ఆచార్య నరేంద్ర దేవ్: స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, భారతీయ సామ్యవాద తాత్వికుడు

భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమ చరిత్రలో దేశానికి రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం మాత్రమే కాకుండా సామాజిక, ఆర్థిక సమానత్వం కూడా అవసరమని వాదించిన నాయకుల్లో ఆచార్య నరేంద్ర దేవ్ ప్రముఖులు. ఆయన స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, విద్యావేత్త, సామ్యవాద తాత్వికుడు.

స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని కార్మికులు, రైతులు, అణగారిన వర్గాల సమస్యలతో అనుసంధానించడానికి కృషి చేశారు. కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ స్థాపనలో కీలక పాత్ర పోషించి, భారతదేశంలో ప్రజాస్వామ్య సామ్యవాద ఆలోచనల అభివృద్ధికి దోహదపడ్డారు.

నరేంద్ర దేవ్ 1889 అక్టోబరు 30న ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని సీతాపూర్‌లో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి బల్దేవ్ ప్రసాద్ న్యాయవాది. చిన్నతనం నుంచే ఆయనకు భారతీయ తత్వశాస్త్రం, చరిత్ర, సామాజిక సమస్యలపై ఆసక్తి కలిగింది.

అలహాబాద్‌లోని ముయిర్ సెంట్రల్ కాలేజీలో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు. అనంతరం బెనారస్‌లో సంస్కృతం, భారతీయ తత్వశాస్త్రం వంటి విషయాల్లో అధ్యయనం కొనసాగించారు. న్యాయశాస్త్రంలోనూ పట్టా పొందారు.

ఆయన ఆసక్తి భారతీయ సంప్రదాయాలకే పరిమితం కాలేదు. యూరోపియన్ రాజకీయ తత్వశాస్త్రం, రష్యా విప్లవ సాహిత్యం, సామ్యవాద సిద్ధాంతాలను కూడా అధ్యయనం చేశారు.

పాలీ, ప్రాకృతం, ఫ్రెంచ్, జర్మన్ భాషలను అభ్యసించడం ద్వారా విస్తృతమైన మేధో పరిజ్ఞానాన్ని సంపాదించారు.

జాతీయోద్యమంలోకి ప్రవేశం

నరేంద్ర దేవ్ రాజకీయ జీవితంపై బాల గంగాధర్ తిలక్, అరవింద ఘోష్ వంటి జాతీయవాద నాయకుల ఆలోచనలు ప్రభావం చూపాయి.

1916 ప్రాంతంలో హోమ్ రూల్ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. భారతదేశానికి స్వపరిపాలన రావాలనే ఆకాంక్షతో రాజకీయ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నారు.

1920–21లో సహాయనిరాకరణ ఉద్యమం ఉధృతమైన సమయంలో ఆయన న్యాయవృత్తిని విడిచిపెట్టి జాతీయోద్యమానికి, విద్యారంగానికి మరింత సమయం కేటాయించారు.

కాశీ విద్యాపీఠంలో పనిచేయడం ద్వారా విద్యార్థుల్లో జాతీయ చైతన్యాన్ని పెంపొందించేందుకు కృషి చేశారు.

స్వాతంత్ర్య పోరాటం అంటే విదేశీ పాలకులను తొలగించడం మాత్రమే కాదు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత దేశం ఏ విధంగా ఉండాలి? పేదరికం తగ్గించడం ఎలా?

రైతులు, కార్మికులకు ఎలా న్యాయం చేయాలి? విద్య అందరికీ అందుబాటులోకి తేవడానికి ఏమి చేయాలి? అనే ప్రశ్నలకు కూడా సమాధానాలు వెతకాలని ఆయన భావించారు.

కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ స్థాపనలో పాత్ర

1930వ దశకంలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లోని కొందరు యువ నాయకులు, సామ్యవాద ఆలోచనాపరులు స్వాతంత్ర్యోద్యమాన్ని సామాజిక, ఆర్థిక మార్పుల కార్యక్రమంతో సమన్వయం చేయాలని భావించారు.

ఈ నేపథ్యంలో 1934లో కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ ఏర్పడింది. ఆచార్య నరేంద్ర దేవ్ ఈ పార్టీకి ప్రముఖ సిద్ధాంతకర్తగా, నాయకుడిగా నిలిచారు.

పాట్నాలో జరిగిన తొలి అఖిల భారత సమావేశానికి ఆయన అధ్యక్షత వహించారు. జయప్రకాశ్ నారాయణ్ పార్టీ తొలి ప్రధాన కార్యదర్శిగా వ్యవహరించారు.

ఈ పార్టీ లక్ష్యాల్లో ముఖ్యమైనవి రాజకీయ స్వాతంత్ర్యంతో పాటు ఆర్థిక అసమానతలను తగ్గించడం, భూస్వామ్య ఆధిపత్యం, దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా రైతుల ప్రయోజనాలను కాపాడటం.

కార్మికులకు మెరుగైన వేతనాలు, పని పరిస్థితులు, హక్కులు కల్పించడం. ఉత్పత్తి సాధనాలపై కొద్దిమంది ఆధిపత్యాన్ని తగ్గించి సామాజిక ప్రయోజనాలకు ప్రాధాన్యమివ్వడం, ప్రజాస్వామ్య పద్ధతుల్లో సమాజాన్ని మార్చడం ప్రధాన ఉద్దేశాలు.

నరేంద్ర దేవ్ దృష్టిలో సామ్యవాదం కేవలం ఆర్థిక విధానం కాదు. మానవ గౌరవం, సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, సామాజిక బాధ్యతలతో ముడిపడిన సమగ్ర దృక్పథం.

రైతాంగ ఉద్యమం పట్ల నిబద్ధత

భారతదేశ జనాభాలో రైతులు ప్రధాన భాగమని, గ్రామీణ పేదరికం స్వాతంత్ర్యానంతర భారతదేశానికి పెద్ద సవాలుగా ఉంటుందని నరేంద్ర దేవ్ గుర్తించారు. 1936 ఏప్రిల్‌లో లక్నోలో అఖిల భారత కిసాన్ సభ ఏర్పడిన కాలంలో రైతాంగ సమస్యలకు జాతీయ రాజకీయాల్లో ప్రాధాన్యం పెరిగింది.

నరేంద్ర దేవ్ రైతుల సమస్యలపై దృష్టి పెట్టిన సామ్యవాద నాయకుల్లో ఒకరు. ఆయన ఆలోచనల్లో రైతాంగం సామాజిక పరివర్తనలో కీలక శక్తిగా కనిపిస్తుంది. ఆయన దృష్టిలో రైతు సమస్య అనేది కేవలం వ్యవసాయ దిగుబడుల సమస్య కాదు. భూమిపై హక్కులు, అప్పుల భారం, పేదరికం, విద్య, గ్రామీణ సామాజిక సంబంధాలు వంటి అంశాలన్నీ దానితో ముడిపడి ఉన్నాయి. ఇవి నేటికీ ప్రధాన అంశాలుగానే ఉన్నాయి.

రైతుల ఆదాయం, భూసంస్కరణలు, వ్యవసాయ కార్మికుల పరిస్థితులు, గ్రామీణ అభివృద్ధి వంటి అంశాలపై విధానాలు రూపొందించేటప్పుడు ఆర్థిక న్యాయానికి ప్రాధాన్యం ఉంది.

జైలు జీవితం, స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో త్యాగాలు

నరేంద్ర దేవ్ బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నందుకు పలుమార్లు జైలు శిక్షను అనుభవించారు.

1930లో సహాయనిరాకరణ ఉద్యమ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నందుకు జైలుకు వెళ్లారు. 1932లో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం సందర్భంగా కూడా అరెస్టయ్యారు.

రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం, 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్న కారణంగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనను నిర్బంధించింది.

ఆయన స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని రాజకీయ అధికార మార్పుకు పరిమితం చేయలేదు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత కూడా సామాజిక అసమానతలు కొనసాగితే ప్రజలకు సంపూర్ణ స్వేచ్ఛ లభించినట్లు కాదని భావించారు.

లౌకికవాదం, మతసామరస్యం, సామాజిక సమానత్వం

భారతదేశం అనేక మతాలు, భాషలు, సంస్కృతులు కలిగిన దేశం. ఇలాంటి దేశంలో మెజారిటీ వర్గం ఆధిపత్యం కాకుండా ప్రతి పౌరుడికి సమాన గౌరవం ఉండాలని నరేంద్ర దేవ్ నొక్కి చెప్పారు.

మతపరమైన విభజనలకు వ్యతిరేకంగా, మైనారిటీల హక్కుల పరిరక్షణకు అండగా నిలిచారు. ప్రజాస్వామ్యం అంటే ఎన్నికలు నిర్వహించడం మాత్రమే కాదని, సమాజంలోని విభిన్న వర్గాలకు న్యాయం చేయడమే దాని ముఖ్యమైన లక్ష్యమనేది ఆయన రాజకీయ దృక్పథం.

ఆయన సామ్యవాద ఆలోచనల్లో మానవ గౌరవానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఆర్థికంగా బలహీనంగా ఉన్నవారు, సామాజికంగా వెనుకబడినవారు, మైనారిటీ వర్గాలు ప్రజాస్వామ్యంలో సమాన భాగస్వాములు కావాలనే భావన ఆయన రచనలు, రాజకీయ జీవితంలో కనిపిస్తుంది.

విద్యావేత్తగా ఆచార్య నరేంద్ర దేవ్

నరేంద్ర దేవ్ రాజకీయ నాయకుడిగానే కాకుండా విద్యావేత్తగా కూడా గుర్తింపు పొందారు. కాశీ విద్యాపీఠంలో బోధన, ప్రిన్సిపాల్ బాధ్యతల ద్వారా విద్యార్థుల ఆలోచనా వికాసానికి కృషి చేశారు.

ఆయన లక్నో విశ్వవిద్యాలయానికి 1947లో ఉపకులపతిగా నియమితులయ్యారు. తరువాత బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయానికి కూడా ఉపకులపతిగా పనిచేశారు.

ఉన్నత విద్యాసంస్థలు కేవలం ఉద్యోగాలకు అవసరమైన పట్టాలు ఇచ్చే కేంద్రాలు కాకుండా, సమాజాన్ని అర్థం చేసుకునే, విమర్శనాత్మకంగా ఆలోచించే పౌరులను తయారుచేసే ప్రదేశాలుగా ఉండాలని ఆయన భావించారు.

ఆయన విద్యా దృక్పథంలో మూడు ముఖ్యాంశాలు కనిపిస్తాయి:

1. విమర్శనాత్మక ఆలోచన: విద్యార్థులు పాఠాన్ని కంఠస్థం చేయడమే కాకుండా దాన్ని విశ్లేషించాలి.
2. సామాజిక బాధ్యత: విద్య సమాజంలోని పేదరికం, అసమానతలు, అన్యాయాలను అర్థం చేసుకునేందుకు తోడ్పడాలి.
3. మానవీయ విలువలు: జ్ఞానంతో పాటు మానవ గౌరవం, సహనం, నైతిక బాధ్యతలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.

బౌద్ధ తత్వశాస్త్రం, మార్క్సిజంపై అధ్యయనం

నరేంద్ర దేవ్ భారతీయ బౌద్ధ తత్వశాస్త్రాన్ని లోతుగా అధ్యయనం చేశారు. పాలీ వంటి భాషలపై పట్టు సంపాదించి, బౌద్ధ ఆలోచనలపై రచనలు చేశారు.

అదే సమయంలో మార్క్సిజాన్ని కూడా అధ్యయనం చేసి, భారతదేశ సామాజిక–ఆర్థిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సామ్యవాదాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు.

ఆయన మార్క్సిజాన్ని యాంత్రికంగా అనుసరించాల్సిన సిద్ధాంతంగా కాకుండా, సమాజంలోని ఆర్థిక సంబంధాలు, వర్గ విభేదాలు, అధికార నిర్మాణాలను విశ్లేషించడానికి ఉపయోగపడే పద్ధతిగా పరిగణించినట్లు ఆయనపై వెలువడిన అధ్యయనాలు తెలియజేస్తున్నాయి.

ఆయన ఆలోచనల్లో భారతీయ తాత్విక సంప్రదాయాలు, ఆధునిక సామ్యవాదం రెండూ కనిపిస్తాయి. అందువల్ల ఆయనను కేవలం రాజకీయ నాయకుడిగా కాకుండా అధ్యయనశీలి, మేధావి, సిద్ధాంతకర్తగా కూడా గుర్తించాలి.

స్వాతంత్ర్యానంతర రాజకీయ జీవితం

1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత కూడా నరేంద్ర దేవ్ రాజకీయాలను విడిచిపెట్టలేదు.

స్వాతంత్ర్యం సాధించడమే అంతిమ లక్ష్యం కాదని, ప్రజల జీవితాల్లో సమానత్వం, సామాజిక న్యాయం సాధించడానికి ప్రజాస్వామ్య రాజకీయాలు అవసరమని భావించారు.

1948లో కాంగ్రెస్ నుంచి వేరుపడిన సామ్యవాద నాయకుల రాజకీయ ప్రయత్నాల్లో ఆయన కీలకంగా కొనసాగారు. తర్వాతి సంవత్సరాల్లో సోషలిస్ట్ పార్టీ, ప్రజా సోషలిస్ట్ పార్టీ వంటి రాజకీయ వేదికల్లో నాయకత్వ బాధ్యతలు నిర్వహించారు. 1952, 1954లలో రాజ్యసభకు ఎన్నికయ్యారు.

ఆయన రాజకీయ జీవితంలో గమనించదగిన అంశం ఏమిటంటే పదవుల కంటే సిద్ధాంతాలకు, సామాజిక మార్పుకు ప్రాధాన్యమివ్వడం.

రాజకీయ అధికారంలో భాగస్వామ్యం కావడమే లక్ష్యంగా కాకుండా, సమాజంలో మార్పు తీసుకురావడానికి రాజకీయాలను ఒక సాధనంగా చూడటం ఆయన దృక్పథంలో ముఖ్యమైనది.

ఆచార్య నరేంద్ర దేవ్ 1956 ఫిబ్రవరి 19న మరణించారు. ఆయన జీవితకాలం సుమారు 66 సంవత్సరాలు. స్వాతంత్ర్యోద్యమం, సామ్యవాద రాజకీయాలు, విద్య, తత్వశాస్త్రం వంటి రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారతీయ మేధో–రాజకీయ చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించింది.

నేటి భారతదేశానికి నరేంద్ర దేవ్ ఆలోచనల ప్రాసంగికత

ఆచార్య నరేంద్ర దేవ్ జీవితాన్ని నేటి పరిస్థితులతో పోల్చినప్పుడు కొన్ని ప్రశ్నలు ముందుకు వస్తాయి.

1. రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం, ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం: దేశం స్వతంత్రంగా ఉన్నప్పటికీ పేదరికం, నిరుద్యోగం, ఆదాయ అసమానతలు కొనసాగితే అభివృద్ధి ఫలాలు అందరికీ సమానంగా అందుతున్నాయా?
2. రైతులు, కార్మికుల స్థానం: వ్యవసాయ రంగంలో సంక్షోభం, కార్మికుల ఉపాధి భద్రత, వేతనాలు, సామాజిక భద్రత వంటి అంశాలు ప్రజాస్వామ్య విధానాల్లో ఎంత మేరకు ప్రాధాన్యం పొందుతున్నాయి?
3. విద్య అందరికీ అందుబాటులో ఉందా?: ఉన్నత విద్య ఖర్చులు, ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థల నాణ్యత, గ్రామీణ–పట్టణ విద్యా వ్యత్యాసాలు వంటి సమస్యలను సామాజిక న్యాయం కోణంలో పరిశీలించాలి.
4. మతసామరస్యం, పౌర సమానత్వం: మతం, భాష, సామాజిక నేపథ్యం ఏదైనా ప్రతి పౌరుడికి సమాన హక్కులు, గౌరవం ఉండేలా ప్రజాస్వామ్య సంస్థలు పనిచేస్తున్నాయా?
5. రాజకీయాల్లో సిద్ధాంతాల పాత్ర: ఎన్నికల్లో విజయం సాధించడమే కాకుండా ప్రజా సమస్యలకు పరిష్కారాలు కనుగొనడం, ఇచ్చిన హామీలపై బాధ్యత వహించడం, ప్రజా ప్రయోజనాలను కాపాడటం కూడా రాజకీయాల ముఖ్యమైన బాధ్యతలు. ఇవి నేడు ఏ పరిస్థితుల్లో ఉన్నాయి?

ఇవి నరేంద్ర దేవ్ ఆలోచనల నుంచి ప్రేరణ పొందగల సమకాలీన చర్చాంశాలు. నేటి ప్రతి సమస్యకు ఆయన కాలం నాటి పరిష్కారాలే వర్తిస్తాయని కాదు. ఆయన ప్రతిపాదించిన సమానత్వం, ప్రజాస్వామ్యం, మానవ గౌరవం వంటి సూత్రాలను ప్రస్తుత పరిస్థితులకు అన్వయించి పరిశీలించడం సముచితం.

ఆచార్య నరేంద్ర దేవ్ జీవితం భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో మరో ముఖ్యమైన కోణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. బ్రిటిష్ పాలన నుంచి విముక్తి సాధించడం ఎంత అవసరమో, స్వతంత్ర భారతదేశంలో పేదరికం, దోపిడీ, అసమానతలను తగ్గించడం కూడా అంతే ముఖ్యమని ఆయన నమ్మారు.

విద్యావేత్తగా జ్ఞానానికి, సామ్యవాదిగా ఆర్థిక న్యాయానికి, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడిగా జాతీయ విముక్తికి, ప్రజాస్వామ్యవాదిగా పౌర హక్కులకు ఆయన ప్రాధాన్యమిచ్చారు.

రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం ప్రజల సామాజిక, ఆర్థిక గౌరవాన్ని పెంపొందించే మార్పులకు దారి తీసినప్పుడే దాని లక్ష్యం సంపూర్ణమవుతుందని ఆయన దృఢంగా నమ్మారు.

About the Author

The Wire Staff

Ppma_guest_author

View All Posts