ప్రశ్నను మార్చిన ఇరాన్.. వాషింగ్టన్ వద్ద సమాధానం లేదు..

పదుల సంఖ్యలో దశాబ్దాలుగా, యునైటెడ్ స్టేట్స్ అది శాసించే సంస్థలు ఒక శక్తివంతమైన హక్కును అనుభవించాయి.

మధ్య ప్రాచ్యంలోని దేశాలు ఏ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వాలో అవే నిర్ణయించేవి.

మూడు దశాబ్దాలకు పైగా, యునైటెడ్ స్టేట్స్ మధ్య ప్రాచ్య దౌత్యాన్ని ఇతరులకు నిబంధనలు రాసే ప్రక్రియగానే పరిగణించింది.

ఇరాన్ కొత్త ప్రాంతీయ వ్యూహం ఆ హక్కును సవాలు చేస్తోంది. దీనికి తక్షణ ఆధారం హోర్ముజ్ జలసంధిలో కనిపిస్తోంది.

గల్ఫ్‌లోకి ప్రవేశించే నౌకలను టెహ్రాన్ పర్యవేక్షించేలా, బయటకు వెళ్లే నౌకలను మస్కట్ నిర్వహించేలా ఇరాన్, ఒమాన్‌లు ఒక ఏర్పాటుపై చర్చలు జరుపుతున్నాయి.

ఈ ప్రతిపాదన ఇంకా ఖరారు కాలేదు. కానీ ఇది నౌకాయాన ఒప్పందం కంటే పెద్ద దానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తోంది.

ఇరాన్ తన అణు ఒప్పందాల అమలు అనే ప్రశ్న నుంచి దౌత్యపరమైన అంశాలను మళ్లించి, గల్ఫ్ భద్రత విస్తృత వ్యవస్థ వైపు తీసుకెళ్లడానికి ప్రయత్నిస్తోంది.

లొంగుబాటు పత్రాలుగా ఒప్పందాలు..

శీతల సమరం ముగిసినప్పటి నుండి, మధ్య ప్రాచ్యంలో అమెరికా దౌత్యం తరచుగా ఒక ముగింపుతోనే ప్రారంభమయ్యేది.

వాషింగ్టన్ సంక్షోభాన్ని నిర్వచిస్తుంది, ఆమోదయోగ్యమైన వర్గాలను గుర్తిస్తుంది, తుది పరిష్కారానికి సరిహద్దులను నిర్ణయిస్తుంది.

ఆ తర్వాత చర్చలు అనేది రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగే చర్చ కంటే, బలహీనమైన దేశాలను దానిని అంగీకరించమని ఒత్తిడి తెచ్చే ప్రక్రియగా మారేది.

ఈ వ్యవస్థ కింద ఏర్పడిన ఒప్పందాలు అక్షరాలా లొంగుబాటు పత్రాలు కావు. అయినప్పటికీ అవి తరచుగా ఆచరణలో లొంగుబాటుగానే ఉండేవి.

ఒక వైపు ఒప్పందాలను నెరవేర్చడంగా దేనిని పరిగణించాలో నిర్ణయించే అధికారాన్ని నిలుపుకోగా, మరొక వైపు ఆర్థిక ఉపశమనం, రాజకీయ గుర్తింపు లేదా పరిమిత స్వయం పాలన కోసం తమ అర్హతను నిరూపించుకోవలసి వచ్చేది.

ఇరాక్, పాలస్తీనా..

ఇరాక్ దీనికి స్పష్టమైన ఉదాహరణ. 1991 గల్ఫ్ యుద్ధం తరువాత, సమగ్ర ఆంక్షలు ఇప్పటికే నలిగిపోయిన సమాజాన్ని తీవ్రంగా దెబ్బతీశాయి.

1995లో భద్రతా మండలి తీర్మానం 986 ద్వారా ఏర్పాటు చేయబడిన ఐక్యరాజ్యసమితి “ఆహారం కోసం చమురు” కార్యక్రమం, మానవీయ వస్తువులను కొనుగోలు చేయడానికి ఐరాస-నియంత్రిత ఎస్క్రో వ్యవస్థ ద్వారా నిధులు వెళ్లేలా ఇరాక్‌ను పరిమిత పరిమాణంలో చమురును విక్రయించడానికి అనుమతించింది.

ఇది ఒక ఉపశమనంగా చూపబడింది. కానీ దాని వెనుక ఉన్న స్పష్టమైన సందేశం ఏంటంటే ఇరాక్ తన సొంత ప్రధాన వనరును బయటి నుండి రూపొందించబడి, పర్యవేక్షించబడే నిర్మాణం ద్వారా మాత్రమే పొందే అవకాశం ఉంది.

సార్వభౌమాధికారం షరతులతో కూడుకున్నదిగా మారింది. శిక్షలు అమెరికా సమయానుకూలంగా జరిపే బాంబు దాడులతో సహా సర్వసాధారణమయ్యాయి.

ఓస్లో ప్రక్రియ భిన్నంగా పనిచేసింది. కానీ అది కూడా ఇలాంటి అసమానతనే ప్రతిబింబించింది.

1993 సూత్రాల ప్రకటన నేరుగా నార్వేజియన్ ఛానల్ ద్వారా ఇస్రాయెలీలు, పాలస్తీనియన్లచే చర్చించబడి, వాషింగ్టన్‌లో సంతకం చేయబడింది.

ఇది పరస్పర గుర్తింపును తెచ్చింది. పాలస్తీనా తాత్కాలిక సంస్థలను ఏర్పాటు చేసింది.

ఈ ఏర్పాటు సార్వభౌమ దేశ హోదా, సరిహద్దులు, జెరూసలేం, శరణార్థులు, నివాసాలు లాంటి నిర్ణయాత్మక ప్రశ్నలను వాయిదా వేసింది.

అదే సమయంలో ఆక్రమణదారు చేతిలోనే భూభాగం, ఆచరణాత్మక నియంత్రణను ఉంచింది.

న్యాయమైన శాంతిని అందుబాటులో లేకుండా చేసిన అసమానతను సరిచేయకుండానే వాషింగ్టన్ ఒక ‘శాంతి ప్రక్రియ’కు ప్రాతినిధ్యం వహించింది.

తూర్పు జెరూసలేం, గాజా, వెస్ట్ బ్యాంక్‌లపై ఇజ్రాయెల్ ఆక్రమణ నిర్మాణాత్మకంగా శాశ్వతమైంది.

రెండు సందర్భాల్లోనూ, యునైటెడ్ స్టేట్స్ అది శాసించే సంస్థలు ఒక శక్తివంతమైన హక్కును అనుభవించాయి. మిగిలిన వారందరూ ఏ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వాలో అవే నిర్ణయించాయి.

ఇరాన్..

ఇరాన్ విషయానికి వస్తే, ఆ ప్రశ్న రెండు దశాబ్దాలకు పైగా అణు ఆయుధాల ఫైల్‌గానే ఉంది.

ఆందోళన 2005లో ప్రారంభం కాలేదు. కానీ 2005 తర్వాత ఘర్షణ తీవ్రమైంది.

ఇరాన్ అణుశక్తికి సంబంధించిన యురేనియం-పరివర్తన కార్యకలాపాలను పునఃప్రారంభించడంతో వివాదం ఐరాస భద్రతా మండలి వైపు వెళ్లింది.

అణు ఆయుధాలపై తనకు ఆసక్తి లేదని ఇరాన్ నాయకత్వం చెప్పినప్పటికీ దానిని పట్టించుకోలేదు.

అప్పటి నుంచి, ఇరాన్ గురించిన దాదాపు ప్రతి చర్చ శుద్ధి స్థాయిలు, సెంట్రిఫ్యూజ్‌లు, తనిఖీలు, బ్రేక్‌అవుట్ సమయం, ఆంక్షల సడలింపుల చుట్టూనే తిరిగింది.

ఇరాన్ అణు ఇంధన కార్యక్రమాన్ని అణు నివారణ అంశంగా చిత్రీకరించడం వాషింగ్టన్‌కు రాజకీయంగా సౌకర్యవంతంగా ఉంది. ఇజ్రాయెల్ అణు ఆయుధాల కార్యక్రమం, అమెరికా సైనిక స్థావరాలు, ఆంక్షలు, సముద్ర నియంత్రణపై ఉన్న విస్తృత పోరాటాన్ని ఇరాన్ ఒప్పందాల అమలు పరీక్షగా తగ్గించి చూపింది.

ప్రాంతీయ అస్థిరతకు ఇరాన్ సామర్థ్యాలే ఏకైక కారణమని ఆరోపిస్తూ అమెరికా గల్ఫ్ అంతటా తన భారీ సైనిక ఉనికిని కొనసాగించగలిగింది.

చర్చలను తలకిందులు చేస్తున్న టెహ్రాన్..

ఇరాన్ ఇప్పుడు ఆ చర్చను తలకిందులు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తోంది.

ఒమాన్, పాకిస్తాన్, ఇతర ప్రాంతీయ దేశాలతో కూడిన దౌత్యం ద్వారా, అణు అంశాన్ని ప్రాంతీయ భద్రతా వ్యవస్థ నుండి వేరు చేయలేమని టెహ్రాన్ వాదిస్తోంది.

ఇరాన్ ఏ పరిమితులను అంగీకరిస్తుందనేది మాత్రమే ఇప్పుడు ప్రశ్న కాదు.

అమెరికా, దాని మిత్రదేశాల సైనిక ఉనికి, బలవంతపు శక్తికి ఏ పరిమితులు వర్తించాలి అనేది కూడా ప్రశ్నే. గల్ఫ్‌లోని అమెరికా స్థావరాల అంశం ఎందుకు ఇందుకే ముఖ్యమైంది.

వాషింగ్టన్ దృష్టిలో, ఆ స్థావరాలు మిత్రదేశాలు, ఇంధన సరఫరాలు, నౌకాయానాన్ని రక్షించే మౌలిక సదుపాయాలు.

టెహ్రాన్ కోణం నుండి, అవి స్వదేశంలో ప్రతీకారం నుండి రక్షణ పొందుతూనే ఇరాన్‌పై దాడి చేయగల ఒక శక్తిని ఎదుర్కునే ముందస్తు స్థావరాలు.

పశ్చిమాసియాలో యునైటెడ్ స్టేట్స్ సైనిక వైఖరిని చర్చలకు అతీతంగా పరిగణిస్తూ, టెహ్రాన్ నుండి శాశ్వత సంయమనాన్ని ఏ పరిష్కారమూ కోరలేదని ఇరాన్ వాదన.

హోర్ముజ్ జలసంధిపై కొత్త ఏర్పాటు..

హోర్ముజ్ జలసంధిపై పెరుగుతున్న చర్చ ఈ మార్పును నిజం చేస్తోంది. జలసంధి ద్వారా నౌకాయాన రాకపోకల కోసం కొత్త ఏర్పాటుపై పురోగతి సాధించినట్లు ఇరాన్, ఒమాన్ తెలిపాయి.

ప్రతిపాదన వివరాల ప్రకారం, గల్ఫ్‌లోకి వచ్చే రాకపోకలను ఇరాన్, వెళ్లే మార్గాన్ని ఒమాన్ పర్యవేక్షిస్తాయి. భద్రత లేదా పర్యావరణ సేవల కోసం కొంత చెల్లింపు వివాదంలో ఉంది.

ఈ ప్రణాళిక ఇంకా తుది రూపు దాల్చలేదు. ఉచిత రాకపోకలకు విఘాతం కలిగించే లేదా టెహ్రాన్‌కు తన స్వంత ప్రాంతీయ జలాలపై నియంత్రణను ఇచ్చే ఏ ఏర్పాటునైనా వాషింగ్టన్ వ్యతిరేకిస్తోంది. అయినప్పటికీ, చర్చలలో ఉన్న ఈ ఏర్పాటు రాజకీయ ప్రాముఖ్యత గణనీయమైనది.

ఆంక్షల విధానానికి ఎదురవుతున్న సవాలు..

దశాబ్దాలుగా, యునైటెడ్ స్టేట్స్ గల్ఫ్ నౌకాయానానికి తాను మాత్రమే రక్షకుడిగా తనను తాను చిత్రీకరించుకుంది.

ఇరాన్-ఒమాన్ చర్చలు ఒక ప్రత్యామ్నాయ సూత్రాన్ని సూచిస్తున్నాయి. వ్యూహాత్మక జలసంధికి సరిహద్దుగా ఉన్న దేశాలు దాని నిర్వహణ వ్యవస్థను స్వయంగా నిర్మించుకోవచ్చు. ఆ అవకాశం ఆంక్షల విధానంలో ఉన్న వైరుధ్యాన్ని కూడా బహిర్గతం చేస్తుంది.

వాణిజ్య నౌకలు ఇరాన్‌చే నిర్వహించబడే మార్గం గుండా గల్ఫ్‌లోకి ప్రవేశించాల్సి వస్తే, ఇరాన్ సేవలు డేటా వ్యవస్థలు లేదా రుసుములు అమెరికా ఆంక్షలను ప్రేరేపిస్తాయా లేదా అనేది నౌకా యజమానులు, భీమా కంపెనీలు, బ్యాంకులు తేల్చుకోవాలి.

కేవలం ఇరాన్ జలాల గుండా ప్రయాణించడం వలన అమెరికా ఆంక్ష ఉల్లంఘించబడదు. చట్టపరమైన సమస్య కేవలం మార్గం నుండి కాదు. ఇరాన్ సంస్థలకు చెల్లింపులు, ఆంక్షలు ఉన్న దేశాల వినియోగం, భీమా ప్రమాదం, ఇరాన్-నిర్వహించే యంత్రాంగం ద్వారా నౌక డేటాను ప్రాసెస్ చేయడం నుండి తలెత్తుతుంది. కానీ ఇరాన్-నిర్వహించే వ్యవస్థ వాషింగ్టన్‌ను లైసెన్సులు జారీ చేయడానికి, పరిమితంగా నిర్వచించబడిన లావాదేవీలను సహించడానికి లేదా తాను రక్షిస్తున్నానని చెప్పే వాణిజ్యాన్ని అడ్డుకునే ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కునే విధంగా చేస్తుంది.

ఆంక్షలు ఇకపై రాజకీయ శూన్యంలో వర్తించే సాధనంగా ఉండవు. అవి సముద్ర మార్గం ఆచరణాత్మక అవసరాలతో ఢీకొంటాయి. విస్తృత అమెరికా ఆంక్షల విధానానికి ఇది ఏమి సూచిస్తుందో భీమాదారులు, షిప్పింగ్ కంపెనీలకు ఆ తర్వాతే స్పష్టమవుతుంది.

చైనా దౌత్యం, పాశ్చాత్యేతర మధ్యవర్తిత్వం..

విస్తృతమైన ఈ ప్రాంతీయ పరిస్థితి ఇరాన్ వాదనను బలపరుస్తుంది. ఇరాక్, ఒమాన్ నిర్వహించిన ప్రారంభ చర్చల తర్వాత చైనా మధ్యవర్తిత్వం వహించిన ఇరాన్, సౌదీ అరేబియా మధ్య 2023 నాటి సయోధ్య, గల్ఫ్ రెండు ప్రధాన ప్రత్యర్థుల మధ్య దౌత్య సంబంధాలను పునరుద్ధరించింది.

ఇది వారి మధ్య పోటీని ముగించలేదు లేదా వారి ఘర్షణలను చెరిపివేయలేదు. కానీ ఉద్రిక్తతల తగ్గింపు అనేది అమెరికా బాంబు దాడుల ప్రచారం కంటే ప్రాంతీయ చర్చలు, పాశ్చాత్యేతర మధ్యవర్తిత్వం (ప్రాథమికంగా చైనా ద్వారా) ద్వారా సాధ్యమవుతుందని ఇది నిరూపించింది.

మారుతున్న ప్రాంతీయ రాజకీయాలు..

పాకిస్తాన్ మధ్యవర్తిత్వం, సౌదీ అరేబియా, టర్కీ, పాకిస్తాన్ మధ్య పెరుగుతున్న భద్రతా సంభాషణలు ఒకే దిశలో ఉన్నట్లు కనబడుతున్నాయి. అయినప్పటికీ వాటిని ఇరాన్ నేతృత్వంలోని కూటమిగా పొరపాటుగా అర్ధం చేసుకోకూడదు.

ఈ దేశాలకు సొంత ప్రయోజనాలు, కొన్నిసార్లు టెహ్రాన్‌పై తీవ్రమైన అనుమానాలు ఉన్నాయి. వాటి ప్రాముఖ్యత వేరే చోట ఉంది. వాషింగ్టన్ ఇకపై తాను మాత్రమే ఆహ్వానించి, హామీదారు లేదా రచయితగా పోజు పెట్టలేని ఏర్పాట్లతో ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలు ప్రయోగాలు చేస్తున్నాయి.

అమెరికా సైనిక చర్య పదే పదే అడ్డుకట్ట వేస్తామని హామీ ఇచ్చి తీవ్రతను పెంచడం, నిర్వాసితం చేయడం, కొత్త ఫిర్యాదులను సృష్టించడం మాత్రమే చేసింది.

బాంబు దాడి ద్వారా సౌకర్యాలను, కమాండర్లను నాశనం చేయవచ్చు. కానీ అది ఒక చట్టబద్ధమైన ప్రాంతీయ వ్యవస్థను సృష్టించలేదు.

అలాగే ఇజ్రాయెల్ ప్రకటించని అణు ఆయుధాలను కలిగి ఉండి, పాలస్తీనాను ఆక్రమించడం, వారిపై నరమేధానికి పాల్పడటం కొనసాగిస్తూ, తన పొరుగు దేశాలైన లెబనాన్, ఇరాన్, సిరియాలపై ఎప్పుడు పడితే అప్పుడు దాడి చేయడానికి తెగబడుతున్నప్పుడు ఒక వ్యవస్థ స్థిరంగా ఉండలేదు.

అసలైన ప్రశ్నలు..

అందువల్ల వాషింగ్టన్ ముందు ఇరాన్ ఉంచిన నిజమైన సవాలు భావనాత్మకమైనది. అజెండాను ఎవరు నిర్వచిస్తారు? ఏ ఆయుధాలు, స్థావరాలు, కూటములు అస్థిరపరుస్తున్నాయో ఎవరు నిర్ణయిస్తారు? ప్రాంతం సంపద(ఆయిల్) ప్రయాణించే జలమార్గాలను ఎవరు నియంత్రిస్తారు?

ప్రతి పరిష్కారానికి బయటి నుంచి హామీ ఇవ్వబడాలా, లేదా ప్రాంతీయ శక్తులు(తమ పోటీలతో సహా) తమలో తాము అమలు చేయదగిన ఏర్పాట్లను నిర్మించుకోగలవా?

తదుపరి మధ్య ప్రాచ్య పరిష్కారం లొంగుబాటు పత్రంలా ఉంటే అది నిలకడగా ఉండదు. ఇది అణు సంయమనం, విదేశీ సైనిక మోహరింపులు, సముద్ర మార్గాలు, ఆంక్షలు, క్షిపణులు, పరస్పర ఆక్రమణలు చేయకపోవడంలను ఒకే భద్రతా సమస్యలో భాగాలుగా పరిష్కరించాల్సి ఉంటుంది.

ఇరాన్ సాధించిన విజయం ఏమిటంటే అది ఆ సమస్యను పరిష్కరించడం కాదు. పదుల సంఖ్యలో దశాబ్దాలుగా వాషింగ్టన్ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వవలసి వచ్చిన తర్వాత, ఇది వేరొక దానిని పరిశీలించేలా ప్రాంతాన్ని నిలబెట్టింది. ఇరాన్ దేనిని త్యాగం చేయాలి అనేది మాత్రమే ఇప్పుడు సమస్య కాదు. యునైటెడ్ స్టేట్స్‌తో సహా దేనిపై చర్చలు జరపడానికి సిద్ధంగా ఉండాలి అనేది అసలు ప్రశ్న.

(వ్యాస రచయిత విజయ్ ప్రషాద్ ఒక భారతీయ చరిత్రకారుడు, పాత్రికేయుడు. ఆయన ట్రైకాంటినెంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ సోషల్ రీసెర్చ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ డైరెక్టర్, లెఫ్ట్‌వర్డ్ బుక్స్ (న్యూఢిల్లీ) చీఫ్ ఎడిటర్. ఈ వ్యాసం న్యూస్‌క్లిక్ సౌజన్యంతో అందించబడింది.)

About the Author

The Wire Editorial Team

Administrator

View All Posts