భగత్‌సింగ్‌ను మనం ఎక్కువగా ఆయన వీరమరణం కారణంగానే గుర్తుచేసుకుంటాం. కానీ ఆయన గొప్పతనం అంతటితో ముగియదు.
హేతుబద్ధంగా ఆలోచించడం, మతాలకు అతీతంగా అందరినీ సమానంగా చూడటం, సమసమాజం కోసం నిలబడటం కూడా ఆయన జీవితంలో ఎంతో ముఖ్యమైన భాగాలు.
ఈ ఆలోచనలు, వాటి పట్ల ఆయనకున్న నిబద్ధతే భగత్సింగ్ వారసత్వాన్ని నేటికీ సజీవంగా ఉంచుతున్నాయి.
భగత్సింగ్ 1907 సెప్టెంబర్‌ 28న అప్పటి లయల్‌పూర్‌ జిల్లాలోని బంగా గ్రామంలో జన్మించారు. ప్రస్తుతం ఈ ప్రాంతం పాకిస్థాన్‌లో ఉంది. భగత్సింగ్ పుట్టిన ఈ గ్రామం కూడా ఆయన జన్మదినాన్ని ఎంతో గర్వంగా జరుపుకుంటుంది.
ఆయన జన్మస్థలంలో కొంతకాలంగా ప్రతి సంవత్సరం భగత్సింగ్ జయంతిని నిర్వహిస్తున్నారని నాకు తెలిసింది.
ఒకప్పుడు మారుమూల, దుమ్ముతో నిండిన సాధారణ గ్రామంగా ఉన్న బంగా ఒక విప్లవకారుడి జన్మస్థలం. చరిత్రకు నిలువెత్తు జ్ఞాపకం పాకిస్థాన్‌ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని జాతీయ వారసత్వ ప్రదేశంగా కూడా ప్రకటించింది.
మన రెండు దేశాల మధ్య ఎన్నో చేదు అనుభవాలు, విభేదాలు ఉన్నప్పటికీ సరిహద్దుకు అవతల కూడా భగత్సింగ్ పట్ల ఎంతోమందికి గౌరవం ఉంది. దానికి ప్రధాన కారణం— మతం, వర్గం, ప్రాంతం వంటి విభజనలకు అతీతంగా ప్రతి మనిషి గౌరవంగా జీవించే హక్కును, మానవ హక్కులను ఆయన ఎప్పుడూ ముందుకు తెచ్చారు.
ఈ ప్రాథమిక విలువలను పక్కనపెట్టిన వారిని భగత్సింగ్ తీవ్రంగా విమర్శించారు. ఆయన మనకు అందించిన విస్తారమైన రచనలను చదివితే ఈ విషయం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. అందుకే భగత్సింగ్ ఒక దేశానికో, ఒక కాలానికో పరిమితమైన విప్లవకారుడు కాదు.
మనిషి గౌరవం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం కోసం నిలబడిన ప్రతి ఒక్కరికీ ఆయన ఆలోచనలు ఇప్పటికీ స్ఫూర్తినిస్తూనే ఉన్నాయి.
భగత్సింగ్ చిన్న వయసులోనే ఆలోచించడం, రాయడం ప్రారంభించారు. ఈ లక్షణాన్ని ఆయన తన కుటుంబం నుంచే వారసత్వంగా పొందారు. ఆలోచించడం, రాయడం అనే ఈ ప్రత్యేక లక్షణం ఆయనను భగత్‌సింగ్‌గా తీర్చిదిద్దింది.
అయితే నేటి కాలంలో ఇదే లక్షణం— స్వతంత్రంగా ఆలోచించడం, ప్రశ్నించడం, రాయడం—ఎంతోమంది యువకులకు ఇబ్బందులు తెచ్చిపెడుతోంది.
భగత్‌సింగ్‌కు మరో ప్రత్యేక అవకాశం కూడా లభించింది. దేశం పట్ల నిబద్ధత కలిగిన, అదే సమయంలో ఆలోచించే స్వభావం ఉన్న కుటుంబంలో ఆయన జన్మించారు.
ఉదాహరణకు భగత్సింగ్ తాత సర్దార్‌ అర్జున్‌సింగ్‌ తన గ్రామంలోని సారవంతమైన భూమిలో పొగాకు సాగు చేశారు.
అయితే ఆ కాలంలోని సిక్కు మత విశ్వాసాల ప్రకారం పొగాకు వినియోగం నిషేధించబడినందున, ఆయన తీసుకున్న ఈ నిర్ణయాన్ని గ్రామంలోని కొందరు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. ఆయనను విమర్శించడమే కాకుండా సామాజికంగా పక్కనపెట్టే ప్రయత్నం కూడా చేశారు. అయినా అర్జున్‌సింగ్‌ తన నిర్ణయం నుంచి వెనక్కి తగ్గలేదు.
తాను పొగాకు సాగు చేయడానికి కారణం మత విశ్వాసాలను అవమానించడం కాదని, ఆ భూమి వ్యవసాయానికి అనుకూలంగా ఉండటంతో పంటను పండించానని ఆయన వివరించారు.
పంటను అమ్మిన తర్వాత తన చర్య వెనుక ఉన్న కారణాన్ని సమాజానికి వివరించి క్షమాపణ కూడా కోరారు.
ఈ సంఘటన భగత్సింగ్ కుటుంబంలో ఉన్న ఒక ముఖ్యమైన లక్షణాన్ని చూపిస్తుంది. ఏదైనా నమ్మకం లేదా ఆచారం ఉందని గుడ్డిగా అనుసరించకుండా, దాని వెనుక ఉన్న కారణాన్ని ఆలోచించడం, తర్కంతో ప్రశ్నించడం, అవసరమైతే ఆ ప్రశ్నను ధైర్యంగా ఎదుర్కోవడం.
ఇలాంటి హేతుబద్ధమైన ఆలోచనా విధానాన్నే భగత్సింగ్ తన కుటుంబం నుంచి నేర్చుకున్నారు. తరువాత ఆయన జీవితంలో మూఢనమ్మకాలను, అంధ విశ్వాసాలను ప్రశ్నించే ధోరణికి ఇదే ఒక పునాది అయింది.
భగత్సింగ్ మేనమామ అజిత్‌సింగ్‌ రైతులతో కలిసి పనిచేసేవారు. పంజాబ్‌లో రైతుల సమస్యలపై జరిగిన ఒక ఉద్యమానికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. భారతదేశంలో జరిగిన తొలి వ్యవస్థీకృత రైతు ఉద్యమాల్లో అదొకటై ఉండవచ్చని చెబుతారు.
మరో మేనమామ స్వరన్‌సింగ్‌ కూడా బ్రిటిష్‌ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. ఆయన తన జీవితంలో కొన్ని సంవత్సరాలు జైలు శిక్ష అనుభవించారు.
జైలు జీవితం, ఆ కాలంలోని కష్టాలు ఆయన ఆరోగ్యంపై తీవ్ర ప్రభావం చూపాయి. చివరకు క్షయవ్యాధి(ట్యూబర్‌క్యులోసిస్‌) బారిన పడి చిన్న వయసులోనే మరణించారు.
అందువల్ల భగత్సింగ్ పెరిగిన కుటుంబ వాతావరణంలో దేశం కోసం పోరాడటం, రైతుల సమస్యలపై నిలబడటం, అన్యాయాన్ని ఎదిరించడం వంటి భావాలు చిన్ననాటి నుంచే ఆయనకు పరిచయమయ్యాయి.
భగత్సింగ్ తండ్రి సర్దార్‌ కిషన్‌సింగ్‌ కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్త. బ్రిటిష్‌ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాగిన పోరాటంలో ఆయన అనేక సంవత్సరాలు పాల్గొన్నారు.
ఇలాంటి రాజకీయ, పోరాట వాతావరణంలో పెరిగిన భగత్సింగ్ చిన్న వయసులోనే సమాజం, దేశం గురించి ఆలోచించడం ప్రారంభించడం ఆశ్చర్యకరం కాదు.
అందుకే ఆయన తొలి పత్రికా రచన కూడా చాలా చిన్న వయసులోనే వెలువడింది.
1924లో తనకు కేవలం పదిహేడేళ్ల వయసు ఉన్నప్పుడు ‘మత్వాలా’ అనే హిందీ పత్రికలో భగత్సింగ్ తొలి వ్యాసం ప్రచురితమైంది. ఆ వ్యాసం ‘విశ్వ సౌభ్రాతృత్వం’ అనే అంశంపై రాశారు.
పదిహేడేళ్ల యువకుడు సాధారణంగా తన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచానికే పరిమితమై ఆలోచించే వయసులో భగత్సింగ్ మాత్రం ప్రపంచంలోని మనుషులందరి మధ్య సోదరభావం గురించి రాశారు.
మతం, కులం, ప్రాంతం, దేశం వంటి గోడలకు అవతల మనిషిని మనిషిగా చూడాలనే ఆలోచనను ఆయన అప్పటికే తన రచనలో వ్యక్తం చేశారు. తరువాతి కాలంలో భగత్సింగ్ ఆలోచనలకు కనిపించే విశాలతకు ఈ తొలి రచనే ఒక చిన్న వయసులో వెలిగిన పెద్ద సంకేతం.
అందుకే కేవలం నాలుగేళ్ల తర్వాత 1930–31లో ‘నేను నాస్తికుడిని ఎందుకు?’ వంటి లోతైన ఆలోచనలతో కూడిన వ్యాసాన్ని భగత్సింగ్ రాయడం ఆశ్చర్యకరం కాదు.
చిన్న వయసులోనే చదవడం, రాయడం అలవాటు చేసుకున్న ఆయన ఆలోచనలు కాలంతో పాటు మరింత లోతుగా, విస్తృతంగా మారాయి.
భగత్సింగ్ జీవితంలో దాదాపు రెండేళ్ల జైలు జీవితం ఈ ఆలోచనా వికాసంలో కీలకమైన దశ. జైలు గోడల మధ్య ఆయన కాలాన్ని వృథా చేయలేదు.
రాజకీయాలు, ఆర్థికశాస్త్రం, సామాజిక శాస్త్రం, తత్వశాస్త్రం వంటి అనేక విషయాలను విస్తృతంగా చదివారు.
కవిత్వం, కథలు, నవలలు వంటి సాహిత్యాన్నీ అధ్యయనం చేశారు. వివిధ రచయితల, తత్వవేత్తల, రాజకీయ ఆలోచనాపరుల భావాలను చదివి, వాటిని తన సొంత ఆలోచనలతో పోల్చి చూసుకున్నారు.
అందుకే భగత్సింగ్ ఆలోచనా వికాసాన్ని కేవలం ఒక విప్లవకారుడి రాజకీయ ప్రయాణంగా చూడలేం. ఆయన చదివారు, ప్రశ్నించారు, తర్కించారు, తన నమ్మకాలను కూడా పరిశీలించుకున్నారు.
ఆలోచనలను గుడ్డిగా స్వీకరించకుండా వాటిని పరీక్షించుకోవడం ఆయనలో పెరిగింది. చిన్న వయసులో దేశ స్వాతంత్ర్యం గురించి ఆలోచించిన యువకుడు, క్రమంగా మతం, సమాజం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం వంటి విస్తృతమైన ప్రశ్నలపై ఆలోచించే మేధావిగా ఎదిగారు.
అందుకే భగత్సింగ్ గొప్పతనం ఆయన చేసిన త్యాగంలో మాత్రమే లేదు; ఆ త్యాగానికి దారితీసిన ఆలోచనల్లో కూడా ఉంది. ఆయన జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే ఆయనను కేవలం ఉరికంబం వైపు నడిచిన యువకుడిగా కాకుండా పుస్తకాలు చదువుతూ, ప్రశ్నిస్తూ, తన ఆలోచనలను నిరంతరం పదును పెట్టుకున్న యువ ఆలోచనాపరుడిగా చూడాలి.
చిన్ననాటి నుంచే ప్రశ్నించే ధైర్యం
హేతుబద్ధంగా ఆలోచించడం, తన చుట్టూ ఉన్న ప్రతి విషయాన్నీ ప్రశ్నించే ధైర్యం భగత్‌సింగ్‌లో చిన్ననాటి నుంచే పెరగడం ప్రారంభమైంది.
ఏ విషయాన్నీ గుడ్డిగా అంగీకరించకుండా దాని వెనుక ఉన్న కారణాన్ని తెలుసుకోవాలనే తపన ఆయన ఆలోచనా విధానంలో భాగమైంది.
నియంతృత్వ పాలనకు ప్రశ్నించే పౌరులు ఇష్టం ఉండరు. కళ్లకు గంతలు కట్టుకున్నట్లు చెప్పినదాన్ని నమ్మే ప్రజలే వారికి కావాలి. “ఎందుకు?”, “ఎలా?”, “ఇది న్యాయమేనా?” అని ప్రశ్నించే పౌరులు కాదు.
ఈ నేపథ్యాన్ని అర్థం చేసుకుంటే భగత్సింగ్ తరువాతి కాలంలో సామాజిక, తాత్విక, ఆర్థిక, రాజకీయ సమస్యలపై అంత లోతుగా ఎందుకు ఆలోచించగలిగారో అర్థమవుతుంది.
ఆయన ప్రశ్నలు కేవలం వ్యక్తిగత సందేహాలు కాదు. సమాజం ఎలా నడుస్తోంది? కొందరికే అధికారం, మరికొందరికి ఎందుకు అన్యాయం? మనుషుల మధ్య అసమానతలు ఎందుకు ఉన్నాయి? ప్రజలు అన్యాయాన్ని ఎందుకు సహించాలి? అనే పెద్ద ప్రశ్నలుగా అవి మారాయి.
భగత్‌సింగ్‌కు ప్రశ్నించడం అంటే కేవలం సమాధానం తెలుసుకోవడం కాదు; సమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవడం, అందులోని అన్యాయాలను గుర్తించడం, అవసరమైతే వాటిని మార్చే దిశగా ఆలోచించడం.
చిన్ననాటి నుంచే పెరిగిన ఈ ప్రశ్నించే స్వభావమే ఆయనను క్రమంగా ఒక లోతైన ఆలోచనాపరుడిగా తీర్చిదిద్దింది.
‘దిమాగీ నక్సల్స్‌’ — ప్రశ్నించే ఆలోచనలకూ ముద్ర వేయడమా?
భగత్‌సింగ్‌ను మన కాలంలోని రాజకీయ పదజాలంతో వర్ణించాలంటే ఆయనను తొలి తరం యువ ‘దిమాగీ నక్సల్స్‌’లో ఒకరిగా కూడా చెప్పవచ్చని రచయిత వ్యంగ్యంగా అంటున్నారు.
ఇక్కడ ‘దిమాగీ నక్సల్స్‌’ అనే పదాన్ని భగత్సింగ్ నిజంగా నక్సలైట్‌ అనే అర్థంలో ఉపయోగించడం లేదు. ప్రశ్నించే, ఆలోచించే, అధికారాన్ని నిలదీసే వ్యక్తులకు ‘నక్సల్‌’ అనే ముద్ర వేయడం ఎంత విరుద్ధమైన రాజకీయ వ్యంగ్యంగా మారుతుందో చూపించడమే రచయిత ఉద్దేశం.
‘దిమాగీ’ అంటే ఆలోచనకు సంబంధించినది. అంటే తుపాకీ పట్టిన తిరుగుబాటు కాదు— మెదడుతో చేసే తిరుగుబాటు; ప్రశ్నలతో చేసే ప్రతిఘటన; తర్కంతో అధికారాన్ని నిలదీయడం.
ప్రజలు ప్రశ్నించకూడదు, ఉన్నదాన్ని ఉన్నట్టుగా అంగీకరించాలనే అధికార ధోరణికి భిన్నంగా, భగత్సింగ్ మాత్రం ప్రతి విషయాన్నీ ప్రశ్నించారు.
అందుకే రచయిత వ్యంగ్యం ఇక్కడ మరింత పదునెక్కుతుంది: ప్రశ్నించడం, విమర్శనాత్మకంగా ఆలోచించడం, అసమానతలను వ్యతిరేకించడం కూడా ‘ప్రమాదకరమైన ఆలోచన’గా పరిగణించబడితే, భగత్సింగ్ లాంటి యువకుడిని ఏమని పిలవాలి? రచయిత సమాధానం—అదే ‘దిమాగీ నక్సల్‌’.
భగత్సింగ్ విషయంలో ఈ పద ప్రయోగం ఒక రాజకీయ వ్యంగ్యాన్ని మాత్రమే కాదు ఒక పెద్ద ప్రశ్నను కూడా ముందుకు తెస్తుంది. అధికారాన్ని ప్రశ్నించే హక్కు ప్రజలకు లేకపోతే ప్రజాస్వామ్యంలో ఆలోచనా స్వేచ్ఛకు అర్థం ఏముంటుంది?
పుస్తకాలు చదివిన విప్లవకారుడు
భగత్సింగ్ విపరీతమైన పఠనాసక్తి ఉన్న వ్యక్తి. జీవితంలోని సంక్లిష్టతలను అర్థం చేసుకోవడానికి వాటి వెనుక ఉన్న కారణాలను అన్వేషించడానికి తనకు దొరికిన ప్రతి రచనను చదివేవారు.
గద్య రచనలు మాత్రమే కాదు, కవిత్వాన్ని కూడా అంతే ఆసక్తిగా అధ్యయనం చేసేవారు. ఆయనకు చదవడం అంటే కేవలం సమాచారాన్ని సేకరించడం కాదు; జీవితాన్ని, సమాజాన్ని, మనిషిని మరింత లోతుగా అర్థం చేసుకునే ప్రయత్నం.
పంజాబ్‌లో ప్రజా ఉద్యమాలతో అనుబంధం కలిగి పనిచేసిన ప్రముఖ పంజాబీ కవి అమర్జిత్‌ చందన్‌, భగత్‌సింగ్‌కు సంబంధించిన పత్రాలను సేకరించి, ఆయన రచనలను విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించారు.
భగత్సింగ్ చదివిన పుస్తకాలు ఆయన ఆలోచనలకు కేవలం సమాచారాన్ని ఇవ్వలేదు; ఆయనలో మరిన్ని ప్రశ్నలను పుట్టించాయి.
చదివిన ప్రతి భావాన్ని గుడ్డిగా స్వీకరించకుండా దానిని తన అనుభవాలతో, సమాజంలోని వాస్తవాలతో పోల్చి చూసే స్వభావం ఆయనలో పెరిగింది. అందుకే ఆయన పఠనం చివరికి ఆలోచనగా మారింది; ఆ ఆలోచన ప్రశ్నగా మారింది; ఆ ప్రశ్న సమాజంలోని అన్యాయాలను గుర్తించే దిశగా నడిపించింది.
భగత్‌సింగ్‌ను అర్థం చేసుకోవాలంటే ఆయన చేతిలో ఉన్న తుపాకీని మాత్రమే చూడకూడదు; ఆయన చేతిలో ఉన్న పుస్తకాన్ని కూడా చూడాలి. ఎందుకంటే ఆయన విప్లవానికి పదును ఇచ్చింది ఆయుధం ఒక్కటే కాదు—చదువు, ఆలోచన, ప్రశ్నించే ధైర్యం కూడా.
తుపాకీ వెనుక ఉన్న ఆలోచనను చూడాలి
భగత్‌సింగ్‌కు సంబంధించిన ఈ విస్తారమైన రచనా సంపద, ఆయనను కేవలం తుపాకీ పట్టుకుని తిరిగిన సాహసవీరుడిగా లేదా ఒక రొమాంటిక్‌ విప్లవ వీరుడిగా మాత్రమే చూసే భావనను ప్రశ్నిస్తుంది.
భగత్సింగ్ ప్రసిద్ధి చెందిన చర్యలను కేవలం సాహసం, ధైర్యం లేదా త్యాగం కోణంలో మాత్రమే చూడకుండా, వాటి వెనుక ఉన్న లోతైన ఆలోచనను కూడా గుర్తించాలని ఈ రచనలు పాఠకులను ప్రోత్సహిస్తాయి.
భగత్సింగ్ చేసిన ప్రతి ముఖ్యమైన చర్య వెనుక ఒక ఆలోచనా ప్రయాణం ఉంది. ఆయన రాజకీయంగా ఎలా ఎదిగారు? సమాజం గురించి ఆయన అభిప్రాయాలు ఎలా మారాయి? స్వాతంత్ర్యం అంటే ఆయన దృష్టిలో ఏమిటి? అసమానతలను ఎందుకు ప్రశ్నించారు?— ఇవన్నీ ఆయన రచనలు, పఠనం, ఆలోచనలను పరిశీలించినప్పుడే మరింత స్పష్టంగా అర్థమవుతాయి.
అందుకే భగత్‌సింగ్‌ను కేవలం ఉరికంబాన్ని ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్న అమరవీరుడిగా గుర్తించడం ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని ఒక భాగాన్ని మాత్రమే చూడటమే కాకుండా ఆయనను పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవాలంటే ఆ అమరవీరుడి చర్యల వెనుక ఉన్న చదువు, తర్కం, ప్రశ్నలు, రాజకీయ ఆలోచన, సమాజంపై ఆయనకున్న లోతైన అవగాహనను కూడా చూడాలి.
భగత్సింగ్ చేతిలో తుపాకీ కనిపిస్తుంది; కానీ ఆయనను చరిత్రలో ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది ఆ తుపాకీని పట్టిన చేయి మాత్రమే కాదు— ఆ చేయి వెనుక పనిచేసిన ఆలోచించే మెదడు.
చేతిలో ఎప్పుడూ ఒక పుస్తకం
భగత్సింగ్ సహచరులందరూ తమ జ్ఞాపకాలలో ఒక విషయాన్ని ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించారు. ఆయన చేతిలో పుస్తకం లేకుండా కనిపించడం చాలా అరుదు. చేతిలో ఒక పుస్తకం ఉండటమే కాకుండా జేబుల్లో కూడా మరికొన్ని పుస్తకాలు పెట్టుకుని తిరిగేవారు.
జేబుల్లో పుస్తకాలు పెట్టుకోవడం వల్ల ఆయన జాకెట్లు చాలాసార్లు చిరిగిపోయేవి. దీనిపై ఆయన తల్లి కూడా భగత్‌సింగ్‌ను మందలించేవారట. కానీ పుస్తకాలపై ఆయనకున్న ఆసక్తి మాత్రం తగ్గలేదు. ఆయనకు పుస్తకం ఒక అలంకారం కాదు; ఆలోచించడానికి, తెలుసుకోవడానికి, ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి అవసరమైన ఒక సాధనం.
పుస్తకాలతో పాటు భగత్‌సింగ్‌కు అర్థవంతమైన అలాగే భావోద్వేగపూరితమైన కొన్ని సినిమాలపైనా ఆసక్తి ఉండేది. వాటిలో అంకుల్ టామ్‌స్ క్యాబిన్ ఆయనకు ఎంతో ఇష్టమైనదిగా పేర్కొనబడింది. యువకుడిగా పాల్గొన్న నాటకాల ద్వారా కూడా ఆయన చాలా విషయాలను నేర్చుకున్నారు.
భగత్సింగ్ నేర్చుకోవడం పుస్తకాలకే పరిమితం కాలేదు. పుస్తకాలు, కవిత్వం, సినిమాలు, నాటకాలు— తన చుట్టూ ఉన్న ప్రతి అనుభవాన్నీ ఆలోచనగా మార్చుకునే స్వభావం ఆయనలో కనిపిస్తుంది. అందుకే ఆయన చదివిన పుస్తకాల సంఖ్య కంటే వాటి ద్వారా ఆయనలో పుట్టిన ప్రశ్నలు, ఆ ప్రశ్నల ద్వారా రూపుదిద్దుకున్న ఆలోచనలు మరింత ముఖ్యమైనవి.
ఆయన జేబులు చిరిగిపోయినా పుస్తకాలు బయటకు రాలేదు; ఎందుకంటే ఆ పుస్తకాలే ఆయన ఆలోచనా ప్రపంచాన్ని నిర్మించాయి.
తుపాకీ ప్రతిమకు అవతల భగత్సింగ్
భగత్‌సింగ్‌ను కేవలం ఒక ముక్కుసూటి జాతీయవాదిగా కాకుండా ఆలోచించే వ్యక్తిగా చూడాలని చెప్పడం అంటే ఆయన పదిహేడో, పద్దెనిమిదో ఏళ్లకే గొప్ప పండితుడైపోయారని చెప్పడం కాదు. ఆయన ప్రత్యేకతను అతిశయోక్తిగా చూపించాల్సిన అవసరం కూడా లేదు.
తనకు లభించిన కొద్దికాల జీవితంలోనే ఆయన అసాధారణమైన తీవ్రతతో చదివారు; ప్రపంచ సాహిత్యంతో లోతైన పరిచయం పెంచుకున్నారు; ఆ పఠనాన్ని తన ఆలోచనలతో ముడిపెట్టుకున్నారు. అదే ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ముఖ్యమైన విషయం.
అందుకే భగత్‌సింగ్‌ను తిరిగి చూడాల్సిన అవసరం ఉంది. ఆయనను కేవలం తుపాకీ పట్టుకుని కాల్చడానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఆవేశపరుడైన యువకుడిగా చూడటం ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని ఒకే కోణంలో బంధించడమే అవుతుంది. అలాకాకుండా ఆ ప్రతిమ వెనుక ఉన్న చదువును, ఆలోచనను, ప్రశ్నించే స్వభావాన్ని, ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవాలనే తపనను వెలికి తీయడమే ఈ ప్రయత్నం.
ఇంకా ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే— ఆ ‘తుపాకీ పట్టిన యువకుడు’ అనే ప్రతిమ యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడింది కాదని రచయిత గుర్తుచేస్తున్నారు.
వలస పాలకులు భగత్‌సింగ్‌ను ఆలోచనాపరుడిగా కాకుండా హింసకు సిద్ధమైన ప్రమాదకర యువకుడిగా చూపించే చిత్రాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగా ప్రచారం చేశారు. ఆ చిత్రం కాలక్రమంలో ప్రజల ఊహల్లో స్థిరపడింది. మనలో చాలామంది దానిని అంతర్గతంగా స్వీకరించడమే కాకుండా ఇప్పటికీ అదే చిత్రాన్ని రొమాంటిక్‌గా పునరావృతం చేస్తూనే ఉన్నాం.
అందుకే భగత్‌సింగ్‌ను గుర్తుచేసుకోవడం అంటే కేవలం తుపాకీ పట్టిన చేతిని, ఉరికంబాన్ని, వీరమరణాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం కాదు. ఆ చేతిలోకి తుపాకీ రాకముందే ఆయన చేతిలో ఉన్న పుస్తకాన్ని చూడాలి. ఆ పుస్తకం ఆయనలో రేపిన ప్రశ్నలను చూడాలి. ఆ ప్రశ్నలు ఆయన ఆలోచనలను ఎలా మార్చాయో చూడాలి.
వలస పాలకులు చూపించిన భగత్సింగ్ ఒక ‘ప్రమాదకర యువకుడు’. కానీ ఆయన రచనలు, ఆయన చదివిన పుస్తకాలు మనకు మరో భగత్‌సింగ్‌ను పరిచయం చేస్తాయి— చదివే యువకుడు, ప్రశ్నించే యువకుడు, ఆలోచించే యువకుడు.
ఈ భగత్‌సింగ్‌ను అర్థం చేసుకున్నప్పుడే ఆయన అసలు వ్యక్తిత్వం మనకు పూర్తిగా అర్థమవుతుంది.
నిఘా మధ్యా ఆగని పఠనం
భగత్సింగ్ జీవితం చాలా చిన్నది. అంతేకాదు ఆయన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం బ్రిటిష్‌ వలస ప్రభుత్వం నిఘా, నిబంధనలు, నిర్బంధాల మధ్యనే గడిచింది. అయినప్పటికీ చదవడం, రాయడం పట్ల తనకున్న ఆసక్తిని ఆయన వదులుకోలేదు.
పరిమితులు ఎంత ఉన్నా తన ఆలోచనా ప్రపంచాన్ని విస్తరించుకోవడానికి పుస్తకాలను ఆశ్రయించారు; తన ఆలోచనలను వ్యక్తం చేయడానికి రచనను సాధనంగా చేసుకున్నారు.
అయితే భగత్‌సింగ్‌కు అత్యంత సన్నిహిత సహచరుల్లో ఒకరైన శివవర్మ 1986లో తాను ప్రచురించిన సంకలనానికి రాసిన ముందుమాటలో ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని ప్రస్తావించారు:
భగత్సింగ్ ఆలోచనలు ఎందుకు తెలుసుకోవాలి?
“భగత్సింగ్ అత్యున్నత స్థాయి మేధో సామర్థ్యం కలిగిన ఆలోచనాపరుడు అనే విషయం చాలామందికి తెలియదు. ఈ విషయం తెలియకపోవడం వల్ల విప్లవోద్యమంలోని సైద్ధాంతిక, భావజాలపరమైన అంశాలను తమకు అనుకూలంగా వక్రీకరించడం కొందరికి సులభమవుతుంది.
అందువల్ల ఇలాంటి ప్రతి వక్రీకరణను ఎదుర్కోవడం అవసరం. అందుకే భగత్సింగ్ రాసిన, అందుబాటులో ఉన్న రచనలన్నింటినీ ఒకచోట చేర్చి ప్రచురించడానికి నేను ప్రయత్నించాను. ఆ రచనలను పాఠకుల ముందుంచి, భగత్సింగ్ ఎవరు, ఆయన ఏమి ఆలోచించారు, ఆయన విప్లవ భావజాలం ఏమిటి అన్న విషయాలపై పాఠకులే స్వయంగా ఒక అభిప్రాయానికి రావాలని నేను కోరుకున్నాను.”
— శివవర్మ, 1986.
భగత్‌సింగ్‌ను అర్థం చేసుకోవాలంటే ఆయన గురించి ఇతరులు చెప్పిన కథలతోనే ఆగిపోకూడదు. ఆయనే ఏం రాశారు? ఏం ఆలోచించారు? దేనిని ప్రశ్నించారు? ఎలాంటి సమాజాన్ని కోరుకున్నారు?— ఇవన్నీ ఆయన రచనల్లోనే వెతకాలి. ఆయన చేతిలో తుపాకీని మాత్రమే చూపించి ఆయనను అర్థం చేసుకున్నామని అనుకుంటే ఆయన పోరాటంలో సగం కూడా మనకు కనిపించదు.
ఆయన చేతిలోని పుస్తకాన్ని, ఆయన రాసిన మాటలను, ఆయన లేవనెత్తిన ప్రశ్నలను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లినప్పుడే భగత్సింగ్ ఆలోచనలు నిజమైన అర్థంలో మనకు అందుతాయి.
భగత్సింగ్ వారసత్వం తమకు నచ్చినదేనా?
నేడు భగత్సింగ్ వారసత్వాన్ని తమకు అనుకూలంగా మలుచుకునేందుకు వివిధ రాజకీయ శక్తులు పోటీ పడుతున్న దృశ్యం మనకు కనిపిస్తుంది. ఆయన వీరమరణం, దేశభక్తి చుట్టూ ప్రజల్లో ఉన్న భావోద్వేగ అనుబంధాన్ని తమదిగా చెప్పుకోవడానికి అందరూ ఆసక్తి చూపుతున్నారు. కానీ భగత్సింగ్ వదిలివెళ్లిన విప్లవాత్మక ఆలోచనలు, సామాజిక సమానత్వం, హేతుబద్ధత, ప్రశ్నించే స్వభావం వంటి వారసత్వం నుంచి మాత్రం కావాలనే సురక్షిత దూరం పాటిస్తున్నారు.
అంటే భగత్సింగ్ త్యాగం తమకు కావాలి; ఆయన ఆలోచనలు మాత్రం వద్దు. ఆయన పేరు కావాలి; ఆయన ప్రశ్నలు మాత్రం వద్దు. ఆయన వీరమరణాన్ని స్మరించుకోవాలి; కానీ ఆయన ఎలాంటి సమాజం కోసం పోరాడారో మాత్రం మాట్లాడకూడదు. ఇదే ఈ రాజకీయ ధోరణిలోని ప్రధాన వైరుధ్యం.
2007లో భగత్సింగ్ మేనల్లుడు ప్రొఫెసర్‌ జగ్మోహన్‌సింగ్‌ ఫ్రంట్‌లైన్‌ పత్రికకు ఇచ్చిన ఒక ఇంటర్వ్యూలో ఇదే అంశంపై మాట్లాడారు.
ఆయన ఇలా అన్నారు: భగత్‌సింగ్‌ను మళ్లీ చదవాల్సిన సమయం
భగత్‌సింగ్‌ను నేటి వక్రీకరణల నుంచి విముక్తి చేయడం మన బాధ్యత. చాలా రాజకీయ పార్టీలు భగత్సింగ్ త్యాగాన్ని కేవలం భావోద్వేగంగా ప్రస్తావించడం ద్వారా ఆయన వారసత్వాన్ని తమ స్వార్థ రాజకీయ ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించుకునే అవకాశం పొందుతున్నాయి. భగత్‌సింగ్‌ను చౌకైన భావోద్వేగాలు, కేవలం జాతీయవాద నినాదాల చట్రంలో బంధించలేం.
ఒక మనిషిని మరొక మనిషిపై ద్వేషంతో రెచ్చగొట్టే మతతత్వవాది భగత్సింగ్ ఆలోచనలతో ఎలా సౌకర్యంగా ఉండగలడు?
మతం పేరుతో ప్రజలను విడదీసి ఒకరిపై మరొకరికి ద్వేషాన్ని పెంచే వ్యక్తి భగత్సింగ్ పక్కన నిలబడటం గురించి గర్వపడటం కాదు— ఆయన ఆలోచనలను చదివిన తర్వాత తనను తాను ప్రశ్నించుకోవాలి.
భగత్సింగ్ పేరును నినాదాల్లో మాత్రమే ఉంచకండి. ఆయన రాసిన మాటలను చదవండి. ఆయన అడిగిన ప్రశ్నలను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లండి.
మతం, కులం, వర్గం పేరుతో మనుషుల మధ్య గోడలు కట్టే ప్రతి ప్రయత్నాన్ని ప్రశ్నించండి. అసమానతను ఎదిరించండి. హేతుబద్ధమైన ఆలోచనను, మానవ సమానత్వాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లండి.
భగత్సింగ్ త్యాగాన్ని స్మరించడం అంటే ఆయన చిత్రపటానికి పూలమాల వేయడం మాత్రమే కాదు; ఆయన ఆలోచనలను మన జీవితాల్లోకి, మన పోరాటాల్లోకి తీసుకురావడం. ఆయన పేరును ఉపయోగించుకోవడం కాదు— ఆయన లేవనెత్తిన ప్రశ్నలను ముందుకు తీసుకెళ్లడం. అదే భగత్‌సింగ్‌కు నిజమైన నివాళి.
భగత్సింగ్ వీరమరణం అందరికీ దగ్గరైంది. మరి ఆయన ఆలోచనలు?
బహుశా అందుకే గాంధీ తర్వాత దేశవ్యాప్తంగా దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లో గౌరవించబడే జాతీయ వీరుల్లో భగత్సింగ్ ఒకరిగా నిలిచారు. ఆయనకు దక్కిన ఈ విశాలమైన గౌరవానికి ప్రధాన కారణం వీరమరణం పొందిన అమరవీరుడిగా ఆయనకు ఉన్న ఆకర్షణ రాజకీయ సిద్ధాంతాల గీతలను కూడా దాటిపోవడం కావచ్చు.
కానీ విచారకరమైన విషయం ఏమిటంటే— ఆయన వీరమరణానికి దక్కినంత విస్తృతమైన గౌరవం ఆయన మేధో వారసత్వానికి, రాజకీయ-సామాజిక ఆలోచనలకు దక్కలేదు.
చాలామంది భగత్‌సింగ్‌ను అమరవీరుడిగా ఎంతో ఇష్టంగా స్వీకరిస్తారు. ఆయన త్యాగాన్ని కీర్తిస్తారు. ఆయన చిత్రపటాలకు పూలమాలలు వేస్తారు. కానీ ఆయన ఎలాంటి సమాజాన్ని కోరుకున్నారు? అసమానతల గురించి ఏమన్నారు?
మతం, సమాజం, రాజకీయాలు, ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఆయన ఏమి ఆలోచించారు? అనే ప్రశ్నలకు మాత్రం అంతగా ప్రాధాన్యం ఇవ్వరు.
ఇక్కడ భగత్సింగ్ త్యాగాన్ని గానీ, ఆయనతో పాటు ఏ అమరవీరుడి త్యాగాన్నీ గానీ తక్కువ చేయడం రచయిత ఉద్దేశం కాదు. అమరవీరుడి త్యాగాన్ని గౌరవించడం అవసరమే. కానీ ఒకసారి మనల్ని మనం ప్రశ్నించుకోవాలి— భగత్సింగ్ దేనికోసం తన జీవితాన్ని త్యాగం చేశారు? కేవలం ఒక దేశం స్వేచ్ఛ కోసం మాత్రమేనా, లేక స్వేచ్ఛతో పాటు మరింత సమానమైన, న్యాయమైన సమాజం కోసం కూడా కాదా? అని.
ఆయన వీరమరణాన్ని ప్రతి సంవత్సరం గుర్తుచేసుకుంటూ, ఆయన ఆలోచనలను మాత్రం పక్కన పెడితే మనం భగత్‌సింగ్‌ను స్మరించినట్టే అవుతుంది కానీ అర్థం చేసుకున్నట్టుకాదు. ఆయనను నిజంగా గుర్తుంచుకోవాలంటే ఆయన మరణించిన రోజును మాత్రమే కాదు ఆయన జీవించిన ఆలోచనలను కూడా గుర్తుంచుకోవాలి.
భగత్‌సింగ్‌ను అమరవీరుడిగా గౌరవించడం ఒక విషయం; ఆయన ఎందుకు అమరవీరుడయ్యారో అర్థం చేసుకోవడం మరో విషయం. మొదటిది స్మరణ. రెండోది చైతన్యం.
భగత్సింగ్ అంటే కేవలం షహాదత్‌ కాదు
అయితే ఒక విషయాన్ని తప్పక గుర్తించాలి— భగత్‌సింగ్‌లో ‘షహాదత్‌’(వీరమరణం) కంటే ఎంతో ఎక్కువ ఉంది. ఆయనను కేవలం అమరవీరుడిగా మాత్రమే పరిమితం చేయడం ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని ఒక చిన్న భాగానికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం అవుతుంది.
భగత్సింగ్ అసాధారణమైన మేధో సామర్థ్యాన్ని గురించి మాట్లాడేటప్పుడు నేను ఎప్పుడూ ఒక విషయాన్ని గుర్తుచేయడానికి ప్రయత్నిస్తాను.
ఇరవై ఏళ్లు కూడా నిండకముందే ఆయన తీవ్రమైన రాజకీయ, సామాజిక సమస్యలపై లోతుగా ఆలోచించారు. వాటి గురించి రాశారు. ఆ వయసులోనే సమాజాన్ని, రాజకీయాలను, మనుషుల జీవితాలను ప్రభావితం చేస్తున్న సంక్లిష్టమైన ప్రశ్నలను ఆయన తన ఆలోచనల పరిధిలోకి తీసుకున్నారు.
అందుకే భగత్‌సింగ్‌ను కేవలం వీరమరణం పొందిన యువకుడిగా గుర్తుంచుకోవడం సరిపోదు. ఇరవై ఏళ్లు కూడా నిండకముందే ఆయన వేసిన ప్రశ్నలను, రాసిన మాటలను, సమాజంపై చేసిన ఆలోచనలను మనం తిరిగి చదవాలి.
ఎందుకంటే భగత్సింగ్ తన జీవితాన్ని మాత్రమే త్యాగం చేయలేదు- తన ఆలోచనలతో ఒక తరం ఆలోచించే విధానాన్నే సవాలు చేశాడు.
ఆయన షహాదత్‌ ఆయనను అమరవీరుడిగా నిలబెట్టింది; కానీ ఆయన ఆలోచనలే ఆయనను చరిత్రలో సజీవంగా ఉంచాయి.
భగత్‌సింగ్‌ను నిజంగా గుర్తుంచుకోవాలంటే ఆయన మరణాన్ని మాత్రమే స్మరించకండి—ఆయన లేవనెత్తిన ప్రశ్నలను సజీవంగా ఉంచండి.
విప్లవ ఆలోచనలకు ప్రజా వేదిక — నౌజవాన్‌ భారత్‌ సభ
భగత్సింగ్ స్వల్ప జీవితంలోని మరో ముఖ్యమైన ఘట్టాన్ని కూడా ఇక్కడ ప్రస్తావించాలి. కొంతమంది తన సహచరులతో కలిసి విప్లవకారుల సమూహమైన నౌజవాన్‌ భారత్‌ సభకు ఒక ప్రజా వేదికను నిర్మించారు.
ఇది భగత్సింగ్ కేవలం వ్యక్తిగతంగా ఆలోచించిన, రాసిన వ్యక్తి మాత్రమే కాదని చూపించే ముఖ్యమైన ఉదాహరణ.
విప్లవ ఆలోచనలు ప్రజల్లోకి వెళ్లాలి, యువతతో అనుసంధానం కావాలి, సామాజిక-రాజకీయ ప్రశ్నలపై ప్రజలు చర్చించాలనే దిశలో ఆయన చేసిన ప్రయత్నంగా దీనిని చూడవచ్చు.
పంతొమ్మిదేళ్ల వయసులోనే విశాలమైన రాజకీయ దృష్టి
నౌజవాన్‌ భారత్‌ సభ వారి విప్లవ ఆలోచనలకు ప్రజల్లో ప్రాధాన్యత కల్పించే వేదికగా నిలిచింది. భగత్సింగ్ ఈ వేదికను ఉపయోగించుకుని దేశంలోని రైతులు, కార్మికులు, యువతను సంఘటితం చేయడానికి కృషి చేశారు.
నౌజవాన్‌ భారత్‌ సభ ప్రారంభమైనప్పుడు భగత్‌సింగ్‌కు సుమారు పంతొమ్మిదేళ్లు మాత్రమే. అయినప్పటికీ ఆ సభ నిర్దేశించుకున్న లక్ష్యాల్లో ఆయన ఆలోచనా పరిపక్వత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
ముఖ్యంగా లౌకికవాదం, సోషలిజం ఆయన ప్రధాన ఆందోళనలుగా ఉన్నాయి.
ఆయన దృష్టిలో దేశ విముక్తి అనేది కేవలం బ్రిటిష్‌ పాలన నుంచి రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం పొందడానికే పరిమితం కాలేదు.
మతం పేరుతో ప్రజలను విభజించకుండా, సమాజంలో ఉన్న అసమానతలను ప్రశ్నిస్తూ, రైతులు–కార్మికులు– యువతను సంఘటితం చేస్తూ ఒక సమానమైన సమాజం వైపు నడవడం కూడా ఆ పోరాటంలో భాగమే.
పంతొమ్మిదేళ్ల యువకుడు రూపొందించిన ఒక ప్రజా వేదిక లక్ష్యాల్లోనే ఇంత విస్తృతమైన సామాజిక, రాజకీయ దృష్టి కనిపించడం, భగత్సింగ్ ఆలోచనా వికాసానికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ.
నౌజవాన్‌ భారత్‌ సభ రాజకీయ కార్యక్రమంలో పేర్కొన్న ముఖ్యమైన అంశాలు ఇవి:
నౌజవాన్‌ భారత్‌ సభ కేవలం యువతను సమీకరించే వేదిక మాత్రమే కాదు. సమాజం ఏ దిశగా మారాలి, స్వాతంత్ర్యానికి ఎలాంటి సామాజిక పునాది ఉండాలి అనే దానిపై కూడా స్పష్టమైన రాజకీయ దృష్టిని అది ముందుకు తెచ్చింది. అందులో లౌకికవాదం, సోషలిజం, కార్మికులు–రైతుల ఐక్యతకు ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది.
సభ రాజకీయ కార్యక్రమంలో ప్రధానంగా పేర్కొన్న అంశాలు ఇవి:
1. మొత్తం భారతదేశంలోని కార్మికులు, రైతులతో కూడిన సంపూర్ణ స్వతంత్ర గణతంత్రాన్ని స్థాపించడం.
2. దేశ యువత హృదయాల్లో దేశభక్తి స్ఫూర్తిని నింపి ఐక్య భారత జాతి నిర్మాణానికి కృషి చేయడం.
3. మతపరమైన విద్వేషాలకు, మతతత్వ భావాలకు దూరంగా ఉండి దేశాన్ని తమ లక్ష్యమైన కార్మికులు, రైతులతో కూడిన సంపూర్ణ స్వతంత్ర గణతంత్రం వైపు తీసుకెళ్లే ఆర్థిక, పారిశ్రామిక, సామాజిక ఉద్యమాలకు మద్దతు ఇవ్వడం మరియు వాటికి సహకరించడం.
4. కార్మికులను, రైతులను సంఘటితం చేయడం.
ఈ నాలుగు అంశాలను చూస్తే పంతొమ్మిదేళ్ల భగత్సింగ్ ఆలోచన ఎంత విస్తృతంగా ఉందో అర్థమవుతుంది. ఆయనకు స్వాతంత్ర్యం అంటే కేవలం విదేశీ పాలకులను వెళ్లగొట్టడం మాత్రమే కాదు.
యువతను సంఘటితం చేయాలి, కార్మికులు–రైతులు ఐక్యం కావాలి, మత విద్వేషాలకు తావు లేకుండా ప్రజా ఉద్యమాలు నిర్మించాలి చివరికి సమాజంలోని శ్రమజీవుల ప్రయోజనాలను కేంద్రంగా చేసుకున్న స్వతంత్ర భారతదేశాన్ని నిర్మించాలనే రాజకీయ దృష్టి ఇందులో కనిపిస్తుంది.
అందుకే భగత్‌సింగ్‌ను కేవలం త్యాగానికి ప్రతీకగా చూడటం ఆయన ఆలోచనల విస్తృతిని తగ్గించడమే అవుతుంది.
పంతొమ్మిదేళ్ల యువకుడి ముందున్న ప్రశ్న కేవలం “దేశానికి స్వాతంత్ర్యం ఎలా వస్తుంది?” అనేది మాత్రమే కాదు; “స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత ఆ దేశం ఎవరి కోసం ఉండాలి?” అనేదీ కూడా.
నౌజవాన్‌ భారత్‌ సభ కార్యక్రమంలో ఆ ప్రశ్నకు ఆయన ఇచ్చిన సమాధానానికి స్పష్టమైన ఆనవాళ్లు కనిపిస్తాయి.
స్పష్టమైన లక్ష్యం — సోషలిస్టు భారతదేశం
పైన పేర్కొన్న లక్ష్యాలను పరిశీలిస్తే ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది. భగత్‌సింగ్‌కు, ఆయనతో కలిసి పనిచేసిన నౌజవాన్‌ భారత్‌ సభకు ఒక నిర్దిష్టమైన లక్ష్యం, దానికి అనుగుణమైన స్పష్టమైన రాజకీయ భావజాలం ఉన్నాయి.
మొత్తం భారతదేశాన్ని ఒక స్వతంత్ర సోషలిస్టు గణతంత్రంగా నిర్మించాలన్నదే వారి ప్రధాన లక్ష్యం.
అంతేకాదు ఒక దేశంపై మరో దేశం సామ్రాజ్యవాద ఆధిపత్యాన్ని నెలకొల్పడాన్ని వారు వ్యతిరేకించారు. అంటే భారతదేశానికి మాత్రమే స్వాతంత్ర్యం కావాలని కాకుండా ప్రపంచంలోని ఇతర దేశాలపై కూడా సామ్రాజ్యవాద దాడులు, ఆధిపత్య ప్రయత్నాలు ఆగాలని వారు కోరుకున్నారు.
అందువల్ల భగత్సింగ్ ఆలోచనల్లో దేశ స్వాతంత్ర్యం ఒక చివరి గమ్యం కాదు. రాజకీయ స్వాతంత్ర్యంతో పాటు సామాజిక, ఆర్థిక సమానత్వం కలిగిన సోషలిస్టు సమాజ నిర్మాణం కూడా ఆయన లక్ష్యంలో భాగంగా ఉంది. అదే సమయంలో ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రజలపై సామ్రాజ్యవాద ఆధిపత్యాన్ని కూడా ఆయన వ్యతిరేకించారు.
జైలు గోడల మధ్య మరింత పదునైన ఆలోచనలు
1929 ఏప్రిల్‌ 8న అసెంబ్లీ బాంబు ఘటన అనంతరం భగత్సింగ్ జైలుకు వెళ్లారు. కానీ జైలు ఆయన ఆలోచనలకు అడ్డుకట్ట వేయలేకపోయింది. అప్పటికే పుస్తకాలను విపరీతంగా చదివే అలవాటు ఉన్న భగత్‌సింగ్‌కు, జైలు జీవితం తన పఠనాన్ని మరింత విస్తరించుకునే అవకాశంగా మారింది.
బయట ప్రపంచంతో సంబంధాలు పరిమితమైనా, పుస్తకాల ద్వారా ఆయన ఆలోచనా ప్రపంచం మాత్రం మరింత విశాలమైంది.
జైలులో ఆయనకు అత్యంత సన్నిహిత సహచరుల్లో ఒకరైన శివవర్మ భగత్‌సింగ్‌కు పుస్తకాలపై ఉన్న అపారమైన ప్రేమను గుర్తుచేసుకుంటూ ఇలా రాశారు:
“జైలులో తొలిరోజు నుంచే మాకు పుస్తకాలు సులభంగా అందుబాటులో ఉండేవి. చదువుకోవడానికి, ఆలోచనలను పరస్పరం పంచుకోవడానికి అక్కడి వాతావరణం కూడా ఎంతో అనుకూలంగా ఉండేది.
అయితే భగత్సింగ్ జైలుకు వచ్చిన తర్వాత ఆ వాతావరణం మరింత సజీవంగా మారింది.
మా అందరికీ పుస్తకాలు చదవడంపై ఆసక్తి ఉండేది. కానీ భగత్సింగ్ మాత్రం అందరికంటే ప్రత్యేకంగా ఉండేవాడు. ఆయనకు పఠనం పట్ల ఉన్న ఆసక్తి అసాధారణమైనది.
ముఖ్యంగా రాజకీయ, ఆర్థిక అంశాలను ఇతివృత్తంగా తీసుకున్న కల్పిత సాహిత్యాన్ని కూడా ఆయన ఎంతో ఆసక్తిగా చదివేవాడు.
చార్లెస్‌ డికెన్స్‌, అప్టన్‌ సింక్లేర్‌, హాల్‌ కేన్‌, విక్టర్‌ హ్యూగో, మాక్సిమ్‌ గోర్కీ, ఆస్కార్‌ వైల్డ్‌ వంటి రచయితలు ఆయనకు ఇష్టమైనవారిలో ఉన్నారు.”
రాజకీయ ఖైదీల హక్కుల కోసం నిరాహార దీక్ష
జైలులో ఉన్న సమయంలో భగత్సింగ్, ఆయన సహచరులు రాజకీయ ఖైదీలకు సంబంధించిన పలు డిమాండ్ల సాధన కోసం సుదీర్ఘ నిరాహార దీక్ష చేపట్టారు.
రాజకీయ ఖైదీలను సాధారణ నేరస్తులుగా చూడకూడదని, వారికి గౌరవప్రదమైన జైలు జీవితం కల్పించాలని వారు డిమాండ్‌ చేశారు.
ఆ డిమాండ్లలో ఈ సందర్భానికి ప్రత్యేకంగా సంబంధించిన రెండు అంశాలను ఇక్కడ ప్రస్తావించాలి:
1. నిషేధించిన పుస్తకాలు మినహా మిగతా పుస్తకాలన్నీ ఎలాంటి ఆంక్షలు లేకుండా చదివేందుకు అందుబాటులో ఉంచాలి. రాసుకోవడానికి అవసరమైన కాగితం, ఇతర రచనా సామగ్రిని కూడా రాజకీయ ఖైదీలకు ఇవ్వాలి.
2. ప్రతి రాజకీయ ఖైదీకి రోజూ కనీసం ఒక దినపత్రిక అందేలా చూడాలి.
వీరమరణం ఖాయమని తెలిసినా ఆగని పఠనం
తనకు వీరమరణం తప్పదనే విషయం భగత్‌సింగ్‌కు దాదాపు స్పష్టంగా తెలుసు. అయినప్పటికీ ఆయన చదవడం ఆపలేదు. తనకు వీలైనంత ఎక్కువగా చదవాలని, తన సహచరులు కూడా చదవాలని ఆయన కోరుకున్నారు.
తన జీవితం ఇంకెంతో కాలం ఉండదని తెలిసినా తన ఆలోచనా ప్రపంచాన్ని మరింత విస్తరించుకోవాలనే తపన మాత్రం ఆయనలో తగ్గలేదు.
వివిధ రంగాలకు చెందిన భిన్నమైన ఆలోచనలను అందించే పుస్తకాలను ఆయన విస్తృతంగా చదివారు.
ఈ విస్తృతమైన, వైవిధ్యభరితమైన పఠనమే భగత్సింగ్ ఇంత పెద్ద రచనా వారసత్వాన్ని మనకు అందించడానికి పునాదిగా నిలిచింది.
ఆయన చదివిన ప్రతి పుస్తకం ఆయనకు కేవలం జ్ఞానాన్ని మాత్రమే ఇవ్వలేదు. కొత్త ప్రశ్నలను, కొత్త ఆలోచనలను కూడా పరిచయం చేసింది.
అదే పఠనం, ఆలోచన ఆయన తన చివరి లక్ష్యాన్ని కూడా మరింత స్పష్టంగా ప్రకటించేలా చేసింది.
1931 ఫిబ్రవరి 2న జైలు నుంచి ఇచ్చిన తన చివరి ప్రకటనలో భగత్సింగ్ తన అంతిమ లక్ష్యం ఏమిటో ఎలాంటి సందేహానికీ తావులేకుండా స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు. ఆయన ఇలా అన్నారు:
“మాకు కావలసింది సోషలిస్టు విప్లవం. దానికి రాజకీయ విప్లవం తప్పనిసరి ముందడుగు. అదే మా లక్ష్యం.
రాజకీయ విప్లవం అంటే బ్రిటిష్‌ పాలకుల చేతుల్లో ఉన్న అధికారాన్ని భారతీయుల చేతుల్లోకి మార్చడం మాత్రమే కాదు. బ్రిటిష్‌ పాలకులు వెళ్లిపోయి అదే అధికార వ్యవస్థను మరో వర్గం భారతీయులు చేపట్టడమే స్వాతంత్ర్యం కాదని మేము భావిస్తున్నాం. మన తుది లక్ష్యంతో ఏకీభవించే భారతీయుల చేతుల్లోకి ప్రజల మద్దతుతో రాజ్యాధికారం వెళ్లాలి. మరింత స్పష్టంగా చెప్పాలంటే ప్రజల విశ్వాసం, మద్దతుతో విప్లవ పార్టీ ఆ అధికారాన్ని చేపట్టాలి.
కానీ అక్కడితో విప్లవం పూర్తయినట్టుకాదు. అసలు పని అప్పుడే మొదలవుతుంది. సమాజం మొత్తాన్ని సోషలిస్టు ప్రాతిపదికన పునర్నిర్మించాలి. రాజకీయ అధికారం ఎవరి చేతుల్లో ఉందన్న ప్రశ్నతో పాటు ఆ అధికారం ఎవరి ప్రయోజనాల కోసం పనిచేస్తుంది? సమాజంలోని సంపద, అవకాశాలు, హక్కులు ఎలా పంచబడతాయి? అనే ప్రశ్నలకు కూడా సమాధానం ఇవ్వాలి.
అందుకే మా లక్ష్యం కేవలం పాలకులను మార్చడం మాత్రమే కాదు— సమాజాన్ని మార్చడం కూడా, కేవలం విదేశీ పాలనను అంతం చేయడం కాదు— అసమానతలకు పునాది వేసే వ్యవస్థను మార్చడం. రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం మా పోరాటానికి ఆరంభం మాత్రమే; సోషలిస్టు సమాజ నిర్మాణమే మా తుది గమ్యం.”
భగత్సింగ్ పేరు కావాలి.. ఆయన ఆలోచనలు వద్దా?
నేడు తమను జాతీయవాదులుగా చెప్పుకునే కొందరు భగత్సింగ్ మేధో వారసత్వాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగానే పక్కన పెడుతున్నారు.
భగత్‌సింగ్‌ను అమరవీరుడిగా కీర్తించడం వారికి సౌకర్యంగా ఉంటుంది; కానీ ఆయనను తత్వచింతకుడిగా, విప్లవ ఆలోచనాపరుడిగా అంగీకరించడం మాత్రం అంత సౌకర్యంగా ఉండదు.
ఎందుకంటే ఒకసారి ఆయన ఆలోచనలను నిజంగా స్వీకరిస్తే ఆయన లేవనెత్తిన ప్రశ్నలకు కూడా సమాధానం చెప్పాల్సి వస్తుంది.
భగత్సింగ్ పేరు చెప్పడం సులభం. ఆయన చిత్రపటానికి పూలమాల వేయడం సులభం. ఆయన దేశభక్తిని నినాదంగా మార్చుకోవడం మరింత సులభం. కానీ ఆయన రాసిన “నేను నాస్తికుడిని ఎందుకు?” వంటి రచనలను చదవడం?
మతం పేరుతో జరిగే విభజనను ఆయన ఎందుకు వ్యతిరేకించారో చెప్పడం? అసమానత, అంటరానితనం, లింగ వివక్ష వంటి సామాజిక అన్యాయాలను ఆయన ఎందుకు నిర్మూలించాలనుకున్నారో వివరించడం? ఇవన్నీ మొదలుపెడితే భగత్‌సింగ్‌ను కేవలం జాతీయవాద ప్రతీకగా బంధించడం సాధ్యం కాదు.
ఎందుకంటే భగత్సింగ్ ఎవరి అధికారాన్నీ, ఏ నమ్మకాన్నీ, ఏ ఆచారాన్నీ గుడ్డిగా అంగీకరించలేదు. ఆయన హేతుబద్ధంగా ఆలోచించారు.
విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించారు. అవసరమైతే తనను తాను కూడా ప్రశ్నించుకున్నారు.
ఈ స్వభావమే ఆయనను కేవలం ఒక దేశభక్తుడి స్థాయిని దాటి, ఒక విప్లవ ఆలోచనాపరుడిగా నిలబెట్టింది.
భగత్సింగ్ కోరుకున్న విప్లవం బ్రిటిష్‌ పాలకులను వెళ్లగొట్టడంతో ముగిసేది కాదు. శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న అంటరానితనం, మతతత్వం, లింగ వివక్ష వంటి వివక్షలను కూడా సమాజం నుంచి తొలగించాలి. అంటే ఆయనకు స్వాతంత్ర్యం అంటే పాలకుడు మారడం మాత్రమే కాదు— ప్రజల జీవితాలను బంధించిన సామాజిక అసమానతలు కూడా మారాలి.
ఇక్కడే భగత్సింగ్ వారసత్వాన్ని కేవలం వీరమరణానికి పరిమితం చేసే ప్రయత్నంలోని వైరుధ్యం బయటపడుతుంది.
భగత్సింగ్ పేరు కావాలంటే ఆయన ఆలోచనలను కూడా ఎదుర్కోవాలి. ఆయన త్యాగాన్ని స్మరించాలంటే ఆయన పోరాడిన అన్యాయాలను కూడా గుర్తించాలి. ఆయనను జాతీయవాద ప్రతీకగా నిలబెట్టాలంటే ఆయన ప్రశ్నించిన మతతత్వం, వివక్ష, అసమానతలపై కూడా మాట్లాడాల్సిందే.
అందుకే భగత్‌సింగ్‌ను ఎవరు తమవాడిగా ప్రకటించుకుంటున్నారు అన్నది అంత ముఖ్యమైన ప్రశ్న కాదు. ఆయన ఆలోచనల్లో తమకు నచ్చిన భాగాన్ని మాత్రమే తీసుకుని, మిగతాదంతా పక్కన పెట్టడం ఎందుకు? అన్నదే అసలు ప్రశ్న.
ఉరికంబం ఎక్కిన భగత్‌సింగ్‌ను స్మరించడం ఎవరికైనా సులభమే. కానీ మతతత్వాన్ని ప్రశ్నించిన భగత్‌సింగ్‌ను? అంటరానితనం, లింగ వివక్షను నిర్మూలించాలన్న భగత్‌సింగ్‌ను? కార్మికులు, రైతుల ఆధిపత్యంతో కూడిన సోషలిస్టు సమాజాన్ని కోరుకున్న భగత్‌సింగ్‌ను? ప్రతి నమ్మకాన్నీ హేతుబద్ధంగా పరిశీలించమన్న భగత్‌సింగ్‌ను? ఆ భగత్‌సింగ్‌ను కూడా తమ రాజకీయ వారసత్వంలో భాగంగా అంగీకరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారా?
భగత్సింగ్ పేరును జాతీయవాద నినాదంగా మార్చుకోవడం ద్వారా ఆయన వారసత్వాన్ని సొంతం చేసుకోవచ్చు. కానీ ఆయన ఆలోచనలను స్వీకరించాలంటే మతతత్వం, సామాజిక వివక్ష, ఆర్థిక అసమానత, దోపిడీ వంటి ప్రశ్నలను కూడా ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుంది. అందుకే భగత్సింగ్ వారసత్వాన్ని కేవలం వీరమరణానికి పరిమితం చేయడం ఒక రాజకీయ సౌలభ్యం. ఆయన సంపూర్ణ ఆలోచనలను ముందుకు తీసుకురావడం మాత్రం ఒక రాజకీయ సవాలు.
భగత్‌సింగ్‌ను జాతీయవాద ప్రతీకగా ఉపయోగించుకోవడం మాత్రమే కాదు—ఆయన ప్రశ్నించిన వ్యవస్థలను, ఆయన వ్యతిరేకించిన వివక్షను, ఆయన కోరుకున్న సామాజిక మార్పును కూడా ఎదుర్కోవాలి. ఆయన చిత్రపటాన్ని స్వీకరించడం ఎంత సులభమో ఆయన ఆలోచనలను స్వీకరించడం అంత కఠినం.
ఎందుకంటే భగత్‌సింగ్‌ను నిజంగా చదివిన తర్వాత ఆయన ప్రశ్నలు చివరకు మన రాజకీయాలనే ప్రశ్నిస్తాయి.
అందుకే భగత్సింగ్ వారసత్వంపై నిజమైన హక్కు ఆయన పేరును ఎవరు ఎక్కువగా పలుకుతున్నారు అన్నదానిలో లేదు. ఆయన లేవనెత్తిన ప్రశ్నలను ఎవరు ప్రజల ముందుకు తీసుకెళ్తున్నారు అన్నదానిలో ఉంది.
దేశభక్తికి మించి — సామాజిక మార్పు
భగత్‌సింగ్‌ను కీర్తిస్తూ రాసిన అనేక రచనలు ఆయన సామాజిక కార్యక్రమాన్ని, సమాజ మార్పుపై ఆయనకున్న స్పష్టమైన దృష్టిని పక్కనపెట్టాయి. ఆయనను ప్రధానంగా బ్రిటిష్‌ వలస పాలనను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించిన దేశభక్తుడిగా, జాతీయవాదిగా మాత్రమే చిత్రించాయి.
ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన తేడాను గుర్తించాలి. విదేశీ పాలన నుంచి దేశానికి విముక్తి కావాలనుకోవడం ఒక లక్ష్యం; ఆ స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఎలాంటి సమాజాన్ని నిర్మించాలి అనేది మరో ప్రశ్న.
భగత్సింగ్ ఆలోచనల్లో ఈ రెండూ విడదీయరానివి. బ్రిటిష్‌ పాలకులు వెళ్లిపోవడంతోనే ప్రజల సమస్యలు పరిష్కారమవుతాయని ఆయన భావించలేదు.
రాజకీయ స్వాతంత్ర్యంతో పాటు సమాజంలో పాతుకుపోయిన అసమానతలు, అంటరానితనం, మతతత్వం, లింగ వివక్ష, దోపిడీ కూడా అంతం కావాలని ఆయన కోరుకున్నారు.
అందుకే భగత్‌సింగ్‌ను కేవలం “బ్రిటిష్‌ వ్యతిరేక దేశభక్తుడు”గా చూపించడం ఆయన పోరాటంలోని సగం మాత్రమే చెప్పినట్టవుతుంది. ఆయనకు స్వాతంత్ర్యం అంటే పాలకుడి మార్పు మాత్రమే కాదు; ప్రజల జీవితాల్లో మార్పు.
జెండా మారడం మాత్రమే కాదు; సమాజం మారడం. విదేశీ అధికారం అంతం కావడం మాత్రమే కాదు; అన్యాయం, అసమానతలకు కూడా ముగింపు పలకడం.
భగత్సింగ్ అసలు ప్రత్యేకత ఇక్కడే ఉంది. ఆయన దేశం కోసం పోరాడారు; కానీ ఆయన కల దేశ సరిహద్దులతో ముగియలేదు.
స్వతంత్ర భారతదేశం ఎలా ఉండాలి? ఎవరి కోసం ఉండాలి? అందులో ప్రతి మనిషికి సమాన గౌరవం, హక్కులు ఎలా దక్కాలి? అనే ప్రశ్నల వరకు ఆయన ఆలోచన విస్తరించింది.
భగత్సింగ్ త్యాగాన్ని స్మరించడం అంటే ఆయన ఫొటో ముందు నిలబడటం మాత్రమే కాదు—ఆయన లేవనెత్తిన ప్రశ్నలతో ప్రజల మధ్యకు వెళ్లడం, ఆ ప్రశ్నలను ఉద్యమాలుగా మలచడం, సమాజ మార్పు కోసం పోరాడటం. అదే ఆయన ఆలోచనలకు నిజమైన నివాళి.
ఎస్ ఇర్ఫాన్ హబీబ్‌ న్యూఢిల్లీలో నివసించే ఆధునిక భారత చరిత్రకారుడు.
అనువాదం: కె మనోహర రాజు
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
