భారతదేశ చరిత్రలో మహిళలు పోషించిన పాత్ర అత్యంత విశిష్టమైనది. స్వాతంత్ర్యం కోసం సాగిన పోరాటంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదాన్ని ఎదిరించి ప్రాణాలర్పించిన వీరనారి రాణి లక్ష్మీబాయి ఒకవైపు, స్వతంత్ర భారతదేశ రాజకీయ చరిత్రలో కీలక భూమిక వహించి దేశానికి ప్రధానమంత్రిగా సేవలందించిన ఇందిరాగాంధీ మరోవైపు నిలుస్తారు.
వీరిద్దరి కాలాలు, రాజకీయ పరిస్థితులు, కార్యాచరణ భిన్నమైనప్పటికీ భారత చరిత్రపై తమదైన ముద్ర వేశారు.
ఒకరు విదేశీ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఆయుధం పట్టిన వీరనారి కాగా, మరొకరు స్వతంత్ర భారతదేశ పాలనలో కీలక నిర్ణయాలు తీసుకున్న రాజకీయ నాయకురాలు. ఈ ఇద్దరి జయంతి ఒకే రోజు కావడం యాదృచ్ఛికం.
వీరనారి రాణి లక్ష్మీబాయి
రాణి లక్ష్మీబాయి 1828 నవంబర్ 19న వారణాసిలో జన్మించారు. ఆమె అసలు పేరు మణికర్ణిక. చిన్నతనంలో ముద్దుగా ‘మను’ అని పిలిచేవారు. ఆమె తండ్రి మోరోపంత్ తాంబే, తల్లి భాగీరథీబాయి.
చిన్నతనం నుంచే మణికర్ణికలో ధైర్యసాహసాలు, స్వతంత్ర భావాలు ఎక్కువగా ఉండేవి. అప్పటి సమాజంలో బాలికలకు సాధారణంగా పరిమితమైన విద్య, అవకాశాలే ఉండేవి. కానీ మణికర్ణికకు గుర్రపు స్వారీ, కత్తిసాము, విలువిద్య వంటి యుద్ధ విద్యల్లో శిక్షణ ఇచ్చారు. ఆమె బాల్యంలోనే సంప్రదాయాలకు భిన్నంగా శారీరక దృఢత్వం, యుద్ధ నైపుణ్యాలను అలవర్చుకున్నారు. ఇవే భవిష్యత్తులో బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని ఎదుర్కొనేందుకు ఉపయోగపడ్డాయి.
ఝాన్సీ రాణిగా ప్రస్థానం
1842లో ఝాన్సీ రాజు గంగాధర్ రావు నెవాల్కర్తో మణికర్ణిక వివాహం జరిగింది. వివాహానంతరం ఆమెకు లక్ష్మీబాయి అనే పేరు పెట్టారు. 1851లో వారికి ఒక కుమారుడు జన్మించాడు. అయితే ఆ శిశువు కొద్ది కాలానికే మరణించాడు. అనంతరం గంగాధర్ రావు మరణానికి ముందు దామోదర్ రావు అనే బాలుడిని దత్తత తీసుకున్నారు. 1853లో గంగాధర్ రావు మరణించిన తర్వాత లక్ష్మీబాయి ఝాన్సీ రాజ్య పరిపాలనా బాధ్యతలను చేపట్టారు.
బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా పోరాటం
ఆ కాలంలో భారతదేశంలోని స్వతంత్ర సంస్థానాలను ఆక్రమించుకోవడానికి బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అనేక కుట్రపూరిత విధానాలను అమలు చేసింది. గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ డల్హౌసీ ప్రవేశపెట్టిన ‘డాక్ట్రిన్ ఆఫ్ లాప్స్’ వాటిలో ముఖ్యమైనది.
ఈ విధానం ప్రకారం, సహజ వారసుడు లేని సంస్థానాధీశుల దత్తత వారసులను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం గుర్తించకుండా ఆ సంస్థానాలను తన ఆధీనంలోకి తీసుకునేది.
దామోదర్ రావును ఝాన్సీకి చట్టబద్ధమైన వారసుడిగా గుర్తించడానికి కంపెనీ ప్రభుత్వం నిరాకరించింది. ఝాన్సీ రాజ్యాన్ని తమ పాలనలో కలుపుకోవాలని ప్రయత్నించింది. కానీ లక్ష్మీబాయి ఈ అన్యాయాన్ని అంగీకరించలేదు. ఝాన్సీ స్వతంత్రతను కాపాడుకోవడానికి పోరాటానికి సిద్ధమయ్యారు.
1857 ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో పాత్ర
1857 మే 10న మీరట్లో ప్రారంభమైన తిరుగుబాటు దేశంలోని అనేక ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది. భారతీయ సిపాయిలు, సంస్థానాధీశులు, రైతులు, సామాన్య ప్రజలు బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాటానికి దిగారు. ఈ పోరాటం భారతదేశ చరిత్రలో ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
ఝాన్సీలోనూ తిరుగుబాటు పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాయి. లక్ష్మీబాయి రాజ్య రక్షణ కోసం సైన్యాన్ని సమీకరించి, కోటను పటిష్ఠం చేశారు. మహిళలకు కూడా సైనిక శిక్షణ ఇచ్చి పోరాటంలో భాగస్వాములను చేశారు.
1858లో బ్రిటిష్ సైన్యం జనరల్ హ్యూ రోజ్ నాయకత్వంలో ఝాన్సీపై దాడి చేసింది. లక్ష్మీబాయి సైన్యం వీరోచితంగా ప్రతిఘటించింది. అయితే బ్రిటిష్ సైనిక బలం, ఆయుధ సంపత్తి అధికంగా ఉండటంతో ఝాన్సీ కోటను విడిచి బయటకు రావాల్సి వచ్చింది.
తాంతియా తోపేతో కలిసి పోరాటం
ఝాన్సీ నుంచి బయటపడిన లక్ష్మీబాయి కాల్పీ చేరుకున్నారు. అక్కడ తాంతియా తోపే వంటి విప్లవ నాయకులతో కలిసి బ్రిటిష్ సైన్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాటం కొనసాగించారు. తర్వాత గ్వాలియర్ను స్వాధీనం చేసుకునే పోరాటంలో కూడా ఆమె కీలక పాత్ర పోషించారు.
1858 జూన్ 18న గ్వాలియర్ సమీపంలోని కోటా-కి-సరాయ్ ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ సైన్యంతో జరిగిన యుద్ధంలో ఆమె వీరమరణం పొందారు. అప్పటికి ఆమె వయసు సుమారు 29 సంవత్సరాలు మాత్రమే.
రాణి లక్ష్మీబాయి పోరాట ప్రాధాన్యం
రాణి లక్ష్మీబాయి పోరాటం కేవలం ఒక సంస్థానాన్ని కాపాడుకోవడానికి జరిగిన యుద్ధం మాత్రమే కాదు. అది బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాద విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రతిఘటనలో ఒక ముఖ్యమైన అధ్యాయం.
మహిళలు కూడా సైనిక, రాజకీయ నాయకత్వ బాధ్యతలను సమర్థంగా నిర్వహించగలరని నిరూపించారు.
విదేశీ పాలనకు వ్యతిరేకంగా స్వాతంత్ర్య ఆకాంక్షను ప్రజల్లో బలపరిచారు. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదం అనుసరించిన అన్యాయమైన ఆక్రమణ విధానాలను ధైర్యంగా ఎదిరించారు. భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో మహిళల భాగస్వామ్యానికి స్ఫూర్తిగా నిలిచారు.
సుభద్రా కుమారి చౌహాన్ రచించిన హిందీ కవిత ‘ఖూబ్ లడీ మర్దానీ, వహ్ తో ఝాన్సీ వాలీ రాణీ థీ’ ద్వారా ఆమె వీరగాథ దేశవ్యాప్తంగా మరింత ప్రాచుర్యం పొందింది. రాణి లక్ష్మీబాయి పేరు భారత స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది.
ఇందిరాగాంధీ – భారతదేశపు తొలి మహిళా ప్రధానమంత్రి
ఇందిరాగాంధీ 1917 నవంబర్ 19న అలహాబాద్లో జన్మించారు. ఆమె తండ్రి పండిట్ జవహర్లాల్ నెహ్రూ, తల్లి కమలా నెహ్రూ. నెహ్రూ కుటుంబం భారత జాతీయోద్యమంలో అగ్రభాగాన నిలిచింది. తాత మోతీలాల్ నెహ్రూ పేరొందిన న్యాయవాది, జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుడు. తండ్రి జవహర్లాల్ నెహ్రూ స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో కీలక పాత్ర పోషించి, స్వతంత్ర భారతదేశ తొలి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. చిన్నతనం నుంచే ఇందిరాగాంధీ జాతీయోద్యమ వాతావరణంలో పెరిగారు.
బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఉద్యమాలు, జాతీయ నాయకుల సమావేశాలు, తండ్రి రాజకీయ జీవితం ఆమెపై ప్రభావం చూపాయి.
బాల్యంలోనే స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో భాగస్వామ్యం
ఇందిరాగాంధీ చిన్నతనంలోనే స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి సంబంధించిన కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. 1930లో పిల్లలతో కలిసి ‘వానర సేన’ను ఏర్పాటు చేశారు. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పనిచేసిన కాంగ్రెస్ నాయకులకు, కార్యకర్తలకు సమాచారాన్ని చేరవేయడం వంటి పనుల్లో ఈ బాల బృందం సహకరించేది.
1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆమెను అరెస్ట్ చేసి జైల్లో పెట్టింది. ఆమె స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొన్న విషయానికి ఇది ఒక ఉదాహరణ.
1942 మార్చి 26న ఫిరోజ్ గాంధీని వివాహం చేసుకున్నారు. వారికి రాజీవ్ గాంధీ, సంజయ్ గాంధీ ఇద్దరు కుమారులు జన్మించారు.
రాజకీయ రంగంలోకి ప్రవేశం
స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత ఇందిరాగాంధీ కాంగ్రెస్ పార్టీ కార్యకలాపాల్లో మరింత చురుకుగా పాల్గొన్నారు.
1959లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా ఎన్నికయ్యారు. 1964లో లాల్బహదూర్ శాస్త్రి ప్రభుత్వంలో సమాచార, ప్రసార శాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు.
1966 జనవరి 11న లాల్బహదూర్ శాస్త్రి మరణించిన తర్వాత, జనవరి 24న ఇందిరాగాంధీ భారతదేశ ప్రధానమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేశారు. ఆమె భారతదేశ తొలి మహిళా ప్రధానమంత్రి. 1966 నుంచి 1977 వరకు, తిరిగి 1980 నుంచి 1984 వరకు ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశారు.
బ్యాంకుల జాతీయీకరణ – ఆర్థిక విధానాల్లో కీలక మార్పు
ఇందిరాగాంధీ ప్రధానమంత్రి అయిన తర్వాత భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో అనేక ముఖ్యమైన మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి.
1969 జూలై 19న దేశంలోని 14 ప్రధాన వాణిజ్య బ్యాంకులను జాతీయం చేశారు. బ్యాంకులు కేవలం ప్రైవేట్ పారిశ్రామికవేత్తలకు, పెద్ద వ్యాపారవర్గాలకు మాత్రమే కాకుండా రైతులు, చిన్న పరిశ్రమలు, మధ్యతరగతి ప్రజలు, పేదలకు కూడా రుణాలు అందించాలనే లక్ష్యంతో ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు.
బ్యాంకుల జాతీయీకరణ వల్ల గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో బ్యాంకు శాఖల విస్తరణకు అవకాశం ఏర్పడింది. వ్యవసాయ రంగానికి రుణాల లభ్యత పెరిగింది. చిన్న పరిశ్రమలకు ఆర్థిక సహాయం అందించే అవకాశాలు మెరుగయ్యాయి. ప్రజల్లో పొదుపు అలవాట్లు పెరగడానికి ఇది దోహదపడింది.
ప్రాధాన్య రంగాలకు రుణాలు అందించే వ్యవస్థ బలపడింది. 1980లో మరో ఆరు వాణిజ్య బ్యాంకులను జాతీయం చేశారు.
ఈ నిర్ణయం భారతదేశంలో ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ విస్తరణకు ఒక ముఖ్యమైన మలుపుగా నిలిచింది.
అయితే బ్యాంకుల జాతీయీకరణతోనే గ్రామీణ పేదరికం పూర్తిగా తొలగిపోలేదు. అమలులో ఎదురైన సమస్యలను కూడా గుర్తించాలి.
గరీబీ హటావో – పేదరిక నిర్మూలన నినాదం
1971 ఎన్నికల సమయంలో ఇందిరాగాంధీ ‘గరీబీ హటావో’ నినాదాన్ని ముందుకు తెచ్చారు. పేదరికం, నిరుద్యోగం, ఆర్థిక అంతరాలు, భూస్వామ్య వ్యవస్థలోని అసమానతలు దేశం ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సమస్యలుగా గుర్తించారు. భూసంస్కరణలు, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల విస్తరణ, పేదలకు సంక్షేమ కార్యక్రమాలు, గ్రామీణ అభివృద్ధి వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యమిచ్చారు.
అయితే పేదరిక నిర్మూలనలో ఆశించిన స్థాయిలో ఫలితాలు రాలేదనే విమర్శలు కూడా ఉన్నాయి. నినాదాలకు అనుగుణంగా ఉపాధి, భూ, ఆదాయ పంపిణీలో సమగ్ర మార్పులు తీసుకురాలేకపోయారని విమర్శకులు అభిప్రాయపడ్డారు.
హరిత విప్లవం – ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి
1960వ దశకంలో భారతదేశం తీవ్ర ఆహార కొరతను ఎదుర్కొంది. విదేశాల నుంచి ఆహార ధాన్యాలను దిగుమతి చేసుకోవాల్సి వచ్చింది.
ఈ నేపథ్యంలో అధిక దిగుబడినిచ్చే విత్తనాలు, ఎరువులు, సాగునీటి సదుపాయాలు, వ్యవసాయ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని విస్తరించే హరిత విప్లవం ముందుకు సాగింది.
ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వ హయాంలో ఈ కార్యక్రమం మరింత విస్తరించింది. వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్తలు, ముఖ్యంగా డాక్టర్ ఎంఎస్ స్వామినాథన్ వంటి వారి కృషి, రైతుల భాగస్వామ్యం ఇందులో కీలకంగా ఉన్నాయి. దీని ఫలితంగా గోధుమల ఉత్పత్తి గణనీయంగా పెరిగింది. దేశం ఆహార ధాన్యాల విషయంలో స్వయంసమృద్ధి దిశగా అడుగులు వేసింది.
హరిత విప్లవం ప్రధానంగా పంజాబ్, హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్ వంటి ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ ప్రభావం చూపింది.
చిన్న రైతులకు, వర్షాధార ప్రాంతాలకు ప్రయోజనాలు సమానంగా అందలేదు. రసాయన ఎరువులు, పురుగుమందుల అధిక వినియోగం వంటి పర్యావరణ సమస్యలు కూడా తర్వాత బయటపడ్డాయి.
1971 భారత్ – పాకిస్థాన్ యుద్ధం, బంగ్లాదేశ్ ఆవిర్భావం
ఇందిరాగాంధీ రాజకీయ జీవితంలో అత్యంత కీలకమైన సంఘటనల్లో 1971 భారత్ – పాకిస్థాన్ యుద్ధం ఒకటి. అప్పట్లో పాకిస్థాన్లో తూర్పు పాకిస్థాన్, పశ్చిమ పాకిస్థాన్ అనే రెండు భౌగోళిక ప్రాంతాలు ఉండేవి. తూర్పు పాకిస్థాన్ ప్రజలు భాషా, రాజకీయ, ఆర్థిక వివక్షకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమించారు.
1970 ఎన్నికల్లో షేక్ ముజిబుర్ రెహమాన్ నాయకత్వంలోని అవామీ లీగ్ మెజారిటీ సాధించినప్పటికీ అధికార బదిలీ జరగలేదు.
పాకిస్థాన్ సైనిక పాలకుల అణచివేత కారణంగా పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు భారతదేశానికి శరణార్థులుగా వచ్చారు. ఈ పరిస్థితుల్లో భారతదేశం బంగ్లాదేశ్ విముక్తి ఉద్యమానికి మద్దతు ఇచ్చింది.
1971 డిసెంబర్లో భారత్ – పాకిస్థాన్ యుద్ధం జరిగింది. డిసెంబర్ 16న పాకిస్థాన్ సైన్యం ఢాకాలో లొంగిపోయింది. తూర్పు పాకిస్థాన్ స్వతంత్ర బంగ్లాదేశ్ దేశంగా అవతరించింది.
ఈ పరిణామంలో ఇందిరాగాంధీ నాయకత్వం, భారత సైనికుల పోరాటం, బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యోధుల త్యాగాలు చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని సంతరించుకున్నాయి.
1971లో ఆమె నాయకత్వానికి అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు లభించింది. 1972లో భారత ప్రభుత్వం ఆమెకు భారతరత్న పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది.
అణు పరీక్ష – పోఖ్రాన్ 1974
1974 మే 18న రాజస్థాన్లోని పోఖ్రాన్లో భారతదేశం తొలి అణు పరీక్ష నిర్వహించింది. దీనికి ‘స్మైలింగ్ బుద్ధ’ అనే సంకేత నామం ఉపయోగించారు. ఇది ఇందిరాగాంధీ ప్రధానమంత్రి కాలంలో జరిగిన ముఖ్యమైన శాస్త్ర, సాంకేతిక, వ్యూహాత్మక పరిణామం.
అణుశక్తిని శాంతియుత ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించాలనే భారతదేశ విధానాన్ని ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. అంతర్జాతీయ రాజకీయాల్లో భారతదేశ స్వతంత్ర స్థానాన్ని ఈ పరీక్ష ప్రతిబింబించింది.
అలీనోద్యమం – అంతర్జాతీయ రాజకీయాల్లో భారతదేశ పాత్ర
ఇందిరాగాంధీ విదేశాంగ విధానంలో అలీనోద్యమానికి ప్రాధాన్యమిచ్చారు. అమెరికా, సోవియట్ యూనియన్ల మధ్య ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం కొనసాగుతున్న సమయంలో ఏ సైనిక కూటమిలోనూ చేరకుండా స్వతంత్ర వైఖరిని అనుసరించాలనే భారతదేశ నిర్ణయాన్ని కొనసాగించారు.
1983లో న్యూఢిల్లీలో అలీనోద్యమ శిఖరాగ్ర సమావేశం జరిగింది. ఇందిరాగాంధీ ఈ సమావేశానికి ఆతిథ్యం ఇచ్చి అంతర్జాతీయ వేదికపై అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల సమస్యలను ముందుకు తెచ్చారు.
సోవియట్ యూనియన్తో భారతదేశానికి ఉన్న వ్యూహాత్మక సంబంధాలు కూడా ఆమె విదేశాంగ విధానంలో ముఖ్యమైన అంశంగా ఉన్నాయి.
ఎమర్జెన్సీ – ప్రజాస్వామ్యానికి సవాలు
ఇందిరాగాంధీ రాజకీయ జీవితంలో అత్యంత వివాదాస్పదమైన అధ్యాయం 1975లో విధించిన అత్యవసర పరిస్థితి.
ఆమె 1971 లోక్సభ ఎన్నికల్లో అక్రమాలకు పాల్పడ్డారని 1975 జూన్ 12న అలహాబాద్ హైకోర్టు తీర్పు ఇస్తూ, ఆమె ఎన్నికను రద్దు చేసింది. ఈ తీర్పుతో ఆమె రాజకీయ భవిష్యత్తుపై సంక్షోభం ఏర్పడింది.
ఇదే సమయంలో దేశవ్యాప్తంగా జయప్రకాశ్ నారాయణ్ నాయకత్వంలో అవినీతి, ధరల పెరుగుదల, నిరుద్యోగం, ప్రభుత్వ విధానాలకు వ్యతిరేకంగా పెద్ద ఎత్తున ఉద్యమాలు సాగుతున్నాయి.
ఈ పరిస్థితుల్లో 1975 జూన్ 25న ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం అంతర్గత కల్లోలం కారణంగా దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితిని విధించింది. జూన్ 26 నుంచి అది అమల్లోకి వచ్చింది. ఆ కాలంలో పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులపై ఆంక్షలు పెట్టారు. పత్రికలపై సెన్సార్షిప్ అమలు చేశారు. ప్రతిపక్ష నాయకులు, రాజకీయ కార్యకర్తలను పెద్ద సంఖ్యలో అరెస్ట్ చేశారు. ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించే ప్రజాస్వామిక గొంతుకలను అణచివేశారు. బలవంతపు కుటుంబ నియంత్రణ శస్త్రచికిత్సలపై తీవ్ర ఆరోపణలు, ప్రజా ఆగ్రహం వ్యక్తమయ్యాయి.
కేంద్రంలో అధికార కేంద్రీకరణ పెరిగింది. ఈ కాలంలో సంజయ్ గాంధీ పాత్రపై కూడా తీవ్ర విమర్శలు వచ్చాయి.
భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ఎమర్జెన్సీ ఒక చీకటి అధ్యాయం. ఒక ప్రజాస్వామ్య దేశంలో పౌర స్వేచ్ఛలు, పత్రికా స్వేచ్ఛ, రాజకీయ హక్కులు ఎంత ముఖ్యమైనవో ఈ సంఘటన తెలియజేసింది.
అయితే ఇటీవల సోనియా గాంధీ తన ఆత్మకథ పుస్తక విడుదల సందర్భంగా ఎమర్జెన్సీ విధించడం పొరపాటు అని వ్యాఖ్యానించారు.
1977 ఎన్నికల్లో పరాజయం
1977లో ఇందిరాగాంధీ అత్యవసర పరిస్థితిని ఎత్తివేసి సాధారణ ఎన్నికలు నిర్వహించారు. ఆ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీ ఘోర పరాజయాన్ని చవిచూసింది. ఇందిరాగాంధీ కూడా రాయ్బరేలీ నియోజకవర్గం నుంచి ఓడిపోయారు.
జయప్రకాశ్ నారాయణ్ ఉద్యమం ప్రభావంతో ఏర్పడిన జనతా పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చింది. మొరార్జీ దేశాయ్ ప్రధానమంత్రి అయ్యారు. ఇది భారత ప్రజాస్వామ్యానికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ. అధికారంలో ఉన్న ఎంతటి బలమైన నాయకురాలినైనా ప్రజలు ఎన్నికల ద్వారా ఓడించగలరని నిరూపించింది.
తిరిగి అధికారంలోకి
జనతా పార్టీ ప్రభుత్వంలోని అంతర్గత విభేదాలు, రాజకీయ అస్థిరత కారణంగా 1980లో తిరిగి ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికల్లో ఇందిరాగాంధీ నాయకత్వంలోని కాంగ్రెస్ పార్టీ విజయం సాధించింది. ఆమె మళ్లీ ప్రధానమంత్రి అయ్యారు. ఈ దశలో దేశంలో రాజకీయ స్థిరత్వం, ఆర్థిక అభివృద్ధి, జాతీయ భద్రత వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యమిచ్చారు.
ఆపరేషన్ బ్లూస్టార్ – పంజాబ్ సంక్షోభం
1980వ దశకం ప్రారంభంలో పంజాబ్లో తీవ్రవాదం, వేర్పాటువాదం, రాజకీయ హింస పెరిగాయి. 1984 జూన్లో స్వర్ణ దేవాలయ సముదాయంలో ఆశ్రయం పొందిన సాయుధ తీవ్రవాదులను తొలగించేందుకు ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం సైనిక చర్య చేపట్టింది. దీనినే ఆపరేషన్ బ్లూస్టార్ అంటారు.
ఈ సైనిక చర్యలో అనేక మంది మరణించారు. సిక్కు సమాజంలో తీవ్ర ఆవేదన, ఆగ్రహం వ్యక్తమయ్యాయి. స్వర్ణ దేవాలయం వంటి పవిత్ర స్థలంలో సైనిక చర్య చేపట్టడంపై దేశవ్యాప్తంగా విస్తృత చర్చ జరిగింది.
ఇందిరాగాంధీ హత్య
1984 అక్టోబర్ 31న న్యూఢిల్లీలోని తన అధికారిక నివాసంలో విధులు నిర్వహిస్తున్న సమయంలో ఆమె ఇద్దరు సిక్కు భద్రతా సిబ్బంది కాల్పుల్లో మరణించారు. ఆపరేషన్ బ్లూస్టార్ అనంతరం ఏర్పడిన ఉద్రిక్తతల నేపథ్యంలో ఈ హత్య జరిగింది.
ఆమె మరణం తర్వాత ఢిల్లీతో పాటు దేశంలోని పలు ప్రాంతాల్లో సిక్కులపై భయంకరమైన దాడులు జరిగాయి. వేలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఈ హింసను అరికట్టడంలో ప్రభుత్వ, పోలీసు యంత్రాంగాలు విఫలమయ్యాయి; బాధితులకు న్యాయం అందడంలోనూ తీవ్ర జాప్యం జరిగింది.
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.

