడ మన నాయకుడిని(బంకిమ్ ఘోష్, తర్వాత మంత్రి కూడా అయ్యారు) పిలిచి “ప్రాంతంలోని పిల్లలను తీసుకురా- వాళ్లతోనే సమావేశం పెడతాను” అన్నాను. ఏర్పాటు చేశారు. ఆ ముచ్చట్ల నుండే పిల్లల కోసం ఒక సంస్థను ఏర్పాటు చేశాం.
క్యారమ్, టేబుల్ టెన్నిస్ బోర్డులు ఇస్తానని మాట ఇచ్చాను. కానీ నా దగ్గర డబ్బు ఎక్కడ? తర్వాత పరిచయం ఉన్న ఒక ప్రొఫెసర్, డాక్టర్ని పట్టుకుని రెండు బోర్డుల ఏర్పాటు చేసి వాళ్ల దగ్గరికి పంపాను. వాళ్లు చాలా సంతోషించారు. నేను కూడా అంత ఆనందం చాలా అరుదుగా పొందాను.
పిల్లల అన్నప్రాశన ఆహ్వానాలకు మాత్రం ఇప్పుడు వెళ్లను. నా దగ్గర డబ్బు అంటూ ఏమీ లేదు, కానుక ఏమిస్తాను? చాలా బాధగా ఉంటుంది. అందుకే వెళ్లను. అది వేరే విషయం.
నేను ఆ కుర్రాడికి గీతల పుస్తకం ఇచ్చాను, వాడి వయసులో నాకు ఏ పుస్తకం దొరికింది? ఒక్కసారిగా గుర్తొచ్చింది- స్వాతంత్య్రోద్యమ చరిత్రపై పుస్తకం.
రచయిత యోగేష్చంద్ర బాగల్. అప్పుడు నేను చూసేది, వినేది అన్నింటిపైనా మనసులో ప్రశ్నలు వచ్చేవి. ప్రశ్నలు అడిగినందుకే కదా జీవితం వేరేలా అయిపోయింది. ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతుకుతానని రాజకీయాల బాట పట్టాను. ఇల్లు, కుటుంబం, అన్ని బంధాలను వదిలి వచ్చేశాను.
కలచివేసిన లాఠీఛార్జ్ – మనసులో మెదిలిన ప్రశ్నలు..
గరియాహాట్లో మా ఇల్లు ఉండేది. అది ఒక వేరే కోల్కతా. ఇప్పుడు గోల్పార్క్ రామకృష్ణ మిషన్ ఉన్న చోట 33 మామిడి చెట్లు ఉండేవి, అక్కడ మేము ఆడుకునేవాళ్లం.
ఫుట్బాల్ నాకు ఇష్టమైన ఆట. గరియాహాట్లో ఉంటున్నప్పుడే మొదటిసారి ప్రశ్నతో ఇంటికి తిరిగి వచ్చాను. సంవత్సరం 1948 అయ్యుంటుంది. అప్పుడు నేను కేవలం ఎనిమిదేళ్ల పిల్లవాడిని. హాఫ్ ప్యాంట్, చెప్పులు వేసుకునేవాడిని.
ఒకరోజు రాస్బిహారీ మోర్ దగ్గర ఎర్రజెండా భుజాలపై పెట్టుకుని కొంతమంది పరుగెత్తుతుండటం చూశాను. లాఠీలతో పోలీసులు తరుముతున్నారు. పరుగెత్తుతూ ఆ వ్యక్తులు ‘ఆజాదీ’, ‘ఝూటా’ అనే మాటలు అంటున్నారు. అంతే విన్నాను. పోలీసులు తరుముతుండగా ఆ వ్యక్తులు పారిపోయారు.
నేను కూడా పరుగున ఇంటికి వెళ్లాను, అన్నలను అడిగాను- “వాళ్లు ఏమన్నారు? ఎందుకు పోలీసులు వాళ్లను కొట్టడానికి వెళ్లారు?”
అన్నలు అన్నారు, “అది కమ్యూనిస్టుల ఊరేగింపు. వాళ్లు ‘యే ఆజాదీ ఝూటా హై’ అంటారు.” దీని అర్థం ఏమిటి అని అడిగాను. సమాధానం వచ్చింది, “వాళ్లనే అడుగు” చాలా కోపం వచ్చింది. దీని ఐదు-ఆరు సంవత్సరాల తర్వాత పోలీసు లాఠీ దెబ్బ నా కడుపుపైనే పడింది.
అది శ్రద్ధానంద పార్క్. నిలబడి ఉన్నాను. రోడ్డుపై కొంతమంది పరుగెత్తుతున్నారు. హఠాత్తుగా పోలీసులు వచ్చి లాఠీతో కడుపుపై కొట్టారు. చాలా నొప్పి. “ఎందుకు కొడుతున్నారు? మాటతో చెప్పండి కదా..” అన్నాను.
పోలీసు మరింత కోపంతో లాఠీ ఎత్తి “ఇక్కడి నుంచి పారిపో” అన్నాడు. తర్వాత తెలిసింది, ఆరోజు హారిసన్ రోడ్డులో ట్రామ్ తగలబెట్టారు. పోలీసులు జనాన్ని తరిమికొడుతున్నారు. ట్రమ్ ఛార్జీల పెంపుపై ఆందోళన అది. నాకు అప్పుడు ఏమీ తెలియదు.
బ్రిటిష్ వారిపై పోరాడి స్వాతంత్ర్యం తెచ్చిన కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వ పోలీసులు ఇతరులను ఎందుకు ఇంత కొడతారనే ప్రశ్నతోనే తిరిగి వచ్చాను.
కుటుంబ నేపథ్యం – రాజకీయాల వైపు అడుగులు..
ఆ శ్రద్ధానంద పార్క్లోనే బంకిమ్ ముఖోపాధ్యాయ గారి ఉద్వేగభరిత ఉపన్యాసం విన్నాను, మైక్తో శ్యామాప్రసాద్ ముఖోపాధ్యాయ ప్రసంగం విన్నాను. కానీ గరియాహాట్కు చెందిన నేను శ్రద్ధానంద పార్క్కు ఎలా వచ్చాను? మధ్యలో ఒక కథ ఉంది.
మాది పెద్ద కుటుంబం. నాన్న రసిక్లాల్ బసు, డాక్టర్. మాకు కుటుంబ వ్యాపారం కూడా ఉండేది. ఆ వ్యాపారానికి 1952 ప్రాంతంలో పెద్ద దెబ్బ తగిలింది. పెద్ద కుటుంబం మూడు ముక్కలైంది. పాత ఫర్నిచర్, వివిధ వస్తువులు అమ్మేశారు. చిన్నప్పటి ఫోటోలు, ఇతర జ్ఞాపకాలు ఆ సమయంలోనే చేజారిపోయాయి.
కుటుంబంలోని మూడు ముక్కల్లో నేను ఒక ముక్కతో ఉన్నాను. నాలుగు-నాలుగున్నర సంవత్సరాలు అమ్హర్స్ట్ స్ట్రీట్, సర్పెంటైన్ లేన్, నారకెల్డంగా తిరుగుతూ గడిపాం. నాతో నా తొమ్మిదో అన్న ఉన్నాడు. అన్నదమ్ములు, అక్కచెల్లెల్లో తొమ్మిదో అన్న మాత్రమే ఇప్పుడు బతికున్నాడు.
ఛత్తీస్గఢ్లో వ్యాపారం చేస్తున్నాడు. సొంతంగా వ్యాపారం నిలబెట్టుకోవాలని సురేంద్రనాథ్ కాలేజ్ నుండి బయటికి వచ్చి అదృష్టం వెతుక్కుంటూ కోల్కతా వదిలాడు.
తొమ్మిదో అన్న గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పాను, కలిసి ఆ కొన్ని సంవత్సరాలు ఉన్నాం కాబట్టి. లేకపోతే మా అన్నదమ్ములు, అక్కచెల్లెల్ల గ్యాంగ్ చాలా పెద్దది. సరదాగా ఫుట్బాల్ టీమ్ అనేవాళ్లం. ఐదుగురు అన్నలు, ఐదుగురు అక్కలు. పెద్దన్నకు కాంగ్రెస్తో కొంత సంబంధం ఉండేది. డైరెక్ట్గా పార్టీలో లేడు.
నాన్న రాజకీయాల గురించి ఏమీ మాట్లాడేవారు కాదు. కానీ ‘యుగాంతర్’ గ్రూప్కు సహాయం చేశారు, ఆశ్రయం ఇచ్చారు. ఇంటి వాతావరణం కాంగ్రెస్ది. ఆ ఇంట్లో నేను తిరిగి వచ్చి “పోలీసులు ఎందుకు ఇంత కొడతారు? కమ్యూనిస్టుల ఊరేగింపుపై లాఠీ ఛార్జ్ ఎందుకు?” అని అడిగితే అన్నలు చాలా చిరాకు పడేవారు. “వాళ్లు తప్పు చేస్తున్నారు. అందుకే కొడుతున్నారు” అనేవారు.
నా ప్రశ్నలకు కోపం వచ్చి కొన్నిసార్లు కొట్టేవారు కూడా. ఒకసారి ఇంటికి వచ్చి ఏదో అన్నాను, బాగా కొట్టారు. కోపంతో చెప్పులు లేకుండానే అక్క ఇంటికి వెళ్లిపోయాను. అక్క అర్థం చేసుకుంది. ఏమీ అడగలేదు. కానీ కొత్త చొక్కా-ప్యాంట్, చెప్పులు కొనిచ్చింది.
బడి రోజులు – ఫుట్బాల్ ఆటలు..
ఇంట్లో కఠినమైన నియమం ఉండేది, సాయంత్రం ఏడు గంటలలోపు ఇంటికి రావాలి. చిన్నక్క పాటలు నేర్చుకోవడానికి వెళ్లేది. ఆమె క్లాస్ లేదా ఏదైనా కార్యక్రమం వల్ల ఆలస్యమైతే ఇంట్లో మాటలు పడేది. అప్పుడు నేను ఆమెకు అండగా నిలబడేవాడిని.
చిన్నక్కతో ఒప్పందం ఉండేది, ఆమె ఆలస్యమైతే నేను ఆమె తరపున మాట్లాడతాను. నేను దొంగతనంగా ఏ పుస్తకాలు తెచ్చి చదువుతున్నానో ఆమె ఎవరికీ చెప్పదు. చిన్నక్కతో “నువ్వు చూడకు. చూస్తే దాచలేవు” అనేవాడిని. ఊరేగింపులు చూడటానికి వెళ్లడంపై అభ్యంతరం, ప్రశ్నలు అడిగితే కోపం. కానీ ఆటలకు ఎటువంటి అడ్డు ఉండేది కాదు.
ఫుట్బాల్ ఆడేవాడిని, టీమ్తో కలిసి మోంగ్పూ షీల్డ్ ఆడటానికి కూడా వెళ్లాను. ఆట కోసం బయటికి వెళ్లనివ్వడంలో ఎటువంటి ఇబ్బంది ఉండేది కాదు. ఇప్పుడు గోల్ కొట్టడానికి ఆత్రుతగా ఉన్న టీమ్ కార్నర్ కిక్ వస్తే గోల్ కీపర్ కూడా ప్రత్యర్థి పెట్టెలోకి వెళ్లడం చూస్తాం, ఆ రోజుల్లో అలాంటి టాక్టిక్స్ ఉండేవి కావు.
బ్యాక్లో ఆడేవాడు డిఫెన్స్లోనే ఉంటాడు. ఫార్వర్డ్లో ఉండేవాడు వెనక్కి రాడు. నేను బ్యాక్లో ఆడేవాడిని. మా స్కూల్ గేమ్స్ టీచర్ శాంతిప్రియ బంద్యోపాధ్యాయ(ఆటలపై పుస్తకాలు రాశారు) ఒకసారి ఆ ఫార్ములాను మార్చారు.
“బిమాన్ను ఫార్వర్డ్లో ఆడించండి” అన్నారు. మొదటి మ్యాచ్లోనే ఫార్వర్డ్లో దిగి గోల్ కొట్టాను, గుర్తుంది.
ఇలా రోజులు గడుస్తున్నాయి. కానీ ఆ కౌమార వయసు నుండే నా ఇన్ని ప్రశ్నలకు ఈ ఇంట్లో ఎవరూ సమాధానం ఇవ్వరని అర్థమైపోయింది. మానసికంగా దూరం పెంచుకోవాలని అప్పుడే నిర్ణయించుకున్నాను.
గరియాహాట్ ఇల్లు వదిలి మధ్యలో కొన్ని సంవత్సరాలు వేరే చోట ఉన్నప్పుడు కొంచెం స్వేచ్ఛ దొరికింది. అప్పుడు ఇక సాయంత్రంలోపు ఇంటికి రావాల్సిన అవసరం లేదు. మీటింగ్-ఊరేగింపు జరుగుతుంటే ఆగి చూసేవాడిని.
నా మొదటి స్కూల్ తీర్థపతి ఇన్స్టిట్యూషన్. గరియాహాట్ వదిలి వచ్చేటప్పుడు అక్కడి నుండి టీసీ తీసుకుని హిందూ స్కూల్కు తీసుకెళ్లారు. కానీ సంవత్సరం మధ్యలో వాళ్లు చేర్చుకోలేదు. చివరికి సిటీ స్కూల్లో చేరాను.
దాదాపు ప్రతి సంవత్సరం క్లాస్లో మానిటర్గా ఉండటం పక్కా.. తర్వాత మౌలానా ఆజాద్ హింద్ కాలేజ్. అక్కడ స్టూడెంట్స్ యూనియన్ జనరల్ సెక్రటరీగా ఉన్నప్పుడు పొడవైన కాళ్లతో మారథాన్ పరుగులో పొట్టి నేను మూడో బహుమతి కూడా పొందాను.
మాస్టారు చెప్పిన నిజాలు – సత్యజిత్ రాయ్ పరిచయం..
చిన్నప్పుడు ఇంట్లో ఏ ప్రశ్నకు సమాధానం దొరకలేదో, అదే నా మాస్టర్ గారు నాకు అర్థమయ్యేలా చెప్పారు. సుబిమల్ రాయ్, సుకుమార్ రాయ్ తమ్ముడు. వాళ్ల ఇల్లు సరస్సు దగ్గర ఉండేది. ఆయన నన్ను తన ఇంటికి తీసుకెళ్లారు, మా ఇంటికి కూడా వచ్చారు.
“కమ్యూనిస్టులు ఈ స్వాతంత్ర్యాన్ని ‘స్వాతంత్ర్యం’ అని అనుకోవడం లేదు. అందుకే వాళ్లు ‘యే ఆజాదీ ఝూటా హై’ అంటారు. స్వాతంత్ర్యం అంటే దేశంలోని ప్రతి మనిషికి తిండి ఉండాలి, చదవడం-రాయడం రావాలి, పని ఉండాలి. ఇవన్నీ ప్రభుత్వ బాధ్యత. ఒకేసారి కాదు, కానీ ప్రభుత్వం చొరవ తీసుకోవాలి” అని మాస్టర్ గారు అన్నారు.
అదే సమయంలో పశ్చిమ బెంగాల్ పరిస్థితిని వివరిస్తూ “ప్రఫుల్ల ఘోష్(అప్పటి ముఖ్యమంత్రి) చేయలేకపోయారు. బిధాన్ రాయ్ కూడా పెద్దగా ఏమీ చేయలేరు. ఆవైపు నుంచి గుంపులు గుంపులుగా ఎంతమంది వస్తున్నారో చూశావా?” అన్నారు. ఆ వయసులో మాస్టర్ గారు చెప్పిన మాటలు చాలా ఉపయోగపడ్డాయి.
ఇంకో విషయం గుర్తుంది. మాస్టర్ గారి ఇంట్లో గోడలపై చాలా ఫోటోలు ఉండేవి. ఆయన సొంత ఫోటో కూడా. “నా మేనల్లుడు మాణిక్ చాలా బాగా గీస్తాడు. నా ఫోటోను అతనే గీశాడు” అన్నారు.
అప్పుడు మాణిక్ చేతి పనిని చూసి వచ్చాను, తర్వాత ప్రపంచం అతన్ని సత్యజిత్ రాయ్ పేరుతో గుర్తించింది. అంతకు ముందే నాకు మాణిక్ గురించి తెలుసు అని తర్వాత చాలా సంతోషంగా ఉండేది.
కమ్యూనిస్ట్ పార్టీలో చేరిక – ఇల్లు వదలడం..
మాస్టర్ గారి నుండి నేర్చుకున్న దానితో నేను నెమ్మదిగా రాజకీయాల్లో కలిసిపోయాను. ఏ మీటింగ్-ఊరేగింపు జరిగినా హాజరయ్యేవాడిని. ఎవరూ నన్ను చేయి పట్టుకుని రాజకీయాల్లోకి తీసుకురాలేదు. నా ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతుక్కుంటూ నేనే బాట ఎంచుకున్నాను.
పార్టీలో ఎవరూ పెద్దన్న లేరు. అప్పుడు అవిభక్త కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ నేత జోలీ కాలే సిఫారసు కాగితంతో నన్ను బాలిగంజ్ లోకల్ పార్టీ ఆఫీసుకు పంపారు. గాజు తలుపు తీసి లోపలికి వెళ్లాలి, లోపల గిలా వేసుకున్న పంజాబీ వేసుకున్న వ్యక్తులు కూర్చున్నారు. చూడగానే కోపం వచ్చింది. బాబూగిరి నచ్చలేదు.
“అరిస్టోక్రాట్ స్టూపిడ్స్తో పార్టీ చేయను” – చిన్న నోటితో ఇంత పెద్ద మాట ముఖంపై చెప్పి వచ్చేశాను. తర్వాత నన్ను పార్టీ పని కోసం పార్క్ సర్కస్కు పంపారు. స
భ్యత్వ ఫారం నింపుతున్నప్పుడు వయసు కాలంలో 17 సంవత్సరాల 3 నెలలు అని రాశాను. అక్కడ ఉన్న వ్యక్తి కాగితాన్ని చేత్తో అదిమిపెట్టారు. వయసు రాలేదు, పార్టీ మెంబర్ ఎలా అవుతావు? తిరిగి వచ్చేశాను.
మరుసటి సంవత్సరం అంటే 1958లో పూర్తి సభ్యత్వం వచ్చింది. అప్పుడు పార్టీ మెంబర్ అయితే రెడ్ కార్డ్ ఇచ్చేవారు. జ్యోతి బసు సంతకం చేసిన కార్డ్ రావడం నాకు గొప్ప గౌరవం.
ఇవన్నీ జరుగుతున్న కొద్దీ ఇంట్లో ఉండటం కష్టమైపోయింది. పోలీసులు అప్పుడప్పుడు ‘రైడ్’ చేసేవారు. నా వెనుక అన్నలు నా గురించి చిరాకు పడేవారు. వెనుక ఎవరైనా మాట్లాడితే నాకు అస్సలు నచ్చదు. ఇల్లు వదిలేయాలని నిర్ణయించుకున్నాను.
డబ్బు ఖర్చు చేసి ‘ది స్టేట్స్మన్’ పత్రికలో “ఇల్లు కావాలి” అని ప్రకటన ఇచ్చాను. పార్టీ అప్పుడు సెలామి డబ్బు ఇవ్వదు, సెలామి లేకుండా ఎవరూ ఇల్లు ఇవ్వరు. చివరికి బెనియాపుకూర్లో కిసాన్ సభ పాత ఆఫీస్ వేరే చోటికి మారింది. వాళ్లు వదిలిన ఒక వంటగది నా నివాసం అయ్యింది. అప్పుడు హోల్టైమర్ అయ్యాను.
వంటగది గోడకు ‘ఎల్’ ఆకారంలో షెల్ఫ్ కట్టి పుస్తకాలు పెట్టేవాడిని. ఆఫీస్ టాయిలెట్ వాడుకునేవాడిని. అప్పటి పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి పీ సుందరయ్య వచ్చి చూసి “బిమాన్, నువ్వు ఇక్కడ ఉండలేవు, నీ గది చూశాను” అన్నారు. నేను “ఉండగలను. ఇది నాకు స్వర్గం లాంటిది” అన్నాను.
ఆ చిరునామాలో 13 సంవత్సరాలు ఉన్నాను, అందులో వంటగదిలో 8 సంవత్సరాలు. ప్రమోద్ దా (దాస్గుప్తా) చనిపోయిన తర్వాత ఆయన గదిలోకి మారాను. ఆ తర్వాత అనిల్(విశ్వాస్) కాలం నుంచి ఈ ఆలిముద్దీన్ స్ట్రీట్ పార్టీ ఆఫీస్లోనే ఇల్లు.
అమ్మ ఆరాటం – కష్టమైన జననం..
“నా వల్ల అందరికీ ఇబ్బంది అవుతోంది. నిన్ను మాటలు అంటున్నారు. నేను వెళ్లిపోతున్నాను” అని అమ్మతో చెప్పి వచ్చాను. కానీ అమ్మ మనసు. నేను ప్రేమలో పడి ఇల్లు వదిలానేమోనని అనుమానపడ్డారు. నా వెంట మనిషిని పెట్టారు. అప్పుడు నేనే అమ్మ దగ్గరకు వెళ్లి “కొత్త ఇల్లు కట్టుకోవడానికి ఇల్లు వదలేదు. జీవితాంతం ఒంటరిగా, నా ఇష్టం వచ్చినట్లు ఉంటానని” చెప్పాను. అప్పుడప్పుడు అమ్మ దగ్గరకు వెళ్లేవాడిని. డబ్బు అడిగేవాడిని. ఎవరి స్కూల్ ఫీజు కట్టాలి, ఎవరి పరీక్షల ఫీజు బాకీ ఉంది. చివర్లో అమ్మ బాఘాజతీన్లో ఉండేది. అమ్మ దగ్గర నుండి వివిధ పనులకు డబ్బు తీసుకునేవాడిని.
ఈ ప్రపంచపు వెలుగు చూసే సమయంలోనే అమ్మకు చాలా బాధ పెట్టాను. నేను గర్భంలో ఉన్నప్పుడు తూర్పు బెంగాల్ నుండి అమ్మను తీసుకుని నాన్న స్టీమర్లో గోయాలండో మీదుగా రైలులో కోల్కతా వచ్చారు. విన్నాను, స్టీమర్ ప్రయాణంలో అమ్మకు రక్తస్రావం అయ్యింది. రైలు ఎక్కగానే రక్తం ఆగింది.
కోల్కతా వచ్చి అప్పటి క్యాంప్బెల్ హాస్పిటల్లోని ప్రసిద్ధ డాక్టర్ నీలరతన్ సర్కార్(ఇప్పుడు ఆసుపత్రి ఆయన పేరుతోనే ఉంది) వద్దకు నాన్న పరీక్ష చేయించడానికి పంపారు. ప్రసవ సమయంలో ఇతర పిల్లలాగా నా తల ముందు రాలేదు, కాళ్లు ముందు వచ్చాయి. దానితో చాలా రక్తస్రావం జరిగి అమ్మ చాలా బాధపడింది.
డాక్టర్ “స్టీమర్ ప్రయాణంలో ‘హైడ్రాలిక్ ఇంపాక్ట్’ వల్ల గర్భంలోని శిశువు స్థానం మారింది” అన్నారు. నేను పెద్దయ్యాక తెలిసిన డాక్టర్లను అడిగాను, “ఇలా జరుగుతుందా?” అని. వాళ్లు “జరగవచ్చు” అన్నారు.
అమ్మ లేకపోతే రాజకీయాలు చేయడం, కమ్యూనిస్ట్ పార్టీలోకి రావడం సాధ్యమయ్యేది కాదు. ఈ వయసులో చిన్నప్పటికి తిరిగి వెళ్లాలనిపిస్తే నా అమ్మ హేమబరణి బసు గురించే ఎక్కువగా గుర్తొస్తుంది.
- Biman Bose
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
