దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్: మహిళా సాధికారతకు నిలువెత్తు రూపం..

భారత స్వాతంత్య్ర సమర చరిత్రలో మహిళల పాత్ర ఎంతో విశిష్టమైనది. అలాంటి మహనీయులలో ప్రముఖ స్థానం పొందినవారిలో దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ ఒకరు.

ఆమె కేవలం స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలు మాత్రమే కాదు. మహిళా సాధికారతకు మార్గదర్శి. విద్యా ప్రేరకురాలు.

సామాజిక సంస్కర్త. న్యాయవాది, పార్లమెంటేరియన్‌. రాజ్యాంగ సభ సభ్యురాలు. అనేక సేవాసంస్థల స్థాపకురాలు. భారతదేశంలో మహిళల అభ్యున్నతి కోసం జీవితాంతం శ్రమించిన మహోన్నత వ్యక్తిత్వం ఆమెది.

ఆమె జీవితం భారతదేశ సామాజిక చరిత్రలో ఒక స్ఫూర్తిదాయక అధ్యాయం. ఆమె చేసిన సేవలు నేటికీ ఆదర్శప్రాయంగా నిలిచాయి.

జననం, బాల్యం..

దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ 1909 జూలై 15న అప్పటి మద్రాస్‌ ప్రెసిడెన్సీలోని రాజమండ్రిలో జన్మించారు.

ఆమె తండ్రి రామారావు, తల్లి కృష్ణవేణమ్మ. చిన్ననాటి నుంచే దేశభక్తి భావాలు, సామాజిక చైతన్యం ఆమె మనసులో బలంగా నాటుకుపోయాయి.

అప్పుడు భారతదేశంలో మహిళలకు విద్య చాలా పరిమితంగా ఉండేది. బాల్య వివాహాలు సాధారణం.

సమాజంలో మహిళల స్థితి దయనీయంగా ఉండేది. ఈ పరిస్థితులను చిన్న వయస్సులోనే దుర్గాబాయి గమనించారు.

అందువల్ల మహిళా విద్య, మహిళా స్వేచ్ఛపై ఆమెకు గాఢమైన ఆసక్తి ఏర్పడింది.

చిన్నప్పుడే ఆమె హిందీ భాషపై పట్టు సాధించారు. కేవలం పన్నెండేళ్ల వయస్సులోనే బాలికలకు హిందీ బోధించడం ప్రారంభించడం ఆమె అసాధారణ ప్రతిభకు నిదర్శనం.

స్వాతంత్య్రోద్యమంలో నిరుపమాన పాత్ర..

భారత స్వాతంత్య్రోద్యమం దేశమంతటా ఉధృతంగా సాగుతున్న సమయంలో మహాత్మా గాంధీ ఆలోచనలు దుర్గాబాయిపై తీవ్ర ప్రభావం చూపాయి.

ఆమె చిన్న వయస్సులోనే విదేశీ వస్త్ర బహిష్కరణ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు.

1921లో గాంధీ రాజమండ్రికి వచ్చినప్పుడు దుర్గాబాయి మహిళలను సమీకరించి సభను విజయవంతం చేశారు. ఆమె చురుకుదనం గాంధీజీని ఆకట్టుకుంది.

తరువాత ఆమె సహాయ నిరాకరణ, ఉప్పు సత్యాగ్రహం, వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం వంటి అనేక ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆమెను పలుమార్లు అరెస్టు చేసి జైలుకు పంపింది.

మహిళా సాధికారతే లక్ష్యంగా..

దుర్గాబాయి జీవిత లక్ష్యం మహిళల అభ్యున్నతి. భారతదేశంలో మహిళలకు విద్య, ఉపాధి, చట్టపరమైన హక్కులు, సామాజిక గౌరవం రావాలని ఆమె ఆకాంక్షించారు.

ఆ కాలంలో మహిళలు ఇంటికే పరిమితమై ఉండేవారు.

వారికి విద్య, స్వతంత్ర ఆలోచన, ఆర్థిక స్వావలంబన వంటి అవకాశాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి. ఈ పరిస్థితులను మార్చాలని ఆమె సంకల్పించారు. “మహిళ అభివృద్ధి చెందితే కుటుంబం అభివృద్ధి చెందుతుంది. కుటుంబం అభివృద్ధి చెందితే సమాజం అభివృద్ధి చెందుతుంది” అని ప్రగాఢంగా నమ్మి అందుకు చిత్తశుద్ధితో కృషి చేశారు.

ఆంధ్ర మహిళా సభ స్థాపన..

1937లో చెన్నైలో ఆమె స్థాపించిన ‘ఆంధ్ర మహిళా సభ’ భారతదేశ మహిళా ఉద్యమ చరిత్రలో ఒక మహత్తర ఘట్టం.

ఈ సంస్థ ద్వారా మహిళా విద్య, ఆరోగ్య సేవలు, ప్రసూతి సేవలు, వృత్తి విద్య, అనాథ బాలికల సంరక్షణ, ఉపాధి శిక్షణ వంటి అనేక సేవలను అందించారు.

చిన్న స్థాయిలో ప్రారంభమైన ఈ సంస్థ తరువాత మహాసంస్థగా ఎదిగి ఆసుపత్రులు, కళాశాలలు, శిక్షణా కేంద్రాలు స్థాపించింది.

వేలాది మహిళల జీవితాలను మార్చిన సంస్థగా ఇది నిలిచింది. వారు హైదరాబాద్‌లో నెలకొల్పిన ఆంధ్ర మహిళా సభ (దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్) ఆసుపత్రి నేటికీ గుర్తింపు పొందిన ఆసుపత్రులలో ఒకటిగా ఉంది. ఢిల్లీలో ఆంధ్ర మహిళా సభ స్కూల్ 6 బ్రాంచులతో కొనసాగుతోంది.

విద్యపై ఆమె దృష్టి..

దుర్గాబాయి విద్యను సామాజిక మార్పుకు ఆయుధంగా భావించారు. ముఖ్యంగా మహిళా విద్యకు ఆమె అత్యంత ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు.

స్వయంగా ఆమె ఉన్నత విద్యను అభ్యసించి న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా పొందారు. ఆ కాలంలో ఒక మహిళ న్యాయవాదిగా ఎదగడం చాలా అరుదైన విషయం. విద్య మహిళకు ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇస్తుంది. ఆర్థిక స్వావలంబనకు దారి తీస్తుంది. సమాజంలో సమాన స్థానం కల్పిస్తుంది అని ఆమె ప్రగాఢ విశ్వాసం.

న్యాయవాదిగా, రాజ్యాంగ సభ సభ్యురాలిగా..

దుర్గాబాయి ప్రముఖ న్యాయవాదిగా కూడా గుర్తింపు పొందారు. మహిళల హక్కుల కోసం న్యాయపరంగా పోరాడారు. ఆమె కుటుంబ చట్టాలు, మహిళల వారసత్వ హక్కులు, బాల్య వివాహాల నిర్మూలన వంటి అంశాలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపారు. భారతదేశ రాజ్యాంగ నిర్మాణంలో కూడా దుర్గాబాయి కీలక పాత్ర పోషించారు.

ఆమె రాజ్యాంగ సభ సభ్యురాలిగా పనిచేశారు. మహిళా హక్కులు, సామాజిక న్యాయం, విద్య, సంక్షేమ పథకాలు వంటి అంశాలపై రాజ్యాంగ సభలో బలమైన వాదనలు వినిపించారు. ఆమె ఆలోచనలు భారత రాజ్యాంగంలోని సమానత్వ భావనకు బలాన్నిచ్చాయి.

దుర్గాబాయి భారత ప్రణాళికా సంఘంలో సభ్యురాలిగా కూడా పనిచేశారు. దేశ అభివృద్ధిలో మహిళల పాత్రను పెంపొందించేందుకు ఆమె అనేక సూచనలు చేశారు. 1953లో ఆమె సెంట్రల్ సోషల్ వెల్ఫేర్ బోర్డ్ తొలి అధ్యక్షురాలిగా నియమితులయ్యారు. ఈ సంస్థ ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా మహిళలు, పిల్లలు, గ్రామీణ ప్రజల సంక్షేమం కోసం అనేక కార్యక్రమాలు అమలు చేయబడ్డాయి.

వివాహ జీవితం..

దుర్గాబాయి భారతదేశ ప్రముఖ ఆర్థికవేత్త మరియు కేంద్ర ఆర్థికశాఖ మాజీ మంత్రి అయిన సీడీ దేశ్‌ముఖ్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు. సీడీ దేశ్‌ముఖ్, ఐఎంఎఫ్ డైరెక్టర్‌గా అమెరికాలో కూడా పని చేశారు. ఇద్దరూ కలిసి విద్య, సామాజిక సేవ, జాతీయాభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు కృషి చేశారు.

దుర్గాబాయి వ్యక్తిత్వంలో కనిపించే ప్రధాన లక్షణాలు..

ధైర్యం: బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని ఎదిరించి ఉద్యమాలలో పాల్గొనడం ఆమె ధైర్యానికి నిదర్శనం.
సేవాభావం: వ్యక్తిగత జీవితాని కంటే సమాజ సేవకు ఆమె ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు.
క్రమశిక్షణ: ఆమె జీవితంలో క్రమశిక్షణ ప్రధాన పాత్ర పోషించింది.
మహిళలపై అపారమైన ప్రేమ: మహిళల అభ్యున్నతి కోసం ఆమె జీవితాంతం కృషి చేశారు.

పురస్కారాలు మరియు వారసత్వం..

దేశానికి చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా దుర్గాబాయికి అనేక గౌరవాలు లభించాయి. భారత ప్రభుత్వం ఆమె సేవలను గుర్తించి ఉన్నత పురస్కారాలతో సత్కరించింది. ఆమెను భారతదేశ మహిళా ఉద్యమానికి మార్గదర్శకురాలిగా భావిస్తారు. 1981 మే 9న ఆమె మరణించారు. కానీ ఆమె ఆలోచనలు, సేవలు, సంస్థలు నేటికీ సమాజానికి మార్గనిర్దేశనం చేస్తున్నాయి.

దుర్గాబాయి వారసత్వం నేటికీ అనేక రూపాల్లో కొనసాగుతోంది. ఆమె స్థాపించిన సంస్థలు నేటికీ మహిళా విద్యను ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. ఆరోగ్య సేవలు అందిస్తున్నాయి. పేదలకు సహాయం చేస్తున్నాయి. మహిళలకు ఉపాధి అవకాశాలు కల్పిస్తున్నాయి.

ఆమె జీవితం ప్రతి మహిళకు ఒక స్ఫూర్తి. ప్రస్తుత సమాజంలో కూడా దుర్గాబాయి ఆలోచనలు ఎంతో ప్రాసంగికంగా ఉన్నాయి. మహిళలపై హింస, అసమానత్వం, నిరక్షరాస్యత ఇంకా పూర్తిగా తొలగిపోలేదు. అందువల్ల ఆమె చూపిన మార్గం ఇంకా అవసరం.

దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ భారతదేశ చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచే మహోన్నత మహిళ. ఆమె జీవితం త్యాగం, సేవ, ధైర్యం, సమానత్వం అనే విలువలకు ప్రతీక.

స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలిగా, సంఘసేవకురాలిగా, మహిళా హక్కుల పరిరక్షకురాలిగా, విద్యా ప్రేరకురాలిగా ఆమె చేసిన సేవలు అమూల్యమైనవి. నేటి తరాలు ఆమె జీవితాన్ని అధ్యయనం చేసి స్ఫూర్తి పొందాలి.

సమాజ సేవలో, మహిళా అభ్యున్నతిలో, దేశ నిర్మాణంలో ఆమె చూపిన మార్గం శాశ్వతంగా వెలుగొందుతుంది.

About the Author

R Lakshmaiah

View All Posts