భారత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ నాయకుడు పీసీ జోషి

పూర్ణచంద్ర జోషి 1907 ఏప్రిల్ 14న అప్పటి యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్‌లోని అల్మోరాలో జన్మించారు. ప్రస్తుతం ఆ ప్రాంతం ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంలో ఉంది. ఆయన విద్యాభ్యాసం అలహాబాద్ విశ్వవిద్యాలయంలో సాగింది.

చిన్నతనం నుంచే భారతదేశంలో నెలకొన్న బ్రిటిష్ వలస పాలన, ప్రజల పేదరికం, సామాజిక అసమానతలు, జాతీయోద్యమ పరిణామాల పట్ల ఆసక్తి పెంచుకున్నారు.

ఆ రోజుల్లో భారతదేశంలో జాతీయోద్యమం ఒకవైపు విస్తరిస్తుండగా, మరోవైపు కార్మికవర్గం, రైతాంగం తమ హక్కుల కోసం సంఘటితమవుతున్నాయి.

రష్యా 1917 విప్లవం ప్రపంచవ్యాప్తంగా సామ్యవాద భావజాలానికి కొత్త ప్రేరణ ఇచ్చింది. ఈ పరిణామాలు యువ పీసీ జోషి రాజకీయ ఆలోచనలను ప్రభావితం చేశాయి.

కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోకి ప్రవేశం

1920వ దశకం చివరిలో భారతదేశంలో కార్మిక, రైతాంగ ఉద్యమాలు విస్తరిస్తున్నాయి. కార్మికుల వేతనాలు, పని పరిస్థితులు, రైతులపై భూస్వాముల దోపిడీ, బ్రిటిష్ పాలకుల అణచివేత ప్రధాన సమస్యలుగా ఉన్నాయి.

1928లో పీసీ జోషి వర్కర్స్ అండ్ పీజెంట్స్ పార్టీలో చేరి ఉత్తరప్రదేశ్ విభాగంలో ముఖ్య బాధ్యతలు నిర్వహించారు. 1929లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియాలో చేరారు.

అదే సంవత్సరం బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం కమ్యూనిస్టు, కార్మిక నాయకులపై తీవ్ర నిర్బంధ చర్యలు చేపట్టింది. 1929 మార్చి 20న మీరట్ కుట్ర కేసులో 31 మంది కమ్యూనిస్టు, కార్మిక నాయకులతో పాటు పీసీ జోషిని కూడా అరెస్టు చేసింది. ఆ సమయంలో ఆయన వయసు కేవలం 22 సంవత్సరాలు.

మీరట్ కుట్ర కేసు భారత కార్మికోద్యమ, కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ చరిత్రలో ప్రముఖ ఘట్టం. బ్రిటిష్ పాలకులు కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాన్ని అణచివేయడానికి ఈ కేసును ఉపయోగించారు. జోషి 1933లో విడుదలయ్యారు. అనంతరం కాన్పూర్‌లో కార్మిక ఉద్యమ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొని మళ్లీ అరెస్టయ్యారు.

భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు

1935లో భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ తీవ్ర సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం పార్టీని నిషేధించింది. అనేకమంది నాయకులు జైళ్లలో ఉన్నారు. పార్టీ కార్యకలాపాలు పరిమితమయ్యాయి.

ఈ పరిస్థితుల్లో 1935 చివరిలో పీసీ జోషి పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. అప్పటికి ఆయన వయసు కేవలం 28 సంవత్సరాలు. 1935 నుంచి 1947 వరకు సుమారు 12 సంవత్సరాల పాటు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా కొనసాగారు.

ఈ కాలంలో ఆయన చేసిన ప్రధాన కృషి:

దేశవ్యాప్తంగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ శాఖలను పునర్వ్యవస్థీకరించడం.
కార్మికులు, రైతులు, విద్యార్థులు, మహిళల్లో పార్టీ ప్రభావాన్ని విస్తరించడం. ఇతర ప్రజాతంత్ర, జాతీయోద్యమ శక్తులతో ఐక్య కార్యాచరణకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం.
రచయితలు, కళాకారులు, మేధావులను ప్రజా ఉద్యమాలతో అనుసంధానించడం.
పార్టీకి పత్రికలు, ప్రచురణలు, సాంస్కృతిక సంస్థల ద్వారా విస్తృత ప్రచార వేదికలను నిర్మించడం.

ఆయన నాయకత్వంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఒక పరిమిత రాజకీయ సంస్థ నుంచి దేశవ్యాప్తంగా ప్రజా ఉద్యమాలతో సంబంధాలు కలిగిన సంస్థగా అభివృద్ధి చెందింది.

జాతీయోద్యమం – కాంగ్రెస్‌తో సంబంధాలు – ఐక్య కార్యాచరణ

పీసీ జోషి రాజకీయ జీవితంలో ప్రత్యేకంగా చర్చించాల్సిన అంశం భారత జాతీయోద్యమంతో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సంబంధాలు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం భారతదేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని కేవలం ఒక వర్గ పోరాటంగా పరిమితం చేయకుండా, బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా వివిధ ప్రజాతంత్ర, జాతీయవాద శక్తులను సమీకరించాల్సిన అవసరం ఉంది.

ఈ దృక్పథంలో కాంగ్రెస్‌లోని వామపక్ష శక్తులు, సోషలిస్టులు, కార్మిక సంఘాలు, రైతు సంఘాలు, విద్యార్థి సంఘాలతో కలిసి పనిచేయడానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

చరిత్రకారుడు బిపన్ చంద్ర తన పరిశోధనలో జోషి ఆలోచనలను విశ్లేషిస్తూ, జాతీయవాదం, అంతర్జాతీయవాదం పరస్పర విరుద్ధమైనవిగా ఆయన చూడలేదని పేర్కొన్నారు.

పార్టీ పట్ల, ప్రజల పట్ల, భారతదేశం పట్ల విధేయతలు పరస్పర సంబంధంతో పనిచేసిన నాయకుడిగా జోషిని బిపన్ చంద్ర అభివర్ణించారు.

కార్మిక, రైతాంగ ఉద్యమాల అభివృద్ధిలో పాత్ర

పీసీ జోషి నాయకత్వ కాలంలో భారత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం కార్మిక, రైతాంగ సమస్యలపై విస్తృతంగా పనిచేసింది. ఆయన నాయకత్వంలో పార్టీ వివిధ ప్రాంతాల్లో ప్రజా పోరాటాలకు రాజకీయ మద్దతు అందించింది.

కార్మిక ఉద్యమాలు: వస్త్ర పరిశ్రమ కార్మికుల సమ్మెలు, పోరాటాలు, పారిశ్రామిక కార్మికుల వేతనాలు, పని గంటలు, హక్కుల కోసం ఉద్యమాలు, కార్మిక సంఘాల నిర్మాణం, విస్తరణ.
రైతాంగ ఉద్యమాలు: భూస్వామ్య దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా రైతులను సంఘటితం చేశారు. కౌలు రైతుల హక్కుల కోసం పోరాటాలు నిర్వహించారు. వెట్టిచాకిరీ, అధిక పన్నులు, అక్రమ వసూళ్లకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలు చేశారు. ఈ కాలంలో దేశవ్యాప్తంగా పలు ముఖ్యమైన రైతాంగ, ప్రజా పోరాటాలు జరిగాయి.

ముఖ్యమైన ప్రజా పోరాటాలు:

తేభాగా ఉద్యమం – బెంగాల్: 1946–47లో సాగుదారుల పంటలో మూడింట రెండు వంతులు రైతులకే దక్కాలనే డిమాండ్‌తో ఈ ఉద్యమం జరిగింది.
పున్నప్ర–వయలార్ పోరాటం – కేరళ: దివాన్ పాలన, నిరంకుశ పాలనా విధానాలు, కార్మికులపై అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా 1946లో ప్రజలు పోరాడారు.
తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం: 1946లో ప్రారంభమైన ఈ పోరాటం నిజాం పాలనలోని భూస్వామ్య దోపిడీ, వెట్టిచాకిరీ, రజాకార్ల హింసకు వ్యతిరేకంగా సాగింది. కమ్యూనిస్టు నాయకత్వం ఇందులో కీలక పాత్ర పోషించింది.
వర్లీ ఆదివాసీ ఉద్యమం – మహారాష్ట్ర: భూస్వాముల దోపిడీ, వెట్టిచాకిరీకి వ్యతిరేకంగా ఆదివాసీలను సంఘటితం చేసిన ఉద్యమం.
కయ్యూర్ రైతాంగ పోరాటం – కేరళ: భూస్వామ్య, వలస పాలనా అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ముఖ్యమైన రైతాంగ పోరాటం.
ఈ పోరాటాలన్నీ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ నేతృత్వంలో జరిగాయి.

విద్యార్థి, మహిళా, రచయితల ఉద్యమాలకు ప్రోత్సాహం

పీసీ జోషి కృషిలో మరొక ముఖ్యమైన అంశం వివిధ ప్రజా సంఘాల నిర్మాణం. ఆయన కేవలం రాజకీయ పార్టీ నిర్మాణానికే పరిమితం కాలేదు.

సమాజంలోని వివిధ రంగాల ప్రజలను సంఘటితం చేయడానికి సంస్థాగత ప్రయత్నాలు చేశారు. ఆయన నాయకత్వ కాలంలో 1936లో మూడు ముఖ్యమైన సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి.

ఆల్ ఇండియా కిసాన్ సభ(AIKS): 1936లో రైతాంగ సమస్యలపై దేశవ్యాప్త రైతు సంఘాన్ని నిర్మించడంలో కమ్యూనిస్టులు, సోషలిస్టులు, ఇతర రైతు నాయకులు కీలక పాత్ర పోషించారు.

ఆల్ ఇండియా స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్(AISF): 1936లో ఏర్పడిన ఈ సంస్థ విద్యార్థుల హక్కులు, విద్యా సమస్యలు, జాతీయ స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో విద్యార్థుల భాగస్వామ్యం కోసం పనిచేసింది.

ప్రోగ్రెసివ్ రైటర్స్ అసోసియేషన్(PWA): 1936లో లక్నోలో జరిగిన సమావేశంతో అభ్యుదయ రచయితల ఉద్యమం దేశవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందింది. సాహిత్యం సామాజిక మార్పుకు, మానవ సమానత్వానికి దోహదపడాలనే భావన దీనిలో ప్రధాన అంశం.

ఈ సంస్థల నిర్మాణంలో జోషి చొరవ, ప్రోత్సాహం, సంస్థాగత కృషి ఎంతో ముఖ్యమైనవి.

భారతీయ ప్రజానాట్యమండలి – సాంస్కృతిక ఉద్యమం

పీసీ జోషి జీవితంలో అత్యంత గుర్తించదగిన కృషిలో భారతీయ ప్రజానాట్యమండలి అభివృద్ధికి అందించిన ప్రోత్సాహం ఒకటి.

1943లో ఏర్పడిన ఇప్టా (IPTA) భారతదేశంలో ప్రజా సాంస్కృతిక ఉద్యమానికి ఒక ముఖ్యమైన వేదికగా ఎదిగింది. ఆ కాలంలో దేశం కరువు, పేదరికం, నిరుద్యోగం, వలస పాలన, రెండో ప్రపంచ యుద్ధ ప్రభావాలతో అల్లాడుతోంది.

ఈ పరిస్థితుల్లో కళలు, నాటకాలు, పాటలు, నృత్యాలు, సినిమాల ద్వారా ప్రజల సమస్యలను ప్రతిబింబించాలనే ఆలోచన ముందుకు వచ్చింది.

ఇప్టా (IPTA) ద్వారా:

రైతుల కష్టాలను ప్రతిబింబించే నాటకాలు ప్రదర్శించారు. కార్మికుల సమస్యలను పాటలు, నాటకాల ద్వారా ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లారు.

మత సామరస్యం, జాతీయ ఐక్యతకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. సామాజిక అసమానతలు, దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా కళారూపాలను ఉపయోగించారు.

కరువు, కరువు బాధితుల పరిస్థితులపై ప్రజల్లో చైతన్యం కల్పించారు. బలరాజ్ సహానీ, కైఫీ ఆజ్మీ, సలీల్ చౌధురి, హేమంత్ కుమార్ వంటి ఎందరో కళాకారులు, రచయితలు, సంగీతకారులు ఈ విస్తృత అభ్యుదయ సాంస్కృతిక వాతావరణంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు.

జోషి కళాకారులను రాజకీయ కార్యకర్తలుగా మాత్రమే కాకుండా సమాజంలో మార్పు కోసం పనిచేసే సృజనాత్మక శక్తులుగా గుర్తించారు.

1946 నాటి నౌకాదళ తిరుగుబాటు, ఐఎన్ఏ ఖైదీల విడుదల ఉద్యమం

1946 ఫిబ్రవరిలో బొంబాయిలో ప్రారంభమైన రాయల్ ఇండియన్ నేవీ నావికుల తిరుగుబాటు బ్రిటిష్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ముఖ్యమైన సంఘటన.

నావికులు జాతి వివక్ష, ఆహార సమస్యలు, దుర్భరమైన పరిస్థితులు, బ్రిటిష్ అధికారుల వైఖరికి వ్యతిరేకంగా ఆందోళన ప్రారంభించారు.

ఈ ఉద్యమం ఇతర ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఈ తిరుగుబాటుకు సంఘీభావం ప్రకటించింది. కార్మిక సంఘాలు, ప్రజా సంస్థలు మద్దతు తెలిపాయి.

అదేవిధంగా సుభాష్ చంద్రబోస్ నాయకత్వంలోని ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీ సైనికులపై బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం విచారణలు జరిపినప్పుడు, వారి విడుదల కోసం దేశవ్యాప్తంగా జరిగిన ప్రచారంలో కమ్యూనిస్టులు పాల్గొన్నారు.

ఈ పరిణామాలు భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పెరుగుతున్న ప్రజా అసంతృప్తికి నిదర్శనం.

1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది. అయితే స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే దేశంలో రాజకీయ, సామాజిక పరిస్థితులపై కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో తీవ్ర చర్చలు జరిగాయి.

బ్రిటిష్ పాలన ముగిసిన తరువాత కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వంతో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఎలాంటి సంబంధాలు కొనసాగించాలి? కొత్త భారతదేశంలో ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను ఎలా చూడాలి? రైతాంగ, కార్మిక ఉద్యమాల దిశ ఏమిటి? అనే అంశాలపై పార్టీ నాయకత్వంలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఏర్పడ్డాయి.

పీసీ జోషి ప్రజాతంత్ర శక్తులతో ఐక్య కార్యాచరణకు, కాంగ్రెస్‌లోని ప్రగతిశీల శక్తులతో సంబంధాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

మరోవైపు బీటీ రణదివే నాయకత్వంలో వేరే రాజకీయ వైఖరి ముందుకు వచ్చింది. 1947 చివర్లో పీసీ జోషి ప్రధాన కార్యదర్శి బాధ్యతల నుంచి తప్పుకున్నారు.

బీటీ రణదివే ఆ బాధ్యతలు చేపట్టారు. పార్టీ రాజకీయ వైఖరిపై జరిగిన అంతర్గత విభేదాల కారణంగా జోషి కొంతకాలం పార్టీ సభ్యత్వానికి కూడా దూరమయ్యారు. 1951లో తిరిగి పార్టీ సభ్యత్వం పొందారు.

తరువాతి జీవితం – చరిత్ర పరిశోధనకు సేవలు

పార్టీ నాయకత్వ బాధ్యతల నుంచి తప్పుకున్నప్పటికీ పీసీ జోషి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి దూరం కాలేదు. ఆయన రచనలు, పరిశోధన, చారిత్రక పత్రాల సేకరణపై దృష్టి పెట్టారు.

జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయంలో సమకాలీన చరిత్ర ఆర్కైవ్స్ నిర్మాణం, అభివృద్ధిలో కృషి చేశారు.

భారత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి సంబంధించిన పాత పత్రాలు, ఉత్తరాలు, పార్టీ ప్రచురణలు, చారిత్రక రికార్డులను సేకరించి భద్రపరచడంలో ఆసక్తి చూపారు.

భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం, కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం, సామాజిక మార్పుల చరిత్రను భవిష్యత్తు తరాలకు అందించాలనే లక్ష్యంతో పనిచేశారు. ఆయన ఆరోగ్య పరిస్థితులు క్షీణించడంతో క్రియాశీల రాజకీయాలకు దూరమయ్యారు. అయినప్పటికీ చరిత్ర పరిశోధనలో తన చివరి రోజుల వరకు నిమగ్నమయ్యారు.

పీసీ జోషి 1980 నవంబరు 9న ఢిల్లీలో మరణించారు. అప్పటికి ఆయన వయసు 73 సంవత్సరాలు. ఆయన మరణం భారత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక అధ్యాయానికి ముగింపు పలికింది.

2007లో ఆయన శతజయంతి సందర్భంగా జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రముఖ చరిత్రకారుడు బిపన్ చంద్ర ప్రత్యేక స్మారక ఉపన్యాసం ఇచ్చారు. అలాగే ప్రముఖ కమ్యూనిస్టు నాయకుడు ప్రకాశ్ కరత్ ఆయన శతజయంతి సందర్భంగా వ్యాసం రాశారు.

About the Author

The Wire Staff

Ppma_guest_author

View All Posts