భారతదేశం మహాత్మా గాంధీ 157వ జయంతిని ఘనంగా నిర్వహించుకుంటోంది. రాజకీయ పార్టీలు, ప్రభుత్వ సంస్థలు, విద్యాసంస్థలు, పౌరసమాజ సంస్థలు, ప్రజలు గాంధీ విగ్రహాలకు పూలమాలలు వేసి, సమావేశాలు నిర్వహించి, చర్చలు, ప్రసంగాలు, మేధో కార్యక్రమాలు చేపట్టడం సహజమే.
అయితే గాంధీని నిజంగా స్మరించుకోవడం అంటే ఆయన చిత్రపటానికి పూలమాల వేయడం, ఆయన పేరును ఉచ్చరించడం మాత్రమేనా? లేక ఆయన ఆలోచనలు, ఆచరణ, నైతిక రాజకీయాలను నేటి భారతదేశ సామాజిక, సాంస్కృతిక, ఆర్థిక, రాజకీయ వాస్తవికతలో తిరిగి పరీక్షించుకోవడమా?
స్వాతంత్య్రానికి దాదాపు ఎనభై సంవత్సరాల తరువాత కూడా కుల వివక్ష, లింగ అసమానత, ఆర్థిక అసమానత, మత, సామాజిక విభజనలు, రాజకీయ తృణీకరణ, ద్వేషపూరిత సంభాషణ వంటి సమస్యలు కొనసాగుతున్నాయి.
ఈ నేపథ్యంలో గాంధీని కేవలం ఉత్సవ మహనీయుడిగా కాకుండా ఒక నైతిక ప్రశ్నగా చూడాల్సిన అవసరం ఉంది.
సంపూర్ణ స్వరాజ్యం అంటే..
గాంధీ తాత్వికతలో సత్యం, అహింస, స్వీయ నియంత్రణ, సామాజిక బాధ్యత, సర్వోదయం, అంత్యోదయం, స్వరాజ్యం, గ్రామ స్వయం పరిపాలన వంటి భావనలు ఉన్నాయి. ఆయనకు రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం మాత్రమే సంపూర్ణ స్వరాజ్యం కాదు.
వ్యక్తి తనలోనూ, సమాజం తన నిర్మాణాల్లోనూ స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, గౌరవం సాధించాలి. అందువల్ల నేటి భారతదేశంలో గాంధీ ప్రాసంగికతను కొలవాలంటే “మనకు రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం వచ్చిందా?” అనే ప్రశ్నకన్నా “సామాజికంగా, ఆర్థికంగా, లింగపరంగా వెనుకబడిన వ్యక్తులు గౌరవంతో జీవించగలుగుతున్నారా?” అనే ప్రశ్నను ముందుకు తేవాలి.
ఈ దృష్టిలో భారత రాజ్యాంగం ప్రతిపాదించిన సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, న్యాయం, సౌభ్రాతృత్వం వంటి విలువలు గాంధీ నైతిక రాజకీయాలతో ఒక సృజనాత్మక సంభాషణకు అవకాశం కల్పిస్తాయి.
కుల నిర్మూలన దిశగా అంబేడ్కర్‌తో సంభాషణ
కులవ్యవస్థ విషయంలో గాంధీ ఆలోచనలను విమర్శనాత్మకంగా పునఃపఠించాల్సిన అవసరం ఉంది. అస్పృశ్యతకు వ్యతిరేకంగా ఆయన చేసిన పోరాటం ఒకమేరకు చారిత్రకంగా ప్రాధాన్యమైనదే అయినప్పటికీ, కులవ్యవస్థ నిర్మూలనపై డాక్టర్ బీఆర్ అంబేడ్కర్‌తో ఆయనకు ఉన్న సిద్ధాంతపరమైన విభేదాలను కూడా విస్మరించలేం.
నేడు కుల వివక్ష తన పాత రూపాల్లోనే కాకుండా విద్యాసంస్థలు, ఉద్యోగాలు, వివాహాలు, భూమి, ఆస్తి సంబంధాలు, సామాజిక ప్రాతినిధ్యం, డిజిటల్ వేదికలు వంటి ఆధునిక రంగాల్లో కొత్త రూపాలను సంతరించుకుంటున్నప్పుడు గాంధీని అంబేడ్కర్ సంభాషణలో చదవడం మరింత అవసరం.
కేవలం దాతృత్వం లేదా “సేవ” దృష్టితో కాకుండా సమాన హక్కులు, గౌరవం, అవకాశాలు, ప్రాతినిధ్యం, సామాజిక న్యాయం అనే రాజ్యాంగ దృక్పథంతో కుల సమస్యను చూడడం నేటి అవసరం.
మహిళల పట్ల ఆధునిక దృక్పథం
లింగ సమానత్వం విషయంలో కూడా గాంధీని విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయాలి. స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో మహిళలను విస్తృతంగా రాజకీయ రంగంలోకి తీసుకురావడంలో ఆయన పాత్ర ముఖ్యమైనది.
అయితే నేటి భారతదేశంలో మహిళలపై హింస, వేతన అసమానత, రాజకీయ ప్రాతినిధ్య సమస్యలు, ఆస్తి హక్కుల ఆచరణలో లోపాలు, కుటుంబంలో కనిపించని శ్రమకు తగిన గుర్తింపు లేకపోవడం వంటి సమస్యలు కొనసాగుతున్నాయి.
కాబట్టి మహిళను కేవలం త్యాగం, పవిత్రత, సహనం వంటి నైతిక ప్రతీకలుగా కాకుండా స్వతంత్ర హక్కులు, నిర్ణయాధికారం, విద్య, ఉపాధి, ఆస్తి, రాజకీయ భాగస్వామ్యం కలిగిన సమాన పౌరురాలిగా చూడటం అవసరం.
అదే గాంధీ ప్రతిపాదించిన మానవ గౌరవ భావనకు ఆధునిక విస్తరణ అవుతుంది.
కార్పొరేట్ వ్యవస్థలో ట్రస్టీషిప్ నైతికత
ఆర్థిక రంగంలో గాంధీ ప్రతిపాదించిన దాతృత్వ(ట్రస్టీషిప్) సిద్ధాంతం నేటి కార్పొరేట్ ఆర్థిక వ్యవస్థను పరిశీలించడానికి ఒక నైతిక ప్రశ్నను అందిస్తుంది.
ప్రైవేటీకరణ, మార్కెట్ విస్తరణ, సంపద కేంద్రీకరణ, సహజ వనరులపై పెరుగుతున్న ఒత్తిడి, ప్రజా రంగ సంస్థల పునర్వ్యవస్థీకరణ వంటి పరిణామాల మధ్య “సంపదను ఎవరు సృష్టిస్తున్నారు?” అనే ప్రశ్నతో పాటు “ఆ సంపద ఫలితాలు ఎవరికి చేరుతున్నాయి?” అనే ప్రశ్నను కూడా అడగాలి.
గాంధీ ఆధునిక పారిశ్రామిక నాగరికతపై చేసిన విమర్శలను యథాతథంగా నేటికి అన్వయించడం సాధ్యమా, కాదా అనేది వేరే విషయం. కానీ అభివృద్ధి మానవ సంక్షేమాన్ని విస్తరిస్తోందా, లేక ఆర్థిక వృద్ధి ప్రయోజనాలు పరిమిత వర్గాల్లోనే కేంద్రీకృతమవుతున్నాయా అనే ప్రశ్న మాత్రం నేటికీ ప్రాసంగికమే.
గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ, స్థానిక ఉత్పత్తి, ఉపాధి, పర్యావరణ పరిరక్షణ, స్థిరమైన అభివృద్ధి వంటి అంశాలపై గాంధీ ఆలోచనలను నేటి ఇరవై ఒకటవ శతాబ్ద సందర్భంలో పునఃసమీక్షించాల్సి ఉంది.
సంభాషణలో అహింస
రాజకీయ రంగంలో గాంధీ చెప్పిన అహింసను కేవలం శారీరక హింసకు వ్యతిరేకతగా అర్థం చేసుకోవడం సరిపోదు.
మాటలో అసహనం, సామాజిక మాధ్యమాల్లో ద్వేషం, ప్రత్యర్థిని శత్రువుగా చిత్రీకరించడం, అసత్య సమాచారాన్ని రాజకీయ ఆయుధంగా ఉపయోగించడం, ప్రజా చర్చను వ్యక్తిగత దూషణగా మార్చడం కూడా ప్రజాస్వామ్య సంభాషణను బలహీనపరుస్తాయి.
రాజకీయ ప్రత్యర్థితో విభేదించడం ప్రజాస్వామ్యానికి సహజం, కానీ ప్రత్యర్థి మానవ గౌరవాన్ని నిరాకరించడం ప్రజాస్వామ్య సంస్కృతికి ప్రమాదకరం. కాబట్టి సత్యాగ్రహం సమకాలీన అర్థం కేవలం నిరసన కాదు.
బాధితుల కేంద్రంగా సత్యాన్ని అన్వేషించడం, అధికారాన్ని ప్రశ్నించడం, అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా నిలబడటం, స్వీయ నియంత్రణతో ప్రజా జీవితంలో పాల్గొనడం, రాజకీయ సంభాషణలో భాష కూడా నైతిక బాధ్యత కలిగినదేనని గాంధీ మనకు గుర్తుచేస్తారు.
గ్రామ స్వరాజ్యం నుంచి పర్యావరణ స్పృహ వరకు
గాంధీ ప్రతిపాదించిన గ్రామ స్వరాజ్యాన్ని కూడా నేటి వికేంద్రీకరణ, స్థానిక ప్రజాస్వామ్యం, పంచాయతీరాజ్, స్థానిక వనరులపై ప్రజల భాగస్వామ్యం వంటి అంశాలతో అనుసంధానించవచ్చు.
అభివృద్ధి నిర్ణయాలు కేవలం అధికార కేంద్రాల్లోనే కాకుండా ప్రభావితమయ్యే ప్రజల భాగస్వామ్యంతో తీసుకోవాలనే భావన ప్రజాస్వామ్యాన్ని మరింత అర్థవంతం చేస్తుంది.
ఇదే సమయంలో పర్యావరణ సంక్షోభం, వాతావరణ మార్పు, అధిక వినియోగ సంస్కృతి వంటి సమస్యల మధ్య “అవసరం”, “అతివినియోగం” మధ్య గాంధీ చేసిన నైతిక భేదం కొత్త ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంటోంది.
సాంకేతిక యుగంలో మానవీయ సవాలు
అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా గాంధీ ఊహించిన “మనిషిలోని దైవత్వం” నేటి సందర్భంలో ఒక పెద్ద నైతిక సవాలుగా నిలుస్తోంది.
మనిషి సాంకేతికంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న కొద్దీ సామాజిక సంబంధాలు ద్వేషం, అసహనం, వినియోగవాదం, అధికార దాహం, స్వార్థం వైపు మళ్లితే ఆ అభివృద్ధి మానవీయ అర్థం ఏమిటి? కృత్రిమ మేధస్సు, డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రపంచీకరణ, కొత్త రూపం దాల్చిన కులాధిపత్యం, రూపం మార్చుకుంటున్న పురుషాధిపత్యం వంటి కొత్త వాస్తవాల మధ్య కూడా మనిషి విలువను కేంద్రంగా ఉంచే నైతికత అవసరం.
యంత్రాలు వేగంగా ఆలోచించగలిగినా, మానవ బాధను అర్థం చేసుకోవడం, అన్యాయాన్ని గుర్తించడం, పరస్పర గౌరవంతో జీవించడం వంటి విలువలు మానవ సమాజం స్వయంగా కాపాడుకోవాల్సిందే.
విగ్రహం నుంచి విలువల వైపు..
అందువల్ల 157వ గాంధీ జయంతి సందర్భంగా ఆయనను మానవాతీత శక్తిగా చేసి పూజించడం కంటే, ఆయనను ప్రశ్నించడం, ఆయనతో విభేదించడం, అంబేడ్కర్ వంటి సమకాలీన విమర్శకులతో ఆయన ఆలోచనలను సంభాషింపజేయడం, అవసరమైన చోట పునఃవ్యాఖ్యానించడం మరింత అర్థవంతమైన నివాళి.
గాంధీకి నిజమైన గౌరవం ఆయన విగ్రహాల సంఖ్య పెరగడంలో కాదు. కుల అవమానం తగ్గడంలో, లింగ గౌరవం పెరగడంలో, ఆర్థిక న్యాయం విస్తరించడంలో, ప్రభుత్వ ప్రైవేటు రంగాల సంబంధాలపై సామాజిక బాధ్యత పెరగడంలో, రాజకీయ సంభాషణ మానవీయంగా మారడంలో, చివరి మనిషి జీవితం గౌరవప్రదంగా మారడంలో ఉంది.
జయంతి రోజున గాంధీని స్మరించడం ఒక ఆచారం అయితే, ఆయన ప్రతిపాదించిన మానవీయ విలువలను సామాజిక జీవితంలో ఆచరించడం నిజమైన గాంధేయత.
గాంధీని విగ్రహం నుంచి విలువగా, ప్రసంగం నుంచి ఆచరణగా, జయంతి నుంచి నిరంతర సామాజిక బాధ్యతగా మార్చినప్పుడే ఆయన ఆలోచనలకు నేటి భారతదేశంలో నిజమైన ప్రాసంగికత లభిస్తుంది.
ఈ బృహత్తర కార్యానికి దేశ ఆధిపత్య కులాలే పూనుకోవాలి. లేదంటే బాధిత సమూహాలు అంతర్యుద్ధానికి తెర తీస్తాయి. అప్పుడు శాంతిని ప్రబోధించిన గాంధీ అశాంతితో తల్లడిల్లుతాడు.
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
