అవినీతిపరులను కాపాడేందుకు చక్రబంధం- డేటా ప్రొటెక్షన్‌-3

Reading Time: 5 minutes

మన దేశంలో ఎక్కువగా పారదర్శకత కార్యకర్తలు ఆర్‌టీఐ దాఖలు చేస్తారు. మేము వాటిని ఉపయోగిస్తాము. అంటే, పారదర్శకతను సాధించడంలో “విజిల్‌బ్లోయర్లు”, కార్యకర్తల పాత్ర చాలా పెద్దది. జర్నలిస్టులకు సహాయపడేది కూడా అదే. ఈ అన్ని విషయాలను మేము ఒంటరిగానే చేయలేము. సమాజంలోని వివిధ వర్గాల సహాయంతోనే ఇది సాధ్యమవుతుంది.

ఇంకో ఉదాహరణగా ఎలక్టోరల్ బాండ్స్‌ను తీసుకుందాం. మీరు ఆర్‌టీఐ ద్వారా పత్రాలను సేకరించిన విషయం గుర్తుండే ఉంటుంది. కమోడోర్ లోకేష్ బాత్రా కూడా వాటిని పొందారు. సుప్రీంకోర్టు ఎన్నో సంవత్సరాలు ఈ అంశంపై విచారణ చేసింది. చివరకు ఇది రాజ్యాంగ విరుద్ధమని తీర్పు ఇచ్చింది. తర్వాత “పూర్తి జాబితాను బయటపెట్టండి” అని ప్రభుత్వాన్ని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది.

అప్పుడు అందరూ పెద్ద పెద్ద పేర్లు బయటపడతాయని భావించారు. కొన్ని పేర్లు బయటపడ్డాయి. కానీ చాలా పేర్లు కనిపించలేదు. అప్పుడు మాకు ఒక వనరు లభించింది. అతను ఒక బ్యాంకులో పనిచేస్తున్నాడు. స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాలోనే ఉన్న ఒక విజిల్‌బ్లోయర్. అతను “జాబితాలో అన్ని వివరాలు కనిపించడం లేదు” అని చెప్పాడు. “మీరు స్వయంగా పరిశీలించండి” అని సూచించాడు.

కార్పొరేట్ విరాళాల వెనుక దాగిన నిజాలు..

అప్పుడు మేము ఏమి చేయాలో తెలుసుకుని కష్టపడి పని ప్రారంభించాము. కొన్ని కంపెనీలు నేరుగా రాజకీయ పార్టీలకు డబ్బు ఇస్తున్నాయి. మరికొన్ని కంపెనీలు తమ ఉద్యోగులకు “నీ పేరుతో ఈ మొత్తాన్ని ఇవ్వు” అని చెబుతున్నాయి. ఈ విధంగా వ్యవస్థను రూపొందించారు. నిజంగా డబ్బు ఎవరిదో గుర్తించడం కష్టమయ్యేలా.

దాన్ని వెలికితీయడానికి మేము తీవ్రంగా కృషి చేశాము. సుమారు 600–800 మంది పేర్లు ఉన్న పత్రాలను సేకరించాము. వారు ఎవరి బంధువులు? ఎక్కడ పనిచేస్తున్నారు? వారి కుటుంబ సభ్యులు ఏ కంపెనీల్లో ఉన్నారు? లేదా వారు స్వయంగా ఎక్కడ పని చేస్తున్నారు? అనే వివరాలను అన్వేషించాము.

ఉదాహరణకు, పెద్ద కార్పొరేట్ సంస్థలైన రిలయన్స్ లాంటి సంస్థలు పెద్ద మొత్తాల్లో నిధులు అందిస్తాయనే అనుమానం ఉంటుంది. కానీ ఆ జాబితాలో రిలయన్స్ లేదా అదానీ గ్రూప్ పేర్లు నేరుగా కనిపించలేదు. మేము పరిశీలించినప్పుడు, రిలయన్స్ ఉద్యోగులు తమ పేర్లతో రాజకీయ పార్టీలకు విరాళాలు ఇస్తున్నట్లు తెలిసింది.

ఇది సాధ్యమైనది ఎందుకంటే వారి అనుమతి తీసుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. నిజాన్ని బయటపెట్టడమే మా పని. మేము పూర్తిగా పక్కా ఆధారాలతోనే ఈ విషయాలను చూపించాము. తర్వాత మేము కేవలం ఒక ప్రశ్న అడిగాము. “ఈ పత్రాలు మీరు రిలయన్స్‌కు చెందిన ఉద్యోగి అని చూపుతున్నాయి, మీరు విరాళాలు ఇచ్చారు” అని మాత్రమే. ఆ డబ్బు కంపెనీ ఇచ్చిందా లేదా మీరు స్వయంగా ఇచ్చారా అనేది మేము చెప్పలేము. కానీ మీరు ఒక కంపెనీ ఉద్యోగిగా ఉండి, ఇలా పదేపదే కోట్ల రూపాయలు విరాళంగా ఇస్తుండటం సాధారణ విషయం కాదు.

మీరు కేవలం ఒక ఉద్యోగి మాత్రమే. మీరు పెద్ద వ్యాపారవేత్త కాదు. అందుకే, ఆ విషయంపై వారి నుంచి ఎలాంటి సమాధానం రాలేదు. కానీ ఇప్పుడు డీపీడీపీ చట్టం కింద నేను అదే ప్రశ్న అడిగితే, వారు “నేను డబ్బు ఇచ్చానా లేదా అన్నది పక్కన పెట్టండి. నా పేరు మీరు ప్రచురించడానికి నేను అనుమతి ఇవ్వను” అని చెప్పగలరు.

డీపీడీపీ చట్టంతో కొత్త చిక్కులు – సుప్రీంలో సవాళ్లు..

అంజలి భరద్వాజ: నితిన్, ఇప్పుడు మరో సమస్య కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. గతంలో ప్రజా పరిధిలోకి వచ్చిన చాలా సమాచారం.. మీరు చెప్పినట్లుగా ఎలక్టోరల్ బాండ్స్ విచారణలో ఎవరు డబ్బు ఇచ్చారు, ఆ కంపెనీల డైరెక్టర్లు ఎవరు అనే వివరాలు అన్నీ అందుబాటులో ఉండేవి. అలాగే ఓటర్ జాబితాలు, అందులో ఉన్న పేర్లు, చిరునామాలు, ఫోటోలు. ఇవన్నీ ఇప్పుడు “వ్యక్తిగత సమాచారం”గా పరిగణించి, డీపీడీపీ చట్టం కారణంగా బయటపెట్టకపోవచ్చని అంటున్నారు. “ఈ చట్టానికి అనుగుణంగా ఉండాలి” అనే పేరుతో ఇవన్నీ పరిమితం చేసే అవకాశం ఉంది.

ఈ చట్టంపై సుప్రీంకోర్టులో దాఖలైన పిటిషన్లలో ప్రధానంగా ఏ అంశాలపై సవాలు చేస్తున్నారు?

డీపీడీపీ చట్టంలోని నిబంధనలను సవాలు చేస్తూ సుప్రీంకోర్టులో అనేక పిటిషన్లు దాఖలయ్యాయి. వాటిలో ఒక ముఖ్యమైన సవాలు ఆర్‌టీఐ చట్టంలో చేసిన సవరణపై ఉంది. సెక్షన్ 8(1)(j)ను మార్చి, ఇకపై ఏ వ్యక్తిగత సమాచారం కూడా ఇవ్వబడదు అని పేర్కొనడం దీనిలో ప్రధాన అంశం.

ఇంకా, ఈ డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టంలో జర్నలిస్టులకు లేదా మీడియా సంస్థలకు ఎలాంటి మినహాయింపు ఇవ్వలేదని అనేక పిటిషన్లు పేర్కొన్నాయి. దీని వల్ల స్వతంత్ర జర్నలిజంపై తీవ్రమైన ప్రభావం పడుతుందని వారు అంటున్నారు.

ఎందుకంటే ఈ చట్టం ప్రకారం జర్నలిస్టులు కూడా “డేటా ఫిడ్యూషియరీలు”గా పరిగణించబడతారు. అంటే, వారు ఏ వ్యక్తి గురించి సమాచారం ప్రచురించాలన్నా ముందుగా వారి అనుమతి తీసుకోవాలి. “నేను అవినీతిపరుడిని. దాన్ని ప్రచురించండి” అని ఎవరు అనుమతి ఇస్తారు? అందుకే ఈ అంశంపైనా సవాలు చేయబడింది.

ఇంకా, యూరోపియన్ యూనియన్ జీడీపీఆర్‌, బ్రెజిల్, కెన్యా, కెనడా వంటి దేశాల్లో ఉన్న డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టాల్లో జర్నలిజం కోసం ప్రత్యేక మినహాయింపులు ఉన్నాయని కూడా పిటిషన్లలో పేర్కొన్నారు. జర్నలిస్టిక్ ప్రయోజనాల కోసం వ్యక్తిగత డేటాను ఉపయోగిస్తే అనుమతి అవసరం లేదని అక్కడ స్పష్టంగా పేర్కొనబడింది.

కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణపై ప్రశ్నలు..

అదే విధంగా, డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టంలోని సెక్షన్ 17 ప్రకారం, ఏ డేటా ఫిడ్యూషియరీకి ఈ చట్టం వర్తించాలి, ఎవరిని మినహాయించాలి అన్నది కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయించగలదు. అంటే, ఈ చట్టం అమలులో ఉండాలా లేదా అన్నది కూడా కేంద్ర ప్రభుత్వ ఇష్టాధీనంగా మారుతుంది. ఈ విచక్షణాధికారాన్ని కూడా సవాలు చేశారు.

అలాగే డేటా ప్రొటెక్షన్ బోర్డు ఏర్పాటు, దాని స్వతంత్రతపై కూడా ప్రశ్నలు లేవనెత్తబడ్డాయి. ఈ చట్టం ప్రకారం, బోర్డు ఛైర్మన్, సభ్యులను కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది. వారిని తొలగించే అధికారం కూడా కేంద్ర ప్రభుత్వానికే ఉంటుంది. అంతేకాకుండా, వారి జీతాలు, సర్వీస్ నిబంధనలు, పదవీకాలం, ఇవన్నీ కూడా కేంద్ర ప్రభుత్వమే నిర్ణయిస్తుంది. దీనివల్ల ఆ బోర్డు నిజంగా స్వతంత్రంగా పనిచేస్తుందా అన్న సందేహాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.

డేటా ప్రొటెక్షన్ బోర్డుకు ఈ చట్టం కింద విస్తృతమైన అధికారాలు ఉన్నాయి. చట్టాన్ని ఉల్లంఘించినట్లయితే, ఏ డేటా ఫిడ్యూషియరీపై అయినా రూ 50 కోట్ల వరకు జరిమానా విధించవచ్చు. అది రూ 500 కోట్ల వరకు పెరగవచ్చు. అందువల్ల, ఈ బోర్డు స్వతంత్రంగా ఉండాలా లేదా అన్న ప్రశ్నలు లేవనెత్తబడ్డాయి. దీనిపై కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఉన్న పూర్తి నియంత్రణను కూడా సవాలు చేశారు.

అలాగే, ఈ చట్టంలోని మరో ముఖ్యమైన నిబంధనపై కూడా అభ్యంతరాలు వ్యక్తమయ్యాయి. ప్రభుత్వం ఈ చట్టాన్ని గోప్యతను కాపాడేందుకు తీసుకువస్తున్నామని చెప్పినా, ఇందులోని సెక్షన్ 36 ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఏ డేటా ఫిడ్యూషియరీ నుంచి అయినా సమాచారం కోరే అధికారం ఉంది. అంటే, మీ ఫోన్‌లో ఉన్న డేటా ఏమిటి? మీ ల్యాప్‌టాప్‌లో ఏమి ఉంది? అన్నది కూడా వారు అడగవచ్చు. జర్నలిస్టుల విషయంలో అయితే, వారి వనరుల పేర్లను కూడా అడగగలరు.

ఈ నిబంధనపై కూడా సవాలు చేస్తూ, ఇందులో గోప్యత రక్షణకు సరైన భద్రతా చర్యలు లేవని, ఇది కేంద్ర ప్రభుత్వానికి నియంత్రణలేని పర్యవేక్షణ అధికారాన్ని ఇస్తోందని పేర్కొన్నారు.

జర్నలిస్టులకు పొంచి ఉన్న ప్రమాదం..

ఇంకా, ఈ చట్టం ప్రకారం, ఎవరైనా జర్నలిస్టు లేదా వ్యక్తి ఎవరి వ్యక్తిగత డేటాను వారి అనుమతి లేకుండా ఉపయోగించినా లేదా ప్రచురించినా, రూ 50 కోట్ల వరకు జరిమానా విధించవచ్చు. ఈ జరిమానాలను విధించే అధికారం కూడా పూర్తిగా కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉన్న డేటా ప్రొటెక్షన్ బోర్డుకే ఇవ్వబడింది.

దీంతో ఒక పెద్ద భయం ఏర్పడుతోంది. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి నచ్చని వార్తలను ఏ జర్నలిస్టు ప్రచురించినా, కోట్ల రూపాయల జరిమానాలు విధించే అవకాశం ఉంది. రూ 100 కోట్లు, రూ 200 కోట్లు అనేది పక్కన పెడితే, రూ 5–10 కోట్ల జరిమానా కూడా ఒక జర్నలిస్టు లేదా మీడియా సంస్థ ఎలా భరించగలదు?

ఇంకా, ఈ చట్టంలో మరో ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే, ఈ చట్టం ఎవరికి వర్తించాలి? ఎవరిని మినహాయించాలి? అన్నది కేంద్ర ప్రభుత్వం తానే నిర్ణయించుకుంటుంది. అంటే, మినహాయింపులపై పూర్తి అధికారం కేంద్ర ప్రభుత్వ చేతుల్లోనే ఉంది.

దీనిని సులభంగా చెప్పాలంటే, కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని పొగిడే మీడియా సంస్థలకు ఈ చట్టం భయం ఉండకపోవచ్చు. కానీ ప్రభుత్వం మీద కఠినమైన ప్రశ్నలు లేవనెత్తే వారికి మాత్రం కోట్ల రూపాయల జరిమానాల భయం ఎప్పుడూ ఉంటుంది. ఈ నేపథ్యంలో, డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టం కంటే ఇది “కరప్షన్ ప్రొటెక్షన్ చట్టం”లా కనిపిస్తోంది.

భయ వాతావరణం- వ్యవస్థపై ప్రభావం..

అంజలి భరద్వాజ: ఈ విధంగా ఏర్పడుతున్న భయ వాతావరణం గురించి మీరు ఏమనుకుంటున్నారు? ఇది స్వతంత్ర జర్నలిజంపై ఎంత ప్రభావం చూపుతుంది?

నితిన్: నేను కొంచెం వ్యంగ్యంగా చెబుతాను. నాకు చాలా సంతోషంగా ఉంది. కనీసం రూ 250 కోట్ల జరిమానా వేస్తారట. అది ‘ది రిపోర్టర్స్ కలెక్టివ్’పై పడితే, దాన్ని చెల్లించడానికి మాకు 250 సంవత్సరాలు పడుతుంది. అంతవరకు నేను ఉండను. కాబట్టి, అది నాకు పెద్దగా సమస్య కాదు. వారు కొంచెం తక్కువ, సాధారణంగా చెల్లించగలిగే జరిమానా విధించి ఉంటే, నిజంగా ఆందోళన చెందాల్సి వచ్చేది.

కానీ రూ 250 కోట్లు అనేది ఆర్థిక శాస్త్రం, చట్టంలో చాలా సాధారణమైన విషయం. ఇంత పెద్ద మొత్తంలో జరిమానాలను పేర్కొంటే, అది అవినీతికి దారితీస్తుంది. ఎందుకంటే ఎవరూ అలాంటి జరిమానా చెల్లించలేరు. అప్పుడు “సరే, ఈ కేసును ఇంత మొత్తానికి సెటిల్ చేద్దాం” అనే మార్గం వస్తుంది. ఇలా ఒక వాతావరణాన్ని సృష్టించే అవకాశం ఉంటుంది.

ఇప్పుడు కొంచెం సీరియస్‌గా మాట్లాడితే, ఈ విషయంపై మూడు అంశాలు చెప్పాలనుకుంటున్నాను. అమృతా చెప్పిన దానికి నేను కొంచెం జోడిస్తాను. యూరప్ వంటి దేశాల్లో జర్నలిస్టులకు లేదా జర్నలిజం కోసం ప్రత్యేక మినహాయింపులు ఉన్నాయి. అవి అక్కడ పనిచేయవచ్చు. నేను అక్కడికి వెళ్లాను కానీ ఆ సమాజాన్ని అంతగా తెలియదు. కానీ నా దేశ సమాజం, ఇక్కడి జర్నలిజం గురించి నాకు అవగాహన ఉంది.

ఇక్కడ జర్నలిజం అంటే, మేము పని చేస్తే, నా పేరు దానికి జత అవుతుంది. నిజం చెప్పడానికి నేను నా పేరుతో ముందుకు వస్తాను. అందులో ఒక ప్రమాదం ఉంటుంది. ఆ వార్త ఒక్కరితో రాదు. అనేక మంది సహకారం ఉంటుంది. ఎవరో ఒకరు సమాచారం ఇస్తారు. కొన్నిసార్లు మరో బాధిత జర్నలిస్టు ఇస్తారు. కొన్నిసార్లు లోపల ఉన్న ఒక అధికారి లేదా మంత్రి “ఇది అతిగా జరుగుతోంది” అని భావించి సమాచారాన్ని పంచుకుంటారు. ఒక విజిల్‌బ్లోయర్ సమాచారం అందిస్తాడు.

ఇప్పుడు ఈ చట్టం అమల్లోకి వస్తే, నేను జర్నలిస్టుగా ఈ ప్రమాదాన్ని తీసుకోవడానికి సిద్ధంగా ఉండవచ్చు. ఇది నా వృత్తి. నేను పారదర్శకత కోసం పోరాడే వ్యక్తిని అని అనుకోవచ్చు. కానీ సాధారణ పౌరుడు? అతను ఆ ప్రమాదాన్ని ఎందుకు తీసుకుంటాడు?

అందువల్ల, ఈ భయ వాతావరణం నా దగ్గర మొదలవదు. ఇది మొత్తం వ్యవస్థలోకి వ్యాపిస్తుంది. ప్రతి వ్యక్తి “దీనికి దగ్గరగా కూడా వెళ్లకూడదు” అని భావిస్తాడు. జర్నలిస్టుకు అయినా జీతం ఉంటుంది. న్యాయవాది ఉండవచ్చు. అతను పోరాడగలడు. కానీ ఒక సాధారణ అధికారి లేదా పౌరుడు, తన వీధిలో రోడ్డు ఎవరు నిర్మించారు అని తెలుసుకోవాలనుకుంటే కూడా “అవినీతి బయటపెడితే రూ 200 కోట్ల జరిమానా పడుతుందేమో” అని భయపడతాడు.

ప్రభుత్వ ఉద్దేశం మంచిదేనని కూడా అనుకుందాం. ప్రతి కేసులో రూ 250 కోట్లు విధించకపోవచ్చు. పొరపాటున ఒకటి రెండు సున్నాలు ఎక్కువగా చేరి ఉండవచ్చు అని కూడా అనుకుందాం. ప్రభుత్వాల నుంచి పొరపాట్లు జరగవచ్చు. కానీ సాధారణంగా వ్యవస్థ ఎలా పనిచేస్తుందంటే, ఒకరిని ఉదాహరణగా తీసుకుని, అతనిపై చర్య తీసుకుంటుంది. దాని ద్వారా భయ వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది.

అలాంటి పరిస్థితిలో ప్రతి జర్నలిస్టు ఎప్పుడూ తన భుజం వెనక్కి చూసుకుంటూ ఉంటాడు. “నేను ఈ పేరు చెప్పాను, ఈ వార్త ప్రచురిస్తే ఏమవుతుంది?” అని. అది రాజకీయ నాయకుడైనా కావచ్చు, ప్రముఖుడైనా కావచ్చు. ఉదాహరణకు, బాలీవుడ్ గురించి ఏదైనా గాసిప్ రాస్తే, కొందరు తమ వార్తలను ప్రచురించడానికి డబ్బు ఇస్తారు. ఒకరు సంతోషిస్తారు. మరొకరికి అది నచ్చకపోతే?

ఇప్పటివరకు అతనికి పరువు నష్టం కేసు వేసే మార్గం ఉండేది. కానీ ఇప్పుడు అది అవసరం కూడా ఉండదు. “నా పేరు ఎందుకు ప్రచురించారు? రూ 200 కోట్ల జరిమానా విధించండి” అని ప్రభుత్వాన్ని సంప్రదించవచ్చు. అంటే, ప్రతి జర్నలిస్టు నిరంతరం భయంతో జీవించే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. “నేను ఏం తప్పు చేస్తున్నాను?” అని భయపడతాడు.

(ది వైర్ ప్రతినిధి అంజలి భరద్వాజ్, పరిశోధనాత్మక జర్నలిస్టు నితిన్ సేతి, ఆర్‌టీఐ కార్యకర్త అమృతా జోషీతో జరిపిన ఇంటర్వ్యూ ఆధారంగా ఈ వ్యాసాన్ని అందిస్తున్నాము. ఈ వ్యాసం నాలుగు భాగాలుగా ప్రచురితమవుతోంది, ఇది మూడవ భాగం- రెండవ భాగం కోసం ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి.)