హైదరాబాద్ ప్రజాస్వామ్య విమోచన ఉద్యమానికి అంకితమైన మహా నేత స్వామి రామానంద తీర్థ. ఆయన స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, విద్యావేత్త, సామాజిక కార్యకర్త, హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ప్రధాన నాయకుడు. అక్టోబర్ 3 ఆయన జయంతి.
భారతదేశ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామ చరిత్ర కేవలం బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటం మాత్రమే కాదు.
బ్రిటిష్ పాలనకు వెలుపల ఉన్న సంస్థానాల్లో ప్రజాస్వామ్య హక్కుల కోసం సాగిన ఉద్యమాలు కూడా భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ప్రధానమైనవి. అలాంటి సంస్థానాల్లో అతి పెద్దదైన హైదరాబాద్ సంస్థానంలో నిజాం నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ప్రజాస్వామ్య హక్కుల కోసం జరిగిన ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించిన ప్రముఖుల్లో స్వామి రామానంద తీర్థ అగ్రగణ్యుడు.
తెలంగాణ, మరాఠ్వాడ, కర్ణాటక ప్రాంతాలను కలిగి ఉన్న అప్పటి హైదరాబాద్ సంస్థానంలో ప్రజలకు మాట్లాడే స్వేచ్ఛ, సంఘాలు ఏర్పాటు చేసుకునే హక్కు, పత్రికా స్వేచ్ఛ, ప్రజా ప్రతినిధుల ద్వారా ప్రభుత్వ ఏర్పాటు వంటి ప్రజాస్వామ్య హక్కులు కావాలని ఆయన పోరాడారు.
బాల్యం
స్వామి రామానంద తీర్థ అసలు పేరు వెంకటేశ్ భగవంత రావు ఖేడ్గీకర్. ఆయన 1903 అక్టోబర్ 3న జన్మించారు. ఆయన సన్యాసాన్ని స్వీకరించి “స్వామి రామానంద తీర్థ”గా ప్రసిద్ధి చెందారు.
ఆయన జీవితంలో విద్య, ఆధ్యాత్మికత, సామాజిక సేవ, జాతీయోద్యమం పరస్పరం మిళితమై ఉన్నాయి. ఆయన ఉపాధ్యాయుడిగా కూడా పనిచేశారు.
ముఖ్యంగా మహారాష్ట్రలోని ఔసా ప్రాంతంలో విద్యా కార్యకలాపాలలో భాగమయ్యారు.
ఉద్యోగం కోసం చదువు కోవడం కాదు. విద్య ప్రజల్లో చైతన్యం కలిగించే సాధనం అని రామానంద తీర్థ భావించారు.
హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని ప్రజలు రాజకీయంగా, సామాజికంగా చైతన్యవంతులు కావాలంటే విద్య విస్తరించాల్సిన అవసరం ఉందని ఆయన భావించారు.
ఈ ఆలోచనతోనే ఆయన విద్యా సంస్థల నిర్మాణానికి కృషి చేశారు. స్వాతంత్ర్యోద్యమంతో పాటు విద్యా, సామాజిక రంగాల్లో పనిచేయడం ఆయన ప్రత్యేకత.
హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఆవిర్భావం
హైదరాబాద్‌లో రాజకీయ హక్కుల కోసం ఒక సమగ్ర సంస్థ అవసరమని భావించిన జాతీయ వాదులు హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఏర్పాటుకు కృషి చేశారు.
1938లో హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఏర్పడింది. ఇందులో స్వామి రామానంద తీర్థ, బూర్గుల రామకృష్ణారావు, గోవిందరావు నానల్ తదితరులు ముఖ్యపాత్ర పోషించారు.
సత్యాగ్రహ నిషేధాన్ని సవాలు చేస్తూ హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది. 1938 అక్టోబర్‌లో సత్యాగ్రహ కార్యక్రమాలు ప్రారంభమయ్యాయి.
స్వామి రామానంద తీర్థ మొదటి దశ సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించారు. అనేక మంది కార్యకర్తలు అరెస్టయ్యారు.
ఈ ఉద్యమం ప్రధానంగా రాజకీయ హక్కులు, పౌర స్వేచ్ఛ, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం, సంఘాలు ఏర్పాటు చేసుకునే హక్కు, పత్రికా స్వేచ్ఛ వంటి అంశాల చుట్టూ సాగింది.
హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఉద్యమం ప్రధాన రాజకీయ లక్ష్యం ప్రజాస్వామ్య హక్కుల సాధన. దీనిని కేవలం ఒక మతానికి లేదా ఒక ప్రాంతానికి సంబంధించిన ఉద్యమంగా చూడటం చారిత్రకంగా పొరపాటు అవుతుంది.
వందేమాతరం ఉద్యమం
1938లో హైదరాబాద్‌లోని విద్యార్థుల్లో కూడా వందేమాతరం ఉద్యమం ఉధృతమైంది. నిజాం ప్రభుత్వం విద్యార్థుల వందేమాతరం గీతాలాపనపై ఆంక్షలు విధించడంతో విద్యార్థులు నిరసనలకు దిగారు.
పలువురు విద్యార్థులపై చర్యలు తీసుకున్నారు. కొందరు విద్యార్థులు హైదరాబాద్ వెలుపల విద్య కొనసాగించాల్సి వచ్చింది.
1942లో దేశవ్యాప్తంగా మహాత్మా గాంధీ నాయకత్వంలో క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ప్రారంభమైనప్పుడు దాని ప్రభావం హైదరాబాద్ సంస్థానంపైనా పడింది.
హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నాయకులు, కార్యకర్తలు ప్రజల్లో జాతీయోద్యమ భావాలను విస్తరించేందుకు కృషి చేశారు.
హైదరాబాద్ రాజకీయ పరిస్థితులు రెండో ప్రపంచ యుద్ధం అనంతరం వేగంగా మారాయి.
1946లో హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌‌పై ఉన్న నిషేధాన్ని ఎత్తివేశారు. అనంతరం సంస్థ తన రాజకీయ కార్యకలాపాలను మరింత బలంగా కొనసాగించింది. ఈ దశలో స్వామి రామానంద తీర్థ నాయకత్వం మరింత కీలకమైంది.
జాయిన్ ఇండియా ఉద్యమం
భారతదేశానికి 1947 ఆగస్టు 15న స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటికీ హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరలేదు.
ఈ పరిస్థితిని వ్యతిరేకిస్తూ హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ భారత యూనియన్‌లో హైదరాబాద్ విలీనం కావాలని ఉద్యమించింది.
1947 ఆగస్టు 7న “జాయిన్ ఇండియా డే” పాటించాలని పిలుపునిచ్చింది. ఈ ఉద్యమంలో ప్రదర్శనలు, సమ్మెలు, జాతీయ పతాక ఆవిష్కరణలు జరిగాయి.
స్వామి రామానంద తీర్థ ఈ ఉద్యమానికి ప్రధాన నాయకత్వం వహించారు.
1947 ఆగస్టు 15న భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందినప్పుడు హైదరాబాద్ సంస్థానంలో జాతీయ పతాకాన్ని ఎగురవేయడంపై నిజాం ప్రభుత్వం ఆంక్షలు విధించింది. అయినా జాతీయవాద కార్యకర్తలు, విద్యార్థులు, మహిళలు పలు ప్రాంతాల్లో త్రివర్ణ పతాకాన్ని ఎగురవేశారు.
ఈ దశలో స్వామి రామానంద తీర్థ నేతృత్వంలోని ఉద్యమం భారత స్వాతంత్ర్యాన్ని హైదరాబాద్ ప్రజల రాజకీయ హక్కులతో మిళితం చేసి కొనసాగించింది.
1947–48లో హైదరాబాద్‌లో రాజకీయ పరిస్థితులు మరింత ఉద్రిక్తమయ్యాయి. మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్‌కు అనుబంధంగా ఉన్న రజాకార్ దళాలు నిజాం పాలనకు మద్దతుగా పనిచేశాయి.
రాజకీయ ప్రత్యర్థులపై, ప్రజా ఉద్యమాలపై హింసాత్మక చర్యలు జరిగినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు నమోదు చేశాయి.
ఈ నేపథ్యంలో హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు కూడా తీవ్ర ఒత్తిడిని ఎదుర్కొన్నారు. స్వామి రామానంద తీర్థ ప్రజాస్వామ్య రాజకీయ పరిష్కారాన్ని, భారత యూనియన్‌లో హైదరాబాద్ చేరడాన్ని సమర్థించారు.
హైదరాబాద్ సమస్య చివరకు 1948 సెప్టెంబర్‌లో కీలక మలుపు తిరిగింది. భారత ప్రభుత్వం సైనిక చర్య చేపట్టిన అనంతరం 1948 సెప్టెంబర్ 17న నిజాం ప్రభుత్వం లొంగిపోయింది. హైదరాబాద్ భారత యూనియన్‌లో చేరింది.
అయితే ఇది కేవలం సైనిక చర్య ఫలితంగా మాత్రమే జరగలేదు. అంతకుముందు సంవత్సరాల పాటు హైదరాబాద్ ప్రజల రాజకీయ, సామాజిక, రైతాంగ, విద్యార్థి, పౌర హక్కుల ఉద్యమాలు కొనసాగాయి.
హైదరాబాద్ చరిత్రలో ఇదే సమయంలో తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం(1946–51) కూడా జరిగింది. ఇది ప్రధానంగా భూస్వామ్య దొరల దోపిడీ, వెట్టి, రైతులపై అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వంలో సాగింది.
ఒక వైపు భారత ప్రభుత్వ సేనలు, మరొక వైపు నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాగుతున్న తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటం మధ్య నిజాం నవాబు లొంగిపోక తప్పలేదు.
స్వాతంత్ర్యం అనంతరం స్వామి రామానంద తీర్థ ప్రజా జీవితాన్ని కొనసాగించారు. ఆయన 1952లో లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు.
1957లో కూడా పార్లమెంటుకు ఎన్నికయ్యారు. ఆయన రాజకీయ జీవితం ప్రధానంగా హైదరాబాద్, మరాఠ్వాడ ప్రాంతాల ప్రజా సమస్యలతో ముడిపడి ఉంది.
అయితే ఆయన రాజకీయ పదవిని తన జీవితానికి ప్రధాన లక్ష్యంగా చేసుకోలేదు. విద్య, సామాజిక సేవ, ప్రజా చైతన్యం వంటి అంశాలపై దృష్టి పెట్టారు.
విద్యా రంగానికి సేవ
స్వామి రామానంద తీర్థ దృష్టిలో రాజకీయ స్వేచ్ఛకు పునాది విద్య. స్వాతంత్ర్యం తరువాత కూడా విద్యా సంస్థల అభివృద్ధికి కృషి చేశారు.
ముఖ్యంగా గ్రామీణ, వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో విద్యా అవకాశాలను విస్తరించాలనే ఆలోచనతో పనిచేశారు. 1950లో నాందేడ్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ స్థాపనలో కూడా ఆయన పాత్ర ఉంది.
స్వామి రామానంద తీర్థ 1972 జనవరి 22న, 69 సంవత్సరాల వయస్సులో మరణించారు. ఆయన మరణంతో ఒక యుగం ముగిసినా, హైదరాబాద్ ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమ చరిత్రలో ఆయన పేరు చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది.
స్వామి రామానంద తీర్థ “వ్యక్తిగత జీవితాన్ని ప్రజల ప్రజాస్వామ్య హక్కుల కోసం అంకితం చేసిన విద్యావేత్త, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు.” ఆయన పోరాటం కేవలం నిజాం వ్యతిరేక పోరాటం మాత్రమే కాదు.
ప్రజలకు రాజకీయ హక్కులు, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం, పౌర స్వేచ్ఛలు, ప్రజాస్వామ్య పాలన అనే లక్ష్యాలు కూడా అందులో ఉన్నాయి.
1938లో నిషేధిత రాజకీయ సంస్థగా ప్రారంభమైన హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఉద్యమం నుంచి 1947–48లో భారత యూనియన్‌లో హైదరాబాద్ విలీనం వరకు సాగిన ప్రయాణంలో స్వామి రామానంద తీర్థ నాయకత్వం ఒక ప్రధాన అధ్యాయం. అందుకే ఆయనను కేవలం ఒక కాంగ్రెస్ నాయకుడిగా కాకుండా, హైదరాబాద్ సంస్థానంలో ప్రజాస్వామ్య హక్కుల కోసం జరిగిన దీర్ఘకాలిక పోరాటానికి ప్రతీకగా చూడాలి.
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
