ఇరాన్ చిక్కుముడి – పాశ్చాత్య దేశాల పతనం

1945 నుండి ప్రపంచ రాజకీయాల్లో అమెరికా, పశ్చిమ ఐరోపా దేశాల ఆధిపత్యాన్ని అందరూ ఒక స్థిరమైన విషయంగా నమ్ముతూ వచ్చారు. అందుకు వారి సైనిక బలం, సాంకేతిక ఆవిష్కరణలు, ఆర్థిక శక్తే ముఖ్య కారణాలు. ఈ పరిస్థితి నిన్నమొన్నటి వరకు బాగానే నడిచింది. కానీ, ఈ మధ్య కాలంలో చైనా ఎదుగుదల, అలాగే కొన్ని “మధ్యస్థ శక్తులు” పుంజుకోవడంతో, ప్రపంచ అగ్రరాజ్యంగా అమెరికాకు ఉన్న ఇమేజ్‌ కు బీటలు పడటం మొదలైంది (పూర్తిగా తుడిచిపెట్టుకుపోకపోయినా).

సాంకేతిక, నూతన ఆవిష్కరణల సామర్థ్యంతో పాటు, ప్రపంచవ్యాప్తంగా కొరతగా ఉన్న వ్యూహాత్మక వనరులపై పట్టు సాధించడం ద్వారా ప్రపంచ వ్యవహారాల్లో చైనా ప్రభావం బాగా పెరిగింది. దీనివల్ల అమెరికా, పాశ్చాత్య దేశాల ఆధిపత్యం తగ్గుతూ వస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది. అయినప్పటికీ, అమెరికా నాయకత్వానికి గట్టి సవాలు ఎదురుకావడానికి ఇంకా చాలా సమయం ఉందనే చాలామంది నిపుణులు నమ్ముతూ వచ్చారు. అమెరికా అంతర్గత బలహీనతలపై ఆందోళనలు ఉన్నప్పటికీ, ఇరాన్ లాంటి దేశం ఒకటి అమెరికా ఇమేజ్‌కు ఇంతటి చావు దెబ్బ తీస్తుందని ఎవ్వరూ ఊహించలేదు.

ఇరాన్ మాజీ సుప్రీం లీడర్ (ప్రస్తుతం మరణించిన) అయతొల్లా అలీ ఖమేనీ ఒకసారి ఒక మాటన్నారు. “అమెరికన్లు ఎప్పుడూ యుద్ధం చేస్తామని బెదిరిస్తుంటారు. కానీ, వారిలో ఓపిక లేదు“. ఈ మాట ఇప్పుడు అక్షరాలా నిజ మనిపిస్తోంది. దీనికి భిన్నంగా, ఇరాన్-ఇరాక్ యుద్ధం (1980-1988) సమయంలో, తమ పాలనను కాపాడుకోవడానికి ఇరాన్ ఇస్లామిక్ ప్రభుత్వం చూపిన పట్టుదల, తట్టుకునే శక్తి, ధైర్యం అసాధారణ మైనవి. అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్ ఈ విషయాన్ని గుర్తించడంలో విఫలమవ్వడం అతనికి భారీ నష్టాన్ని మిగిల్చింది. అమెరికా-ఇరాన్ ఘర్షణల బూడిద నుండి పుట్టుకొచ్చిన ఒక నాయకుడు ఎవరైనా ఉన్నారంటే, అది అలీ ఖమేనీ వారసుడిగా భావిస్తున్న అతని కుమారుడు సయ్యద్ మొజ్తబా ఖమేనీ. ప్రస్తుతం అతన్ని అక్కడి జనం ఒక “సజీవ అమరవీరుడు” లా చూస్తున్నారు.

కొత్త ఇరాన్-అమెరికా ఒప్పందం:

స్విట్జర్లాండ్‌లో వివాదాస్పద అంశాలపై అసలైన చర్చలు ప్రారంభం కావడానికి ముందే, యుద్ధాన్ని ముగించి, హోర్ముజ్’ జలసంధిని మళ్లీ తెరవడానికి అమెరికా, ఇరాన్‌లు ఒక “ప్రాథమిక ఒప్పందానికి” (జూన్ 2026 మధ్యలో) వచ్చాయి. ఈ చర్చల వార్తను ప్రపంచ నాయకులు జాగ్రత్తగా స్వాగతించారు, అయితే ముందు ముందు కఠినమైన చర్చలు ఉంటాయని అందరూ అంగీకరించారు. అధికారిక చర్చలకు ముందే, జూన్ 17, 2026 న ఫ్రాన్స్‌లోని వర్సయ్స్ ప్యాలెస్‌లో ట్రంప్ ఒక 14-అంశాల అవగాహనా పత్రం పై సంతకం చేయడం గమనార్హం. ఇది మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత జర్మనీపై అవమానకరమైన ఆంక్షలు విధించిన 1919 నాటి ‘వర్సయ్స్ ఒప్పందాన్ని’ గుర్తుకు తెచ్చింది.

జూన్ 17 నాటి ఈ ఒప్పందంపై తీవ్ర విమర్శలు వచ్చాయి. ఫిబ్రవరి 28, 2026 న ఇరాన్‌పై అమెరికా-ఇజ్రాయెల్ జరిపిన దాడులకు ముందు ఎలాంటి పరిస్థితి ఉందో, దాన్ని యథాతథంగా ఒప్పుకోవడమే తప్ప ఇందులో కొత్తదనం ఏమీ లేదని విమర్శించారు. ఈ ఒప్పందం నిబంధనల ప్రకారం హోర్ముజ్ జలసంధిని మళ్లీ తెరవడం, అమెరికా దిగ్బంధనాన్ని ఎత్తివేయడం జరిగింది. అలాగే ఇరాన్ పునర్నిర్మాణం, ఆర్థికాభివృద్ధి కోసం కనీసం 300 బిలియన్ డాలర్ల ప్రణాళికను ప్రారంభించడానికి అమెరికా, దాని ప్రాంతీయ భాగస్వాములు ఒక అస్పష్టమైన హామీని ఇచ్చారు. ఇరాన్‌కు నేరుగా ఎలాంటి అమెరికా నిధులు వెళ్లవని అమెరికా స్పష్టం చేసింది. ఒకవేళ వెళ్తే, అది ఇన్నాళ్లూ అమెరికా స్తంభింపజేసిన ఇరాన్ ఆస్తుల విడుదల రూపంలో ఉండవచ్చు. అలాగే అణుబాంబును తయారు చేయబోమని ఇరాన్ ఒక ముఖ్యమైన హామీ ఇచ్చినట్లు తెలుస్తోంది.

ఆ తర్వాత స్విట్జర్లాండ్‌లో జరిగిన చర్చలు కేవలం ఒక ఫార్మాలిటీ లాగా సాగాయి. అంతర్జాతీయ అణుశక్తి సంస్థ (IAEA) ఇన్‌స్పెక్టర్లను మళ్లీ తమ దేశంలోకి అనుమతించేలా టెహ్రాన్ (ఇరాన్)ను ఒప్పించామని, ఇది ఒక పెద్ద విజయమని, దీనివల్ల వారి అణు కార్యక్రమాన్ని పర్యవేక్షించవచ్చని అమెరికా చెప్పుకుంది. కానీ, అణు తనిఖీలపై తాము ఎలాంటి “కొత్త హామీలు” ఇవ్వలేదని ఇరాన్ తన ప్రభుత్వ అధికారిక మీడియాతో చెప్పింది. ఈ చర్చల ముగింపు అమెరికాకు “ఎంతైనా అవసరమైన ఒక తాత్కాలిక శాంతి” (Truce) అని చాలామంది భావించారు. ఎందుకంటే ఆ వెంటనే ఇరాన్‌పై అమెరికా చమురు ఆంక్షలను ఎత్తివేయడం, ఇరాన్ ముడి చమురు, పెట్రోలియం ఉత్పత్తుల అమ్మకం, రవాణాకు అనుమతిస్తూ 60 రోజుల మినహాయింపు ఇవ్వడం జరిగింది.

ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న వార్తాపత్రికల హెడ్‌లైన్స్ ఈ ఒప్పందం గురించి పెద్దగా రాయకుండా, ఇరాన్‌తో చేతులు కలపడం వల్ల అమెరికా ఇమేజ్‌కు ఎంత పెద్ద దెబ్బ తగిలిందనే విషయంపైనే ఎక్కువగా ఫోకస్ చేశాయి. జూన్ 19, 2026 నాటి ‘ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా’ మొదటి పేజీలో వచ్చిన హెడ్‌ లైన్ అన్నింటికంటే ఆసక్తికరంగా ఉంది. “వర్సయ్స్: చరిత్రకారులు వెళ్లడానికి భయపడే చోటికి ట్రంప్ దూసుకెళ్తున్నారు”. విమర్శకులు దీనిని “లొంగుబాటు పొరపాటు” అని నిందిస్తున్నప్పటికీ, నిజం ఏమిటంటే ఈ ఒప్పందం వల్ల అమెరికాకు దక్కిన ప్రత్యక్ష ప్రయోజనాలు చాలా తక్కువ.

చమురు ఎగుమతులపై ఆంక్షల సడలింపు మాత్రమే కాకుండా, ఈ ఒప్పందంలో మరికొన్ని ఆసక్తికరమైన అంశాలు ఉన్నాయి. హోర్ముజ్ జలసంధి ద్వారా జరిగే రవాణాను నియంత్రించడంలో ఇరాన్ ఒక అధికారిక పాత్రను పోషించడం, అలాగే ఆ జలసంధి గుండా వెళ్లే నౌకల నుండి రవాణా రుసుము వసూలు చేసే అవకాశం ఉండటం ఇందులో భాగాలు. అయితే, షిప్పింగ్ రూట్ల భద్రత, నౌకల సెక్యూరిటీ పద్ధతులు, నౌకాదళ రక్షణ, అత్యవసర స్పందన వ్యవస్థలపై ఇంకా స్పష్టత రాలేదు.
ఈ ఒప్పందం చాలా ముఖ్యమైనది, అయినప్పటికీ దీని భాష ఇంకా అసంపూర్తి గానే ఉంది. ఇది ఇద్దరు సమానులు కాని వారి మధ్య (అమెరికా, ఇరాన్) జరిగిన ఒప్పందంగా కనిపిస్తోంది. ఇక్కడ గొలియత్ (మహా బలశాలి అమెరికా)ను డేవిడ్ (సాధారణ ఇరాన్) ఓడించినట్లు లేదా కనీసం ఊహించని దెబ్బ తీసినట్లు ప్రచారం జరుగుతోంది. ఇది ఒక సాధారణ దౌత్య పరమైన పత్రంలా లేదు. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద అణుశక్తి దేశమైన అమెరికా, దెబ్బతిన్న ఇరాన్‌కు లొంగిపోవడం అనేది చాలా పెద్ద విషయం. దీని ప్రభావం ప్రపంచంలోని ఇతర పెద్ద దేశాలపై ఖచ్చితంగా ఉంటుంది. అమెరికా-ఇరాన్ ఒప్పందం తర్వాత సరికొత్త అధికార సమీకరణాలు మారవచ్చు.

ఇజ్రాయెల్-అమెరికా సంబంధాల బ్రేక్:

ఈ ఒప్పందం వల్ల అమెరికా, ఇజ్రాయెల్ మధ్య సంబంధాలు దారుణంగా దెబ్బతిన్నాయి. పశ్చిమ ఆసియాలో ఇరాన్‌ను నాశనం చేసి, ఆ ప్రాంతంలో ఇజ్రాయెల్ అగ్రరాజ్యంగా ఎదగాలనే ఇజ్రాయెల్ ప్రధాని బెంజమిన్ నెతన్యాహు కుటిల ప్రయత్నాలకు ఈ ఒప్పందం బ్రేక్ వేసింది. టెల్ ఇజ్రాయెల్ గనుక తన పట్టును తగ్గించుకోకపోతే, అమెరికా-ఇజ్రాయెల్ బంధం తెగిపోవడం వల్ల పశ్చిమ ఆసియాలో శాంతి కరువై, అరబ్బులు, ఇరానియన్లు, ఇజ్రాయెలీల మధ్య మరిన్ని గొడవలకు దారితీయవచ్చు.

మరో ముఖ్యమైన విషయమేంటంటే, తాము “పెద్ద సాతాన్” (అమెరికా)ను ఓడించామని ఇరాన్ చెప్పుకోవడం వల్ల, అక్కడి కొత్త ఇరాన్ ప్రభుత్వం మరింత దూకుడుగా మారవచ్చు. ఇప్పుడు ఇరాన్ పాలన అయతొల్లాల కంటే ఎక్కువగా ‘ఇస్లామిక్ రివల్యూషనరీ గార్డ్ కార్ప్స్’ అనే కరడుగట్టిన సైనిక వర్గం చేతుల్లోకి వెళ్తోంది. దీనివల్ల ఇజ్రాయెల్‌తోనే కాకుండా, ఇతర అరబ్ దేశాలతో కూడా పాత పగలు మళ్లీ రాజుకోవచ్చు. ఇలాంటి “సాహసోపేతమైన చర్యలు” ప్రపంచ ఇంధన సరఫరాకు కీలకమైన ఈ ప్రాంతంలో మరిన్ని ఘర్షణలకు దారితీయవచ్చు.

ఇంకా ఎన్నో తేలని విషయాలు ఉన్నాయి. మొదటిది, ఈ అమెరికా-ఇరాన్ ఒప్పందం వల్ల ఇరాన్‌లోని కరడు గట్టిన నాయకులకు బలం పెరుగుతుంది. తాము అమెరికాను “ఓడించామని” నమ్మే వీరు, ఇజ్రాయెల్, అమెరికా, ఇతర అరబ్ దేశాలపైనే కాకుండా, తమ సొంత ప్రజలపై కూడా మరింత కఠినమైన విధానాలను అమలు చేసే అవకాశం ఉంది. రెండోది, ఇప్పటికే బలంగా ఉన్న IRGC, తమకు నచ్చిన కొత్త అయతొల్లా పీఠంపై కూర్చోవడంతో, ఎలాంటి భయం లేకుండా ఇష్టారాజ్యంగా వ్యవహరించవచ్చు. దీని ప్రభావం ఇరాన్‌లోనే కాకుండా, భారతదేశంతో సహా ఎక్కువ షియా ముస్లిం జనాభా ఉన్న దేశాలపై కూడా పడుతుంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వివిధ ప్రాంతాల్లో షియా-సున్ని వివాదాలు ముదిరే ప్రమాదాన్ని తక్కువగా అంచనా వేయలేం. మూడోది, ఇజ్రాయెల్, దాని నాయకులు “గాయపడిన పులులలా” ప్రవర్తించే అవకాశం ఉంది. పశ్చిమ ఆసియాలో తమ ఆధిపత్యం కోసం అమెరికాను వాడుకోవాలనుకున్న వారి ప్లాన్ ఫెయిల్ అయింది. అమెరికా అధ్యక్షుడు కూడా నెతన్యాహుకు దూరంగా ఉంటుండటంతో, ఇజ్రాయెల్ తన అరబ్ పొరుగు దేశాలపై, పశ్చిమ ఆసియా అంతటా సరికొత్త దాడులకు దిగవచ్చు. ఇది అబ్రహం ఒప్పందాల తర్వాత ఉన్న కాస్తో కూస్తో శాంతిని కూడా నాశనం చేస్తుంది. పైగా, అమెరికా ఓడిపోయిందని, ఆ ప్రాంతంలో దాని పట్టు తగ్గిందని భావించి, గల్ఫ్ దేశాలు తమ రక్షణ కోసం ఇకపై అమెరికాను నమ్ముకోవాలా వద్దా అని ఆలోచించుకోవచ్చు. ఆసక్తికరమైన విషయమేంటంటే, పశ్చిమ ఆసియా నుండి అమెరికా సైన్యాన్ని ఉపసంహరించుకోవాలనే డిమాండ్లు కూడా పెరగ వచ్చు.

ఉగ్రవాద శక్తులు మళ్లీ పుంజుకోవచ్చు:

ఈ ఘర్షణ వల్ల రష్యా కానీ, చైనా కానీ నేరుగా పెద్దగా లాభపడలేదు. అయినప్పటికీ వారిద్దరూ ఇరాన్‌కు, కొన్ని అరబ్ దేశాలకు మద్దతు ఇస్తున్నట్లు చెప్పుకుంటున్నారు. ప్రపంచం ఇప్పుడు గమనించాల్సిన ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే, ఈ అనిశ్చితి వల్ల అల్-ఖైదా వంటి బాగా వ్యవస్థీకృతమైన ఉగ్రవాద సంస్థలు మళ్లీ పుట్టుకొచ్చే ప్రమాదం ఉందా అనేది. వీరు తమ పాత తరం కంటే మరింత ప్రమాదకరంగా మారే అవకాశం ఉంది. పశ్చిమ ఆసియాలోని వివిధ అరబ్ గ్రూపులు, శక్తులకు వీరే నాయకులుగా మారి, తమ నెట్‌వర్క్‌ను ఆఫ్రికా, ఐరోపా, మరియు అమెరికా వరకు కూడా విస్తరించే ప్రమాదం ఉంది.

– ఎం.కె. నారాయణన్ (మాజీ ఐబీ డైరెక్టర్, మాజీ జాతీయ భద్రతా సలహాదారు, పశ్చిమ బెంగాల్ మాజీ గవర్నర్)

ది హిందూ సౌజన్యం తో

About the Author

M K Narayanan

View All Posts