1977లో ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన జ్యోతి బసు, పశ్చిమ బెంగాల్ రాజకీయాలను మాత్రమే కాకుండా భారత సమాఖ్య రాజకీయాల దిశను కూడా ప్రభావితం చేసిన నాయకుడిగా నిలిచారు.
భూ సంస్కరణలు, పంచాయతీరాజ్ బలోపేతం లాంటి చర్యలతో గ్రామీణ సమాజంలో మార్పులు తీసుకురావడానికి ప్రయత్నించిన ఆయన, మరో వైపు జాతీయ రాజకీయాల్లోనూ వామపక్షాల ప్రభావాన్ని విస్తరించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.
జ్యోతి బసు రాజకీయ జీవితంలో ఒక ప్రధాన లక్షణం సమాఖ్య వ్యవస్థ పట్ల ఆయనకున్న అచంచల నిబద్ధత.
రాష్ట్రాలకు రాజ్యాంగం కల్పించిన అధికారాలు ఆచరణలో కూడా అమలు కావాలని ఆయన నిరంతరం వాదించారు.
కేంద్రం వద్ద ఆర్థిక, పరిపాలనా అధికారాలు అతిగా కేంద్రీకృతం కావడం దేశ సమతుల్య అభివృద్ధికి అనుకూలం కాదని పేర్కొన్నారు.
ముఖ్యమంత్రుల సమావేశాలు, జాతీయ అభివృద్ధి మండలి సమావేశాలు, అంతర్రాష్ట్ర మండలి లాంటి వేదికలపై రాష్ట్రాల హక్కుల కోసం ఆయన బలమైన వాదనలు వినిపించేవారు.
జాతీయ రాజకీయాల్లో ప్రభావం..
పంతొమ్మిది వందల ఎనభై, పంతొమ్మిది వందల తొంభై దశకాల్లో కేంద్రంలో సంకీర్ణ రాజకీయాలు బలపడుతున్న సమయంలో జ్యోతి బసు అభిప్రాయాలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం లభించింది.
వివిధ ప్రాంతీయ పార్టీలు, జాతీయ నాయకులు ఆయన రాజకీయ అనుభవాన్ని గౌరవించేవారు. విభిన్న పార్టీల మధ్య ఏకాభిప్రాయం సాధించగల నాయకుడిగా ఆయనకు గుర్తింపు వచ్చింది.
వామపక్ష రాజకీయాలు కేవలం నిరసనకే పరిమితం కాకుండా, పాలనలో కూడా సమర్థతను చూపగలవని ఆయన నిరూపించేందుకు కృషి చేశారు.
1996 సాధారణ ఎన్నికల అనంతరం ఏ ఒక్క పార్టీకి స్పష్టమైన మెజారిటీ రాలేదు. యునైటెడ్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు చర్చలు జరిగాయి.
ఆ సమయంలో అనేక ప్రాంతీయ పార్టీలు, ఇతర మిత్రపక్షాలు జ్యోతి బసు ప్రధానమంత్రి అయితే సమన్వయ నాయకత్వం అందించగలరని భావించాయి.
అయితే, ఆయన పార్టీ కేంద్ర ప్రభుత్వంలో చేరకూడదని నిర్ణయించింది. పార్టీ క్రమశిక్షణకు కట్టుబడి ఉన్న జ్యోతి బసు ఆ నిర్ణయాన్ని అంగీకరించారు.
తరువాత ఆయన స్వయంగా ఈ నిర్ణయాన్ని “చారిత్రక తప్పిదం”గా అభివర్ణించారు.
భారత రాజకీయ చరిత్రలో అత్యంత ఎక్కువగా చర్చించబడిన రాజకీయ నిర్ణయాలలో ఇదొకటి.
పరిపాలనా తత్వం..
జ్యోతి బసు అధికారాన్ని వ్యక్తిగత ప్రతిష్ఠగా కాకుండా ప్రజా బాధ్యతగా భావించేవారు.
ఆయన పరిపాలనలో కనిపించే ముఖ్య లక్షణాలు – సమిష్టి నాయకత్వం, మంత్రివర్గ చర్చలకు ప్రాధాన్యం, పార్టీ నిర్ణయాలకు కట్టుబాటు, అధికార యంత్రాంగంతో నిరంతర సమన్వయం, గ్రామీణ అభివృద్ధిపై ప్రత్యేక దృష్టి, లౌకికవాదం, సామాజిక న్యాయం పట్ల నిబద్ధత.
ఆయన తరచూ చెప్పే భావన ఏమిటంటే, ప్రజాస్వామ్యం ఎన్నికలతో ముగియదు. ప్రజల భాగస్వామ్యంతోనే అది సజీవంగా ఉంటుంది.
నిరాడంబర జీవితం..
దీర్ఘకాలం ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నప్పటికీ జ్యోతి బసు వ్యక్తిగత జీవితంలో ఆడంబరానికి దూరంగా ఉండేవారు.
సమయపాలన, క్రమశిక్షణ, పుస్తక పఠనం, ప్రజలతో సూటిగా మాట్లాడే అలవాటు ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి.
ప్రత్యర్థి పార్టీల నాయకులతో కూడా వ్యక్తిగత మర్యాదను పాటించేవారు.
అధికారంలో ఉన్నంత కాలం తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులను శత్రువులుగా కాకుండా, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలోని ప్రత్యామ్నాయ అభిప్రాయాల ప్రతినిధులుగా చూడడం ఆయన నాయకత్వంలోని విశిష్ట లక్షణం.
విమర్శలు – సమతుల్య విశ్లేషణ..
ఏ దీర్ఘకాల పరిపాలన లాగే జ్యోతి బసు ప్రభుత్వంపైనా విమర్శలు వచ్చాయి.
కొంతమంది విశ్లేషకుల అభిప్రాయం ప్రకారం పారిశ్రామిక పెట్టుబడులను ఆకర్షించడంలో రాష్ట్రం వెనుకబడింది.
తరచూ జరిగే కార్మిక ఉద్యమాలు పరిశ్రమల విస్తరణను ప్రభావితం చేశాయి. యువత ఉపాధి అవకాశాల కోసం ఇతర రాష్ట్రాలకు వలస వెళ్లిన సందర్భాలు పెరిగాయి.
అయితే మరో వైపు..
భూ సంస్కరణలు, కౌలు రైతుల హక్కుల పరిరక్షణ, పంచాయతీరాజ్ బలోపేతం, గ్రామీణ ప్రజాస్వామ్య విస్తరణ, సామాజిక సామరస్యం, లౌకికవాదం లాంటి అంశాలలో ఆయన ప్రభుత్వ పనితీరును రాజకీయ ప్రత్యర్థులు కూడా గుర్తించక తప్పలేదు.
భారత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో స్థానం..
జ్యోతి బసు భారత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో సిద్ధాంతానికి, ఆచరణకు మధ్య సమతుల్యత సాధించేందుకు ప్రయత్నించిన నాయకుడిగా గుర్తింపు పొందారు.
మార్క్సిస్టు భావజాలాన్ని భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో అమలు చేయడానికి ఎన్నికలు, శాసనసభలు, స్థానిక సంస్థలు, ప్రజా ఉద్యమాలు — ఈ నాలుగు మార్గాలను సమన్వయం చేయాలని ఆయన విశ్వసించారు.
ఆయన స్వచ్ఛందంగా రెండు వేల సంవత్సరంలో ముఖ్యమంత్రి పదవి నుంచి వైదొలగారు.
రాజకీయ దురంధరుడు, మచ్చలేని నిస్వార్థ రాజకీయ నేత రెండు వేల పది జనవరి పదిహేడున కోల్కతాలో తుదిశ్వాస విడిచారు.
రాజకీయ, నైతిక, వ్యక్తిగత విలువలను కొనసాగించే బృహత్తర కర్తవ్యాన్ని మనకు వదిలి వెళ్లారు.
వారసత్వం..
జ్యోతి బసు వ్యక్తిగతంగా అధికారాన్ని ఆశించిన నాయకుడు కాదు. అధికారాన్ని ప్రజా ప్రయోజనాల కోసం వినియోగించాలని విశ్వసించిన నాయకుడు.
భారత రాజకీయాల్లో ఆయన పేరు భూ సంస్కరణలు, స్థానిక స్వపరిపాలన, కార్మిక–రైతు సంక్షేమం, సమాఖ్య వ్యవస్థ, లౌకికవాదం లాంటి అంశాలతో చిరస్థాయిగా ముడిపడి ఉంది.
ఆయనతో ఏకీభవించినా, విభేదించినా భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో జ్యోతి బసును విస్మరించడం సాధ్యం కాదు.
జ్యోతి బసు జీవితం ఒక రాజకీయ నాయకుడి ప్రయాణం మాత్రమే కాదు. సిద్ధాంతాలకు కట్టుబడి ప్రజాస్వామ్య మార్గంలో దీర్ఘకాలం ప్రజల విశ్వాసాన్ని నిలబెట్టుకోవచ్చని నిరూపించిన అరుదైన ఉదాహరణ.
సమాప్తం..
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
