సౌండాల: మహారాష్ట్ర మిషన్‌గా అవతరించిన ‘నా కులమే మానవత్వం’

మహారాష్ట్రలోని ఒక గ్రామంలో దశాబ్దకాలంగా క్షేత్రస్థాయిలో సాగుతున్న సమానత్వ ప్రయోగం, ఇప్పుడు 200 గ్రామాల ఉద్యమంగా విస్తరించింది.

ఇది పైనుంచి సంస్కరణల కోసం ఎదురుచూడకుండా, “మానవత్వాన్ని మౌలిక సదుపాయంగా” పరిగణిస్తూ, మతపరమైన విభజనను ఎదుర్కోవడానికి గ్రామ పంచాయతీలను ఉపయోగించుకుంటుంది.

సంఘ సంస్కర్త జ్యోతిరావు ఫూలే 200వ జయంతి సందర్భంగా, ఏప్రిల్ 11న మహారాష్ట్రలో కుల, మత ప్రాతిపదికన జరిగే విభజనను ఎదుర్కోవడానికి, ప్రగతిశీల విలువలను పెంపొందించడానికి, “నిజమైన” సమస్యలపై దృష్టి సారించడానికి ఒక ప్రత్యేకమైన గ్రామ స్థాయి కార్యక్రమం ప్రారంభించబడింది.

సమతా గావ్ అభియాన్: ఒక నూతన సామాజిక ఉద్యమం..

సమతా గావ్ అభియాన్(గ్రామ సమానత్వ ఉద్యమం) అని పిలువబడే ఈ ఉద్యమానికి లక్ష్మీకాంత్ దేశ్‌ముఖ్ రాష్ట్ర సమన్వయకర్తగా ఉన్నారు.

దీనికి రాష్ట్ర సేవా దళ్, ఛాత్ర భారతి, అంతర్ భారతి, మహాత్మా ఫూలే సమతా ప్రతిష్ఠాన్, రాష్ట్రీయ సమాజ్‌వాదీ శిక్షణ హక్కా పరిషత్, ముస్లిం సత్యశోధక్ మండల్, నారీ సమతా మంచ్, రుగ్న హక్కా పరిషత్, మహారాష్ట్ర సర్పంచ్ పరిషత్ వంటి అనేక పౌర సమాజ సంస్థలు మద్దతు ఇస్తున్నాయి.

ప్రముఖ మరాఠీ రచయిత, మాజీ ఐఏఎస్ అధికారి దేశ్‌ముఖ్- సమకాలీన సమస్యలపై తన అభిప్రాయాలను సూటిగా చెబుతారని ప్రసిద్ధి చెందారు. 2017లో, మరాఠీ సాహిత్యంపై జరిగే ప్రతిష్టాత్మక వార్షిక సదస్సు ‘అఖిల భారతీయ మరాఠీ సాహిత్య సమ్మేళనాని’కి ఆయన అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు.

“మేము మహారాష్ట్రలోని 200 గ్రామాలలో పనిని ప్రారంభించాలని నిర్ణయించుకున్నాము. సర్పంచ్ పరిషత్ [గ్రామ పంచాయతీల ఎన్నికైన అధిపతుల సంఘం] మాతో ఉంది. వారి సహాయంతో, మేము ఆ గ్రామాలలో ఈ మిషన్‌ను ప్రారంభిస్తాము” అని దేశ్‌ముఖ్ అన్నారు.

“19వ శతాబ్దపు భారత పునరుజ్జీవనం మహారాష్ట్రలోనే ప్రారంభమైంది. సమాజంలోని స్తబ్దతకు వ్యతిరేకంగా అనేకమంది సంఘ సంస్కర్తలు నాయకత్వం వహించారు. వారు మార్పు తీసుకురావడానికి క్షేత్రస్థాయిలో పనిచేశారు. మేము వారి అడుగుజాడలను అనుసరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాము.”

ఉద్యమ ప్రధాన లక్ష్యాలు: సామాజిక, పర్యావరణ, ఆర్థిక ప్రగతి..

సమతా గావ్ అభియాన్ తన పరిధిలోని గ్రామాలు అన్ని మత పండుగలను ఐక్యతా స్ఫూర్తితో జరుపుకునేలా చూడటానికి కట్టుబడి ఉంది.

ఈ గ్రామాలు శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని పెంపొందించడానికి విజ్ఞాన, జ్ఞాన ఆధారిత కార్యక్రమాలను ఏర్పాటు చేస్తాయి.

లింగ సమానత్వం, ప్రగతిశీల సామాజిక పద్ధతులపై దృష్టి కేంద్రీకరిస్తాయి.

ఈ గ్రామాలు ఆడ భ్రూణహత్యలు, బాల్య వివాహాలు, కట్నం మార్పిడి, పరువు హత్యలను విడనాడతాయి.

కనీస ఖర్చులతో కూడిన వివాహాలను ప్రోత్సహిస్తారు. ఒంటరి మహిళలకు రక్షణ కల్పిస్తారు, కోడళ్లను బాగా చూసుకుంటారు.

వివాహిత జంటలు తమ ఆస్తులను భార్యాభర్తలకు సమాన యజమానులుగా నమోదు చేసుకునేలా ప్రోత్సహిస్తారు.

గ్రామ పర్యావరణాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, ఈ ఉద్యమం ప్లాస్టిక్ వాడకాన్ని నిషేధించడం, చెట్లను నరకడాన్ని ఆపడం, సామాజిక ప్రదేశాలను పరిశుభ్రంగా ఉంచడంపై దృష్టి సారిస్తుంది. “నిర్మల్ గావ్”(పరిశుభ్రమైన గ్రామం) చొరవలో భాగంగా, ప్రజా మరుగుదొడ్లను శుభ్రంగా, పనిచేసే విధంగా ఉంచుతారు.

గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడానికి, రైతులను అదనంగా పాడి, కోళ్ల పెంపకం వ్యాపారాలు నడపడానికి ప్రోత్సహిస్తారు.

ఉపాధి కోసం వికసిత్ భారత్ గ్యారెంటీ, ఆజీవికా మిషన్(వీబీ గ్రామ్) పథకాలను సమర్థవంతంగా ఉపయోగించుకునేలా చేస్తారు(ఈ పథకం ప్రతి కుటుంబానికి సంవత్సరానికి 125 రోజుల వేతన పనికి హామీ ఇవ్వడం ద్వారా గ్రామీణ ఉపాధిని పెంచుతుంది).

విద్యుత్ అవసరాల కోసం సౌరశక్తిని వినియోగించుకోవడం మరో లక్ష్యం.

అన్ని కార్యక్రమాలు జాతీయ గీతాలాపన, రాజ్యాంగ పీఠిక పఠనంతో ప్రారంభమవుతాయి.

ప్రతి సంవత్సరం ప్రత్యేక కార్యక్రమాల ద్వారా గ్రామ పంచాయతీలు ప్రజలకు వారి రాజ్యాంగ హక్కులు, విధులపై అవగాహన కల్పిస్తాయని ఈ మిషన్ ఆశిస్తోంది.

మహనీయులకు నివాళి: కుల, మత ఘర్షణలకు చెక్..

గత కొన్నేళ్లుగా మహారాష్ట్రలో కుల, మత ఘర్షణలు చోటుచేసుకుంటున్నాయి.

అనేక ప్రాంతాలలో మరాఠాలకు, ఇతర వెనుకబడిన తరగతులకు మధ్య తీవ్ర విభజనలు ఉన్నాయి.

హిందూ-ముస్లిం విద్వేషాలు కూడా వాతావరణాన్ని కలుషితం చేశాయి.

సమతా గావ్ అభియాన్ తన కార్యక్రమాల ద్వారా ఈ ధోరణిని మార్చాలని ఆశిస్తోంది.

ముఖ్యంగా, అణగారిన కులాల వారు ప్రజా చెరువులను వినియోగించుకునే హక్కును పరిరక్షించేందుకు నిర్వహించిన బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ ‘మహాద్ సత్యాగ్రహాని’కి 2027వ సంవత్సరం శత వార్షికోత్సవం కానుంది.

దళిత హక్కుల సమరయోధుడైన అంబేద్కర్‌కు, మహారాష్ట్రలో మహిళా విద్య, సాధికారతకు మార్గదర్శకుడైన జ్యోతిరావు ఫూలేకు నివాళిగా సమతా గావ్ అభియాన్‌ను ప్రారంభించారు.

ఈ ఉద్యమానికి పౌర సమాజం అందిస్తున్న మద్దతు ఇటీవలి విస్తృత ధోరణిని ప్రతిబింబిస్తుంది.

అయితే ఈ సందర్భంలో, ఇందులో పాలుపంచుకున్న సంస్థల సంఖ్య అపారంగా ఉండటం ఆశ్చర్యకరం.

ఇది క్షేత్రస్థాయిలో ఆలోచనా విధానంలో మార్పు తీసుకువచ్చే ప్రయత్నాలకు మరింత బలాన్ని చేకూరుస్తుంది.

ప్రేరణ: ఒక గ్రామ పంచాయతీ చారిత్రక తీర్మానం..

అహల్యా నగర్ జిల్లాలోని నెవాసా తహసీల్‌కు చెందిన సౌండాల గ్రామంలో, అన్ని రకాల వివక్షలకు వ్యతిరేకంగా ఫిబ్రవరి 5న ఆమోదించిన ఒక గ్రామ పంచాయతీ తీర్మానం ఈ మిషన్‌కు ప్రేరణనిచ్చింది.

తీర్మానం ప్రకారం, “సౌండాల గ్రామం కులం, మతం, జాతి, వర్ణం ఆధారంగా ఎలాంటి భేదభావం చూపదు. అంతేకాకుండా ఇకపై ‘నా కులమే మానవత్వం’ అనే నినాదంతో పనిచేస్తుంది. అన్ని ప్రజా సేవలు, ప్రభుత్వ సేవలు, నీటి సరఫరా, దేవాలయాలు, శ్మశానవాటికలు, పాఠశాలలు, కార్యక్రమాలు అందరికీ అందుబాటులో సమానంగా ఉంటాయి.”

అంతేకాకుండా, “కులం లేదా మతానికి సంబంధించిన ఏ ప్రకటన ఆధారంగానైనా, మతపరమైన బహిష్కరణల ఆధారంగానైనా, లేదా కులం కారణంగా జరిగే అన్యాయం ఆధారంగానైనా ఎలాంటి మత ఉద్రిక్తతలు ఉండకూడదు” అని తీర్మానం పేర్కొంది.

అహల్యా నగర్ జిల్లా మత ఉద్రిక్తతల కారణంగా వార్తల్లో నిలుస్తూ, హిందుత్వకు ఒక ప్రయోగశాలగా కనబడుతున్న తరుణంలో ఈ తీర్మానం మరింత విశేషమైనది.

సౌండాల సర్పంచ్ శరద్ అర్గాడే మాట్లాడుతూ, “మా గ్రామం ఇప్పుడు మహారాష్ట్ర మొత్తానికి స్ఫూర్తిదాయకంగా మారుతుండటం మాకు సంతోషంగా ఉంది. భవిష్యత్తులో ఎలాంటి ఘర్షణలు జరగకుండా ఉండేందుకు మేము ఈ స్పష్టమైన నిర్ణయం తీసుకున్నాము. జిల్లా లేదా రాష్ట్రం చుట్టూ చూడండి. ధ్రువీకరణ సమాజాన్ని తీవ్రంగా విభజించింది. దీనిని ఎదుర్కోవడానికి ఉన్న ఏకైక మార్గం సామాన్య ప్రజలు పాటించే సమానత్వమే” అని అన్నారు.

ఒక దశాబ్దపు నిశ్శబ్ద సన్నాహం: టీ తాగుతూ బంధం పెంచుకోవడం..

ఫిబ్రవరి 5 తీర్మానం వెనుక, క్షేత్రస్థాయిలో వివక్షను అంతం చేయడానికి దశాబ్దకాలంగా జరిగిన అంతర్గత చర్చలు, పట్టుదలతో చేసిన కృషి ఉన్నాయి.

శరద్ అర్గాడే భార్య ప్రియాంక పదేళ్ల క్రితం సర్పంచ్‌గా ఉండి, కుల మూస ధోరణులను సవాలు చేయడం ప్రారంభించారు.

“నేను దళిత గుడిసెలకు వెళ్లి అక్కడ టీ లేదా నీళ్లు తాగడం మొదలుపెట్టాను. మొదట్లో అందరూ సంకోచించారు. కానీ మేము దాన్ని పదే పదే చేస్తూనే ఉన్నాం. ఇప్పుడు గ్రామం సమానత్వం ప్రాముఖ్యతను గ్రహించింది” అని ఆమె అన్నారు.

శరద్, ప్రియాంక కుల రీత్యా మరాఠాలు. వారి ఈ చొరవకు కేవలం దళితులు, ఓబీసీలే కాకుండా మరాఠాలతో సహా యావత్ గ్రామం మద్దతు ఇస్తోంది.

“నాకు అన్ని కులాలు, మతాలకు చెందిన స్నేహితులు ఉన్నారు. సౌండాల బయట ప్రపంచం చాలా విశాలమైనది. అక్కడ ఈ కుల, మత భేదాలకు తావు ఉండకూడదు. మనమందరం కులాన్ని పక్కనపెట్టి, భారతీయులందరం ఒక్కటేనని విశ్వసించాలి”అని కళాశాల విద్యార్థి తుషార్ అర్గాడే అన్నారు.

భారతదేశంలో కులం గురించి విస్తృతంగా చర్చ జరుగుతున్నది. రచనలు కూడా వస్తున్నాయి. ఒక వ్యవస్థగా కులం, గ్రామీణ భారతదేశంలో జీవిత స్తబ్దతకు దారితీసింది.

ఫూలే, అంబేద్కర్ వంటి సాంఘిక సంస్కర్తలు కులాన్ని నిర్మూలించి, సమానత్వ సమాజాన్ని సృష్టించడానికి ప్రయత్నించారు. ఫూలే తర్వాత రెండు వందల సంవత్సరాలకు కూడా ఈ పోరాటం ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. ఇది మునుపెన్నడూ లేనంత సంక్లిష్టంగా మారింది. ఆ స్తబ్దతను సవాలు చేసే ప్రయత్నానికి సౌండాల గ్రామ చొరవ ఒక ఉదాహరణ. సమతా గావ్ అభియాన్ ఈ నమూనాను మహారాష్ట్ర వ్యాప్తంగా విస్తరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

About the Author

The Wire Staff

View All Posts