వేతనం దయ కాదు— కార్మికుడి హక్కు: పార్ట్- 2

హర్లీన్ కౌర్: వారికి ఇస్తున్న ‘పారితోషికం’ చాలా తక్కువగా ఉంది. ఇంత తక్కువ పారితోషికం ఉండటానికి కారణం ప్రభుత్వానికి రాజకీయ సంకల్పం లేకపోవడమేనా? లేక భారతదేశం ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అంచున ఉన్న దేశంగా కొనసాగుతున్న నేపథ్యంలో ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థ నిర్మాణంతో ముడిపడిన సమస్యగా దీన్ని చూడాలా?

ఎఆర్ సింధు: ఈ పథకాలు నయా ఉదారవాద కాలం ప్రారంభానికి కొద్దికాలం ముందు మొదలయ్యాయి. అప్పటికి సంక్షేమ రాజ్యం అనే భావనకు ఇంకా బలమైన ప్రాధాన్యత ఉండేది.

భారతదేశం అప్పటికి అభివృద్ధిలో వెనుకబడి ఉంది. మానవ అభివృద్ధి సూచికలు కూడా చాలా దారుణంగా ఉండేవి— మాతా, శిశు మరణాలు అధికంగా ఉండేవి, తీవ్రమైన పోషకాహార లోపం ఉండేది, పాఠశాలల్లో పిల్లల చేరిక చాలా తక్కువగా ఉండేది.

ఈ సమస్యలను పరిష్కరించేందుకే ఈ పథకాలను రూపొందించారు.

ప్రజా సేవ అవసరమని గుర్తించారు— కానీ ఆ సేవను అందించే మహిళల శ్రమకు మాత్రం విలువ ఇవ్వలేదు. ప్రజలకు సంక్షేమం కావాలని అంగీకరించారు— కానీ ఆ సంక్షేమాన్ని మోసే కార్మికుల శ్రమను చౌకగా పొందే విధానాన్ని నిర్మించారు.

మొదటి నుంచీ ఇదే భావన ఉండేది. ఉదారవాదులలో కూడా ఇదే ఒక అభిప్రాయం ఉండేది— ఈ పనిని మహిళలతో ఉచితంగా చేయించుకోవచ్చని.

ఏళ్లుగా మా అనుభవం ద్వారా ఒక విషయం నేర్చుకున్నాం. మేధావులు, సామాజిక కార్యకర్తలకు కూడా ఈ విషయాన్ని అర్థం చేయించడం చాలా కష్టంగా ఉంది.

ప్రజలకు అందించే సేవల నాణ్యత గురించి మాట్లాడినప్పుడు ఆ సేవలను అందించే శ్రమ గురించి కూడా మాట్లాడాలి.

సేవ ఎంత నాణ్యంగా ఉండాలి అన్నదే కాదు— ఆ సేవను అందించే కార్మికుల శ్రమకు ఎంత విలువ ఇవ్వాలి అన్న ప్రశ్నను కూడా పరిష్కరించాలి. సేవ నాణ్యతతో పాటు ఆ సేవను అందించే శ్రమకు తగిన వేతనం, గుర్తింపు, హక్కులు ఉండాలి.

1991 తర్వాత నయా ఉదారవాద విధానాల వైపు మళ్లినప్పటి నుంచి సంరక్షణ రంగం క్రమంగా వాణిజ్యీకరణకు గురవుతోంది. ఇప్పుడు ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఏర్పడిన ఒక వ్యవస్థలో భాగమైంది.

అంతర్జాతీయ సంస్థలు, వివిధ వేదికలు, అంతర్జాతీయ స్వచ్ఛంద సంస్థలు— ఇవన్నీ మన సంరక్షణ సేవల వ్యవస్థలోకి ప్రవేశించాయి.

ఈ రంగంలో శ్రమను చౌకగా ఉంచాలనే ఒక భావజాలపరమైన ప్రయత్నం జరుగుతోంది.

అదే సమయంలో ప్రజలకు సేవలు అందించే బాధ్యత నుంచి ప్రభుత్వం క్రమంగా తప్పుకునేలా చేస్తున్నారు. ఇది నేరుగా ప్రైవేటీకరణ చేయడం కాదు. పరోక్ష మార్గంలో జరుగుతున్న ప్రైవేటీకరణ.

ఎందుకంటే ప్రభుత్వ నిధులు మాత్రం ఈ వ్యవస్థలోకి రావాల్సిందే. కానీ ఆ నిధులు ప్రభుత్వ వ్యవస్థ ద్వారానే ప్రజా సేవలకు వెళ్లకుండా కార్పొరేట్ సామాజిక బాధ్యత(సీఎస్‌ఆర్) నిధులు, ఇతర మార్గాల ద్వారా ప్రైవేటు సంస్థలకు చేరుతున్నాయి. అంటే ప్రజా నిధులు ప్రైవేటు సంస్థలకు మళ్లే ఒక రకమైన తిరోగామి సబ్సిడీ ఈ వ్యవస్థలో పనిచేస్తోంది.

ఈ మొత్తం ప్రక్రియలో కీలకమైన అంశం ఒక్కటే— చౌకైన శ్రమ. అందుకే ఈ మహిళలను చాలా తక్కువ పారితోషికంతో పనిచేయిస్తూ వారిని ఇప్పటికీ ‘స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు’గానే కొనసాగించాల్సిన అవసరం ఏర్పడుతోంది.

కార్మికులుగా గుర్తిస్తే వేతనం, హక్కులు, భద్రత లాంటి బాధ్యతలు ప్రభుత్వంపై పడతాయి. అందుకే ‘స్వచ్ఛంద కార్యకర్త’ అనే పేరును కొనసాగిస్తూ వారి శ్రమను చౌకగా ఉంచుతున్నారు.

భారతదేశం ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థతో ఉన్న సంబంధాన్ని చూస్తే— ఈ దేశం సృష్టించే సంపద అంతా ఇక్కడే మిగలడం లేదు.

లాభాల రూపంలో, అప్పులపై వడ్డీల రూపంలో, అసమాన వాణిజ్యం ద్వారా మన దేశ సంపదలో పెద్ద భాగం పెద్ద కంపెనీలకు, సంపన్న దేశాలకు తరలిపోతోంది.

కార్పొరేట్లకు రాయితీలు.. కార్మికులకు నిధుల కొరత..

కానీ దీనికంటే పెద్ద విషయం ఇంకొకటి ఉంది. ప్రభుత్వం సంపన్నులపై పన్నులు విధించడానికి వెనుకాడుతోంది. కార్పొరేట్ పన్నులను తగ్గిస్తోంది, వారి రుణాలను మాఫీ చేస్తోంది.

ఇలా చేస్తూ ప్రభుత్వానికి వచ్చే ఆదాయాన్ని కావాలనే తగ్గించుకుంటోంది. ఆ తర్వాత కార్మికుల దగ్గరకు వచ్చి— “ఇక మీ కోసం ఖర్చు చేయడానికి డబ్బు లేదు” అని చెబుతోంది.

మనకు చూపిస్తున్న ఈ డబ్బు కొరత సహజంగా ఏర్పడింది కాదు. కావాలనే సృష్టిస్తున్న కొరత అది. పై స్థాయిలో సంపన్నులకు ఇస్తున్న డబ్బే కింది స్థాయిలో మనపై ఆదా చేస్తున్న డబ్బు.

మన శ్రమకు వేతనం ఇవ్వకుండా, దాన్ని ‘పారితోషికం’ పేరుతో నామమాత్రంగా ఉంచడం ద్వారా ప్రభుత్వం ఆదా చేస్తున్నదే మరో వైపు సంపన్నులకు అందుతోంది.

సంపన్నులకు ఇవ్వడానికి డబ్బు ఉంది— కార్మికులకు వేతనం ఇవ్వడానికి మాత్రం డబ్బు లేదంటారు. పైవారికి ఇచ్చేది మన దగ్గర ఆదా చేసిందే.

2026 సెప్టెంబర్ నాటికి ఈ పథకాల్లో పనిచేస్తున్న కార్మికులకు ప్రభుత్వం చెల్లిస్తున్న పారితోషికం ఇలా ఉంది:

♦ అంగన్‌వాడీ కార్మికురాలికి: నెలకు రూ. 4,500
♦ అంగన్‌వాడీ హెల్పర్‌కు : నెలకు రూ. 2,250 — ఈ మొత్తాలను 2018 అక్టోబర్ 1 నుంచి ఇప్పటివరకు సవరించలేదు.
♦ ఆశా కార్యకర్తలకు : నెలకు నిర్ణీతంగా రూ. 2,000 ప్రోత్సాహకం.
♦ మధ్యాహ్న భోజన పథకం వంట కార్మికులకు: నెలకు రూ. 1,000 చొప్పున, సంవత్సరంలో 10 నెలలకు మాత్రమే — ఈ మొత్తాన్ని 2009 డిసెంబర్ నుంచి ఇప్పటివరకు సవరించలేదు.

అంటే ఎన్నో సంవత్సరాలుగా జీవన వ్యయం, ధరలు, పని భారం పెరుగుతున్నప్పటికీ ఈ మహిళా కార్మికులకు చెల్లించే పారితోషికాలు మాత్రం దాదాపు అదే స్థాయిలో కొనసాగుతున్నాయి.

ఈ పారితోషికం కూడా అనేక నెలల పాటు ఆలస్యంగానే అందుతోంది. సీఐటీయూ ఇటీవల కనీస వేతనం కోసం తన డిమాండ్‌ను నెలకు రూ 42,000కు పెంచింది. ఇది గతంలో చేసిన నెలకు రూ 26,000 డిమాండ్ కంటే కూడా ఎక్కువ.

కానీ కార్మికుల డిమాండ్లను నెరవేర్చడానికి బదులుగా ప్రభుత్వం పెట్టుబడిదారీ వర్గానికి పన్ను రాయితీలు, ఇతర మినహాయింపులు ఇస్తోంది.

కార్మికులకు కనీస వేతనం ఇవ్వడానికి డబ్బు లేదంటారు— పెట్టుబడిదారులకు రాయితీలు ఇవ్వడానికి మాత్రం డబ్బు ఉంటుంది.

కార్మికుల శ్రమకు చెల్లించాల్సిన వేతనాన్ని మాత్రం ‘పారితోషికం’ పేరుతో అతి తక్కువగా ఉంచుతారు.

అదే సమయంలో సంపన్న వర్గానికి పన్ను రాయితీలు, రుణ మాఫీలు, ఇతర సౌకర్యాలు అందిస్తారు.

ప్రశ్న డబ్బు ఉందా లేదా అన్నది కాదు— ఎవరి కోసం డబ్బు ఖర్చు చేస్తున్నారు అన్నదే అసలు ప్రశ్న. కార్మికుడి శ్రమకు విలువ చెల్లించడానికి వెనుకాడే ప్రభుత్వం, పెట్టుబడిదారుల ప్రయోజనాల కోసం మాత్రం ప్రజా వనరులను మళ్లిస్తోంది.

2026 ఆగస్టు నెలలోనే ఎస్సెల్/జీ సంస్థల వ్యవస్థాపకుడు సుభాష్ చంద్రకు రూ 22,006 కోట్ల భారీ రుణమాఫీ ఇచ్చారు. ఒక్క వ్యక్తికి అంత భారీ మొత్తాన్ని మాఫీ చేయడానికి ప్రభుత్వం వెనుకాడలేదు.

ఆ రూ 22,006 కోట్లు దాదాపు పది కోట్ల మంది పిల్లలకు ఒక సంవత్సరం అందించాల్సిన ఆహార బడ్జెట్‌తో సమానం.

ఒకవైపు ఒక్క వ్యక్తికి ఇంత భారీ మొత్తాన్ని మాఫీ చేస్తున్నారు.

మరోవైపు కోట్లాది పిల్లల పోషణ, సంరక్షణ కోసం పనిచేస్తున్న మహిళా కార్మికులకు కనీస వేతనం ఇవ్వడానికి మాత్రం ప్రభుత్వం వెనుకడుగు వేస్తోంది.

ఇంకా ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే ప్రభుత్వ సొంత పార్లమెంటరీ కమిటీలు కూడా ఈ పథకాల్లో పనిచేసే కార్మికుల పారితోషికాన్ని కనీస స్థాయికి పెంచాలని సిఫార్సు చేశాయి. కానీ ఆ సిఫార్సులు అమలు కాలేదు.

పెట్టుబడిదారుడి రూ 22,006 కోట్ల రుణం— రద్దు చేయగల ‘భారం’. కార్మికురాలి కనీస వేతనం—ఇవ్వలేని ‘ఖర్చు’.

పెట్టుబడిదారుడి రుణం మాఫీ చేయడానికి ప్రజా ధనం సిద్ధంగా ఉంటుంది; కార్మికురాలి శ్రమకు కనీస వేతనం చెల్లించడానికి మాత్రం ఖజానా ఖాళీ అంటారు. కాబట్టి సమస్య డబ్బు లేకపోవడం కాదు— ప్రజల సంపదను ఎవరి కోసం ఉపయోగిస్తున్నారు అన్నదే అసలు ప్రశ్న.

గత వారం ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ పథకాల్లో పనిచేసే కార్మికుల వేతనాలను పెంచింది. అయితే ఈ ప్రకటన రాష్ట్ర ఎన్నికలకు ముందు వచ్చింది.

అంతేకాదు ఏళ్ల క్రితమే ఇచ్చిన హామీని ఇప్పుడు అమలు చేస్తున్నట్టు ప్రకటించారు. ఇదే సమయంలో ఆ ప్రభుత్వమే రూ 50,000 కోట్లకు పైగా ఆదాయ మిగులు ఉన్నట్టు చెబుతోంది.

మరోవైపు ఈ మహిళా కార్మికులకు చెల్లించాల్సిన అతి తక్కువ వేతనాలు కూడా ఆరు నుంచి ఎనిమిది నెలలుగా బకాయిలుగా ఉన్నాయి.

పిల్లలకు అందాల్సిన కనీస పోషకాహారం కూడా నెలల తరబడి అందడం లేదు. ఇది కేవలం డబ్బు లేకపోవడం వల్ల జరుగుతున్న పరిస్థితి కాదు.

2019లో ప్రభుత్వం కార్పొరేట్ పన్ను రేటును తగ్గించింది. దాంతో ప్రభుత్వానికి ప్రతి ఏడాది దాదాపు రూ 1.45 లక్షల కోట్ల ఆదాయం తగ్గిపోయింది— కంపెనీలకు ఆ మొత్తాన్ని వదులుకుంది. ఆ తర్వాత కూడా కార్పొరేట్ సంస్థల నుంచి ప్రభుత్వానికి వచ్చే పన్ను ఆదాయం వాటా ఏడాదికేడాది తగ్గుతూనే ఉంది.

ఒకవైపు కార్పొరేట్ సంస్థలకు పన్ను రాయితీలు ఇచ్చి ప్రభుత్వ ఆదాయాన్ని తగ్గిస్తారు. మరోవైపు కార్మికులకు మాత్రం “డబ్బు లేదు” అని చెబుతారు. కాబట్టి అసలు సమస్య ప్రభుత్వానికి డబ్బు ఉందా లేదా అన్నది కాదు. ఆ డబ్బును ఎవరి కోసం ఖర్చు చేయాలన్నదే అసలు ప్రశ్న.

కార్పొరేట్ సంస్థలకు పన్ను రాయితీలు ఇవ్వడం ఒక విధాన నిర్ణయం అయితే కార్మికులకు కనీస వేతనం ఇవ్వకపోవడం కూడా ఒక విధాన నిర్ణయమే. అందుకే ఇది పూర్తిగా ప్రాధాన్యతల ప్రశ్న— అలాగే రాజకీయ సంకల్పం లేకపోవడానికి సంబంధించిన ప్రశ్న.

న్యాయపోరాటాలు.. కోర్టు తీర్పుల ఆచరణ

హర్లీన్ కౌర్: న్యాయవ్యవస్థతో మీ అనుభవం ఎలా ఉంది? ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ తలుపులు మూసివేసినప్పుడు, న్యాయస్థానాలు మాత్రం ఎంతవరకు కార్మికులకు న్యాయం చేయగలవు?

ఎఆర్ సింధు: న్యాయస్థానాల విషయంలో మా అనుభవం రెండు రకాలుగా ఉంది. 2006లో వచ్చిన కర్ణాటక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వర్సెస్ అమీర్‌బీ కేసులో మొదట కార్మిక ట్రిబ్యునల్ ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని అంగీకరించింది.

రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి, అంగన్‌వాడీ కార్మికురాలికి మధ్య యజమాని– కార్మికురాలి సంబంధం ఉందని అది గుర్తించింది.

కానీ కర్ణాటక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఆ నిర్ణయాన్ని సుప్రీంకోర్టులో సవాలు చేసింది. ఆ తర్వాత సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు అంగన్‌వాడీ కార్మికుల విషయంలో తీవ్ర ప్రభావం చూపింది.

అంగన్‌వాడీ కార్మికురాలు ‘సివిల్ పోస్ట్’లో ఉన్న వ్యక్తి కాదని అంగన్‌వాడీ కేంద్రం ‘పరిశ్రమ’ కాదని కోర్టు పేర్కొంది. అంతేకాదు ఒక సున్నితమైన తేడాను చూపించింది— ఒక వ్యక్తికి యజమాని–కార్మిక సంబంధం ఉందని చెప్పడం ఒక విషయం, అందువల్ల ఆమెకు వేతనం పొందే హక్కు ఉందని చెప్పడం మరో విషయం అని పేర్కొంది.

అంటే ఒకే తీర్పుతో కార్మికురాలిగా ఉన్న గుర్తింపును, ఆ గుర్తింపుతో రావాల్సిన హక్కును వేరు చేశారు.

పని చేయిస్తున్న సంబంధం ఉందని అంగీకరించినా దాని ఆధారంగా కనీస వేతనం లేదా ఇతర కార్మిక హక్కులు స్వయంచాలకంగా వస్తాయని అంగీకరించలేదు.

సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రకారం అంగన్‌వాడీ పోస్టులు చట్టబద్ధంగా సృష్టించిన శాశ్వత ప్రభుత్వ పోస్టులు కావని అవి ఒక పథకం కింద ఏర్పడినవని పేర్కొంది.

ప్రభుత్వం సంవత్సరాల తరబడి మాకు అన్నింటినీ నిరాకరించడానికి ఆధారంగా ఉపయోగించుకున్నది ఇదే తీర్పు.

కార్మికులుగా మా శ్రమను తీసుకుంటూనే ఆ శ్రమకు అనుగుణంగా వేతనం, హక్కులు, ఉద్యోగ భద్రత కోరినప్పుడు మాత్రం— “మీరు ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు కాదు, సివిల్ పోస్ట్‌లో లేరు” అనే వాదనను ముందుకు తెచ్చింది.

అలా ఒకవైపు ప్రభుత్వ వ్యవస్థలో భాగంగా నిరంతరం పని చేయించుకుంటూ మరోవైపు అదే పనికి సంబంధించిన కార్మిక హక్కులను నిరాకరించే పరిస్థితి ఏర్పడింది.

పని ఉంది— కానీ ఉద్యోగ హోదా లేదు. యజమాని–కార్మిక సంబంధం ఉంది— కానీ దానికి తగిన వేతనం హక్కు కాదంటారు.

ప్రభుత్వ బాధ్యతను నిర్వర్తించాలి— కానీ ప్రభుత్వ ఉద్యోగి హక్కులు మాత్రం ఉండకూడదంటారు. ఇదే తీర్పు ప్రభావంతో మేము ఎన్నో సంవత్సరాలు హక్కుల కోసం పోరాడాల్సి వచ్చింది.

కోర్టు తీర్పులు కాగితాలకే పరిమితం కాకూడదు

2022లో మణిబెన్ మగన్‌భాయ్ భరియా వర్సెస్ జిల్లా అభివృద్ధి అధికారి దాహోద్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు అంగన్‌వాడీ కార్మికులు, హెల్పర్లకు గ్రాట్యుటీ హక్కును కల్పించింది. ఇది మాకు ఎంతో సానుకూలమైన, ముఖ్యమైన తీర్పు.

ఈ తీర్పులో కోర్టు ఒక కీలకమైన విషయాన్ని స్పష్టం చేసింది. ఈ పని ఏర్పాటుకు మీరు ఏ పేరు పెట్టినా వాస్తవ పరిస్థితిని చూస్తే యజమాని–కార్మిక సంబంధం ఉంది అని పేర్కొంది.

అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల్లో పనిచేసే కార్మికులు, హెల్పర్లు కేవలం ‘స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు’గా సేవలు అందించడం లేదని, ఒక వ్యవస్థలో భాగంగా నిర్దిష్ట బాధ్యతలను నిర్వర్తిస్తున్నారని ఈ తీర్పు గుర్తించింది.

అంతేకాదు 2013 జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం, 2009 ఉచిత, నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం ద్వారా పిల్లల పోషణ, ప్రీ-స్కూల్ విద్య లాంటి బాధ్యతలు రాష్ట్రానికి చట్టబద్ధమైన బాధ్యతలుగా మారాయని కోర్టు పరిగణించింది.

అంగన్‌వాడీ కార్మికులు ఈ చట్టబద్ధమైన ప్రభుత్వ బాధ్యతలను నిర్వర్తిస్తున్నప్పుడు వారికి గ్రాట్యుటీ లాంటి ప్రాథమిక సామాజిక భద్రతా ప్రయోజనాన్ని నిరాకరించలేమని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

ఇది ముఖ్యమైన తీర్పు. ఎందుకంటే సంవత్సరాల తరబడి ‘పారితోషికం తీసుకునే స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు’ అనే పేరుతో ఈ మహిళల శ్రమకు పూర్తి కార్మిక హక్కులు నిరాకరించబడ్డాయి. కానీ సుప్రీంకోర్టు వారి పని స్వభావాన్ని, వారు నిర్వర్తిస్తున్న ప్రభుత్వ చట్టబద్ధ బాధ్యతలను, సామాజిక భద్రత అవసరాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుని గ్రాట్యుటీ హక్కును గుర్తించింది.

పేరు ఏమిటన్నది కాదు— వాస్తవంగా వారు ఏ పని చేస్తున్నారు, ఎవరి కోసం చేస్తున్నారు, ఆ పనికి ఎవరు బాధ్యత వహిస్తున్నారు అన్నదే ముఖ్యం.

ఈ దృష్టితో చూస్తే అంగన్‌వాడీ కార్మికుల శ్రమను ‘స్వచ్ఛంద సేవ’గా తక్కువ చేసి చూడలేమన్న వాదనకు ఈ తీర్పు ఒక ముఖ్యమైన న్యాయపరమైన బలాన్ని ఇచ్చింది.

గుజరాత్‌లో మా యూనియన్ హైకోర్టును ఆశ్రయించి అంగన్‌వాడీ కార్మికులకు కనీస వేతనాలు చెల్లించాలనే ఆదేశాన్ని సాధించింది.

ఉత్తరప్రదేశ్‌లో కూడా అలహాబాద్ హైకోర్టు మధ్యాహ్న భోజన పథకం కార్మికులకు కనీస వేతనాలు చెల్లించాలని ఆదేశించింది. ఇవి నిజమైన విజయాలే. కార్మికుల పోరాటానికి లభించిన ముఖ్యమైన న్యాయపరమైన విజయాలు.

కానీ ఈ విజయాలు ఎక్కువగా కాగితాలపైనే మిగిలిపోయాయి. కోర్టు తీర్పు రావడం అంటే పోరాటం ముగిసినట్టు కాదు.

వాస్తవానికి తీర్పు రావడం పోరాటానికి ముగింపు కాదు— కొత్త దశకు ఆరంభం. ఎందుకంటే తీర్పును అమలు చేయించుకోవడం కూడా ఒక పెద్ద పోరాటమే.

కోర్టు కార్మికుల హక్కును గుర్తించవచ్చు. కానీ ఆ హక్కు వారి చేతికి నిజంగా చేరాలంటే ప్రభుత్వం దాన్ని అమలు చేయాలి.

ప్రభుత్వం అమలు చేయకపోతే కార్మికులు మళ్లీ సంఘటితమై ఒత్తిడి తీసుకురావాల్సి ఉంటుంది.

అందుకే మా అనుభవం స్పష్టంగా చెబుతోంది. న్యాయస్థానంలో గెలిచిన తీర్పు కాగితంపై ఉన్న హక్కు మాత్రమే. ఆ హక్కును నిజ జీవితంలో వేతనంగా, భద్రతగా, గౌరవంగా మార్చుకోవాలంటే పోరాటం కొనసాగాల్సిందే. తీర్పు అంతిమ విజయం కాదు— ఆచరణలో హక్కును సాధించుకునే పోరాటానికి అది ఒక కొత్త ప్రారంభం.

అత్యున్నత న్యాయస్థానం ఇచ్చిన మణిబెన్ గ్రాట్యుటీ తీర్పు కూడా దాదాపు ఎక్కడా అమలు కాలేదు. ఇప్పటివరకు గుజరాత్‌లో మాత్రమే దాన్ని వాస్తవంగా అమలు చేశారు.

కర్ణాటకలో కూడా మేము పది రోజుల పాటు వీధుల్లోకి వచ్చి ఉద్యమం చేసిన తర్వాతే ఆ తీర్పును అమలు చేయాల్సి వచ్చింది. మరే ఇతర రాష్ట్రంలోనూ గ్రాట్యుటీ చెల్లించలేదు. మంత్రి మాత్రం రెండు సంవత్సరాలుగా హామీలు ఇస్తూనే ఉన్నారు.

ఇదే కోర్టుకూ, వీధి పోరాటానికీ మధ్య ఉన్న అసలు సంబంధం. కోర్టు తీర్పు ఇవ్వగలదు. కానీ ఆ తీర్పును కార్మికుడి చేతికి హక్కుగా అందించేది పోరాటమే.

న్యాయస్థానం ఒక హక్కును గుర్తించినంత మాత్రాన ప్రభుత్వం దాన్ని అమలు చేయదు. ఆ హక్కును అమలు చేయించేందుకు కార్మికులు సంఘటితమై ఒత్తిడి తీసుకురావాల్సిందే.

అందుకే తీర్పు వచ్చిన రోజుతో పోరాటం ముగియదు— అసలు పోరాటం అక్కడి నుంచే మొదలవుతుంది. కాగితంపై రాసిన హక్కును జీవించే హక్కుగా మార్చుకోవాలంటే కార్మికులు మళ్లీ వీధుల్లోకి రావాలి.

కోర్టు గుర్తించిన హక్కును ప్రభుత్వం అమలు చేసే వరకు ఉద్యమాన్ని కొనసాగించాలి. తీర్పు హక్కును గుర్తిస్తుంది. పోరాటం ఆ హక్కును అమలు చేయిస్తుంది. కోర్టు ఆదేశం కాగితంపై ఉండొచ్చు— కానీ కార్మికుల పోరాటం దాన్ని వాస్తవ జీవితంలోకి తీసుకువస్తుంది. వీధి నుంచి వచ్చిన ఒత్తిడి లేకపోతే తీర్పు ఎంత సానుకూలమైనదైనా అది కాగితంపైనే మిగిలిపోతుంది.

ప్రతికూల తీర్పులను కూడా మనం విస్మరించలేం. ఇప్పుడు పరిస్థితి మరోసారి మనకు వ్యతిరేక దిశలోకి మళ్లింది.

2026లో సుప్రీంకోర్టు తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తులతో కూడిన రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ‘స్టేట్ ఆఫ్ యూపీ వర్సెస్ జై బీర్ సింగ్’ కేసులో ‘పరిశ్రమ’గా దేనిని పరిగణించాలి అన్న నిర్వచనాన్ని మళ్లీ పరిశీలించింది. ఈ కేసులో ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాలు, వాటి కార్యకలాపాలు ‘పరిశ్రమ’ పరిధిలోకి వస్తాయా అనే ప్రశ్న కూడా పరిశీలనకు వచ్చింది.

ఇది మనకు ఎందుకు ముఖ్యమంటే— అంగన్‌వాడీ, ఆశా లాంటి సంక్షేమ సేవలు ‘పరిశ్రమ’ కాదని వాదించడానికి ఈ న్యాయపరమైన చర్చను ఉపయోగించే అవకాశం ఉంది.

అలా జరిగితే ఈ సేవల్లో పనిచేస్తున్న మహిళా కార్మికులు తమ పని ఆధారంగా పొందాల్సిన కార్మిక హక్కుల కోసం పోరాడే మార్గం మరింత సంక్లిష్టమవుతుంది.

అందుకే కోర్టుల్లో మనకు లభించిన సానుకూల తీర్పులతో పాటు మనకు ప్రతికూలంగా మారే న్యాయపరమైన పరిణామాలను కూడా చాలా జాగ్రత్తగా గమనించాలి.

ఒక తీర్పు హక్కుకు బలం ఇవ్వగలదు. మరో న్యాయపరమైన వ్యాఖ్యానం అదే హక్కును ప్రశ్నించే వాదనకు ఆధారంగా మారవచ్చు. అందుకే న్యాయపోరాటం ఒక్కటే సరిపోదు— కార్మికుల సంఘటిత శక్తి, నిరంతర ఉద్యమం కూడా అంతే అవసరం.

ఇరవై ఏళ్లు గడిచినా అమీర్‌బీ కేసులో తలెత్తిన ప్రశ్నే మరో రూపంలో మన ముందుకు వస్తోంది. కానీ ఈ మూడు కేసుల మధ్య తేడాను స్పష్టంగా చూడాలి. అమీర్‌బీ కేసులో అంగన్‌వాడీ కార్మికురాలికి, ప్రభుత్వానికి మధ్య యజమాని– కార్మిక సంబంధం ఉందనే అంశం ముందుకు వచ్చినప్పటికీ సుప్రీంకోర్టు అంగన్‌వాడీ కేంద్రాన్ని ‘పరిశ్రమ’గా పరిగణించలేదు.

అంగన్‌వాడీ కార్మికురాలు ‘సివిల్ పోస్ట్’లో ఉన్న ఉద్యోగి కాదని కూడా పేర్కొంది. దాంతో కార్మిక సంబంధం ఉన్నప్పటికీ దాని ఆధారంగా వేతనం లేదా ఇతర కార్మిక హక్కులు తప్పనిసరిగా లభించవని చెప్పడానికి ప్రభుత్వానికి ఒక న్యాయపరమైన ఆధారం దొరికింది.

ఆ తీర్పును ప్రభుత్వం ఎన్నో సంవత్సరాలు మా హక్కులను నిరాకరించడానికి ఉపయోగించింది.

మణిబెన్ కేసులో మాత్రం పరిస్థితి భిన్నంగా ఉంది. 2022లో సుప్రీంకోర్టు అంగన్‌వాడీ కార్మికులు, హెల్పర్లకు గ్రాట్యుటీ హక్కును గుర్తించింది. వారు కేవలం ‘స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు’ అనే పేరుతో ఉన్నవారు కాదని రాష్ట్రం నిర్వర్తించాల్సిన చట్టబద్ధమైన బాధ్యతలను వారు నిర్వహిస్తున్నారని పరిగణించి వారికి గ్రాట్యుటీ లాంటి ప్రాథమిక సామాజిక భద్రతా ప్రయోజనాన్ని నిరాకరించలేమని తీర్పు చెప్పింది.

అంటే అమీర్‌బీ కేసులో హక్కులను పరిమితం చేసే దిశ కనిపిస్తే మణిబెన్‌ కేసులో కార్మికుల హక్కును గుర్తించే దిశ కనిపించింది.

జై బీర్ సింగ్ కేసు మాత్రం మరో అంశాన్ని ముందుకు తెస్తోంది. 2026లో తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తులతో కూడిన రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ‘పరిశ్రమ’ అనే పదానికి ఉన్న పరిధి, నిర్వచనాన్ని మళ్లీ పరిశీలించింది.

ఈ చర్చను ఆధారంగా చేసుకుని అంగన్‌వాడీ, ఆశా లాంటి సంక్షేమ సేవలు అసలు ‘పరిశ్రమ’ పరిధిలోకి రావని వాదించే అవకాశం ఉంది. అలా జరిగితే అమీర్‌బీ కేసులో ఎదురైన సమస్య మరో రూపంలో తిరిగి రావచ్చు.

కాబట్టి ఈ మూడు కేసుల మధ్య తేడా చాలా ముఖ్యమైనది. అమీర్‌బీ— ‘పరిశ్రమ కాదు’ అనే కారణంతో హక్కులను నిరాకరించే దిశ, మణిబెన్— అంగన్‌వాడీ కార్మికుల సామాజిక భద్రతా హక్కును గుర్తించిన దిశ, జై బీర్ సింగ్— ‘పరిశ్రమ’ అనే నిర్వచనం చుట్టూ మళ్లీ తలెత్తిన న్యాయపరమైన ప్రశ్న.

అందుకే మా అనుభవం ఒక విషయాన్ని చాలా స్పష్టంగా చెబుతోంది. కోర్టు తీర్పు అనుకూలంగా రావడం విజయం కావచ్చు కానీ అది పోరాటానికి ముగింపు కాదు. తీర్పు హక్కును గుర్తిస్తుంది. కానీ ఆ హక్కును ప్రభుత్వం అమలు చేసేలా చేయడం, అది కార్మికుడి చేతికి వాస్తవంగా చేరేలా చేయడం—అది సంఘటిత పోరాటం ద్వారానే సాధ్యం.

అమీర్‌బీ కేసు మనకు హక్కులను ఎలా నిరాకరించవచ్చో చూపించింది. మణిబెన్ కేసు ఒక న్యాయస్థానం కార్మికుల హక్కును ఎలా గుర్తించగలదో చూపించింది. జై బీర్ సింగ్ కేసు మళ్లీ అదే హక్కుల పునాదిని ప్రశ్నించే పరిస్థితిని ముందుకు తెచ్చింది. అందుకే కోర్టు తలుపులు తెరిచినా మనం వీధిని మాత్రం వదిలిపెట్టలేం.

కోర్టు గుర్తించిన హక్కు కాగితంపై మాత్రమే ఉండకూడదు—కార్మికుడి చేతిలో వేతనంగా, భద్రతగా, గౌరవంగా కూడా మారాలి. దానికి ప్రభుత్వం సిద్ధంగా లేకపోతే కార్మికుల సంఘటిత శక్తి దాన్ని సాధించాలి. తీర్పు మన పోరాటానికి ఆయుధం కావాలి—పోరాటానికి ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

కోర్టు ఇచ్చిన హక్కును ప్రభుత్వం అమలు చేసే వరకు కాగితంపై ఉన్న హక్కు జీవితంలో నిజమయ్యే వరకు, కార్మికుల పోరాటం ఆగదు. తీర్పు ఎక్కడ ముగుస్తుందో అక్కడి నుంచే వీధి పోరాటం మొదలవుతుంది.

ఈ  వ్యాసం మూడు భాగాలుగా ప్రచురితం అవుతుంది. ఇది రెండవ భాగం, మొదటి భాగం కోసం పార్ట్‌- 1 మీద క్లిక్ చేయండి.

About the Author

Harleen Kaur

Ppma_guest_author

View All Posts