హంబెర్టో సోలాస్, శాంటియాగో అల్వారెజ్ లాంటి క్యూబా దర్శకులు సినిమాలను తమ దేశాన్ని అర్థం చేసుకునే మార్గంగా మార్చారు. అమెరికా (వాషింగ్టన్) క్యూబాపై ఒత్తిడిని మరింత పెంచుతున్న ఈ రోజుల్లో కూడా వాళ్లు చూపిన దారి చాలా ముఖ్యమైనది.
ఈ సంవత్సరం ఫిడెల్ కాస్ట్రో శతజయంతి (1926–2026) సందర్భంగా, క్యూబా విప్లవం తర్వాత అక్కడి సినిమా రంగం ఎలా ఎదిగింది, అందులో ఆయన పోషించిన ముఖ్యమైన పాత్ర ఏమిటి అనే విషయాలను మరోసారి తెలుసుకునే అవకాశం దొరికింది.
లెనిన్ తర్వాత, సినిమా మాధ్యమాన్ని ఇంత బాగా ఉపయోగించుకున్న దేశాధినేత కాస్ట్రో మాత్రమే. కొత్తగా ఏర్పడిన, పూర్తిగా భిన్నమైన రాజకీయ వ్యవస్థ సాధించిన విజయాలను రికార్డ్ చేయడానికే కాకుండా, ఇంకా ఎక్కడెక్కడ మంచి పనులు చేయాల్సి ఉందో చూపించడానికి కూడా ఆయన సినిమాలను వాడుకున్నారు. ఇందులో ఎక్కువగా డాక్యుమెంటరీలపైనే దృష్టి పెట్టినా, డాక్యుమెంటరీ శైలిని కలిపిన కల్పిత కథాచిత్రాలకు కూడా ప్రణాళికలో చోటు కల్పించారు.
1917 నాటి బోల్షెవిక్ విప్లవ ప్రాముఖ్యతను ప్రపంచానికి తెలియజేసే బాధ్యతను ప్రముఖ డాక్యుమెంటరీ దర్శకుడు జిగా వెర్టోవ్కు అప్పగించినట్టే, 1959 తర్వాత క్యూబాలో అలాంటి బాధ్యతనే శాంటియాగో అల్వారెజ్కు ఇచ్చారు.
విచిత్రం ఏమిటంటే, అల్వారెజ్ మొదట డబ్బు సంపాదించడానికి అమెరికా వెళ్లారు. కానీ, అక్కడ పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ ఎలా పనిచేస్తుందో దగ్గరగా చూసిన తర్వాత, నిండా సోషలిజం ఆలోచనలతో తిరిగి తన సొంత దేశానికి వచ్చేశారు.
క్యూబా పాత తరం సినిమా దర్శకుల్లో టోమస్ అలియా అత్యంత ప్రముఖుడైతే, ఆ తరం తర్వాత వచ్చిన వారిలో హంబెర్టో సోలాస్ చాలా ముఖ్యమైన వ్యక్తి. ఈయన సెప్టెంబర్ 17, 2008న క్యాన్సర్తో చనిపోయారు.
అలియా రకరకాల అంశాలతో సినిమాలు తీస్తే (‘మెమోరీస్ ఆఫ్ అండర్ డెవలప్మెంట్’, ‘డెత్ ఆఫ్ ఎ బ్యూరోక్రాట్’, ‘అప్ టు ఎ పాయింట్’, ‘ది లాస్ట్ సప్పర్’, ‘స్ట్రాబెర్రీ అండ్ చాక్లెట్’ మొదలైనవి), సోలాస్ మాత్రం ఎక్కువగా ‘హిస్టారికల్ మెలోడ్రామా’ (భావోద్వేగాలతో కూడిన చారిత్రక కథలు) సినిమాలతోనే గుర్తింపు పొందారు. 20వ శతాబ్దపు క్యూబా రాజకీయ, సామాజిక, కళాత్మక, వ్యక్తిగత వాస్తవాల నేపథ్యంలో ఆయన ఈ సినిమాలను తీశారు.
విప్లవ పోరాటం నుంచి సినీ రంగం వైపు..
క్యూబా విప్లవ సమాజం పురుడుపోసుకున్న ప్రత్యేక పరిస్థితుల వల్ల, కొత్తగా ఏర్పడిన ఆ దేశానికి మనస్సాక్షిగా నిలబడాల్సిన బాధ్యతను అక్కడి సినిమా దర్శకులు తమ భుజాలపై వేసుకున్నారు.
1959 విప్లవం తర్వాత ఎదిగిన మొదటి తరం దర్శకుల్లో హంబెర్టో సోలాస్ ఒకరు. హవానాలోని ఒక సాధారణ కుటుంబంలో పుట్టిన సోలాస్, టీనేజ్లోనే చదువును పూర్తిగా వదిలేసి నగరంలో గెరిల్లా పోరాట యోధుడిగా మారారు. దీని గురించి ఆయన తర్వాత కాలంలో “చదువుకోవడానికి అదొక చాలా అస్థిరమైన సమయం. ఒకటి బాటిస్టా (క్యూబా నియంత) యూనివర్సిటీని మూసేసేవాడు, లేదంటే మేమే మూసేసేవాళ్లం” అని వివరించారు.
విప్లవానికి ముందు, సినిమా దర్శకుడు అవ్వడం అనేది సోలాస్కు ఒక అసాధ్యమైన కలలా అనిపించేది. అయినప్పటికీ, ఆయన ఎలాగోలా ఒక షార్ట్ ఫిల్మ్ తీశారు. దాంతో 1959లో ‘క్యూబన్ ఫిల్మ్ ఇన్స్టిట్యూట్’ (ICAIC) స్థాపించిన వెంటనే, అందులో టైపిస్ట్గా చేరమని ఆయనకు ఆహ్వానం అందింది. ఇతరులు చేత్తో రాసిన స్క్రిప్ట్లను టైప్ చేయడం వల్ల, కొత్తగా వచ్చిన ఈ కుర్రాడికి రాజకీయంగా, కళాత్మకంగా ఎన్నో విషయాలు తెలుస్తాయని అక్కడి పెద్దలు ఆశించారు.
లాటిన్ అమెరికా ఖండం అంతటా అసలైన ప్రజా సినిమాలు ఎదగడంలో ఈ ‘క్యూబన్ ఫిల్మ్ ఇన్స్టిట్యూట్’ ఒక చారిత్రాత్మక పాత్ర పోషించింది.
అదే సమయంలో ఆఫ్రికా, ఆసియా దేశాల సినిమా దర్శకులకు, విద్యార్థులకు నేర్పించడానికి, నేర్చుకోవడానికి, చర్చించుకుని ఎదగడానికి కూడా ‘క్యూబన్ ఫిల్మ్ ఇన్స్టిట్యూట్’ అవకాశాలు ఇచ్చింది. అర్జెంటీనాకు చెందిన గొప్ప నియో-రియలిస్ట్ దర్శకుడు ఫెర్నాండో బిర్రీ, కొలంబియా రచయిత, సినీ ప్రముఖుడు గాబ్రియేల్ గార్సియా మార్క్వెజ్, ‘అసంపూర్ణ సినిమా’ (ఇంపర్ఫెక్ట్ సినిమా) సిద్ధాంతాన్ని గట్టిగా సమర్థించిన క్యూబాకు చెందిన జూలియో గార్సియా ఎస్పినోసా వంటి దిగ్గజాలు దీనికి మార్గదర్శకులుగా ఉన్నారు. వీరు అప్పుడప్పుడు తమ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడానికి మృణాళ్ సేన్, ఆనంద్ పట్వర్ధన్ వంటి భారతీయ దర్శకులను కూడా ఆహ్వానించేవారు.
కాలక్రమేణ, భారతదేశపు అత్యంత ముఖ్యమైన, ప్రసిద్ధ డాక్యుమెంటరీ దర్శకుడు ఆనంద్ పట్వర్ధన్, ఎస్పినోసా తీసిన “చేతితో కెమెరా పట్టుకుని తీసిన, బ్లాక్ అండ్ వైట్లో వేగంగా కదిలే, పోరాట గుర్తులను స్పష్టంగా చూపించే” సినిమా శైలిని ఎంతగానో మెచ్చుకున్నారు.
క్యూబా దర్శకులు ఒక నిర్దిష్టమైన సామాజిక దృక్పథంతో, సామాన్య ప్రజల అనుభవాలను లోతుగా పరిశీలిస్తూ డాక్యుమెంటరీల్లో సుదీర్ఘ శిక్షణ పొందడం అక్కడ ఆనవాయితీగా ఉండేది. అయినప్పటికీ, సోలాస్ మొదట్లో కొన్ని కల్పిత షార్ట్ ఫిల్మ్లు కూడా తీశారు. కానీ, ఆర్థికంగా వెనుకబడిన దేశాల్లో ఉండే సాంస్కృతిక న్యూనతా భావం, పరాయితనం ఆ సినిమాల్లో కనిపిస్తున్నాయని ఆయన గుర్తించారు.
యూరోపియన్, పాశ్చాత్య సినిమా శైలుల గొప్పతనానికి ముగ్ధులైపోయిన వలస దేశాల గొప్ప కళాకారుల్లో కూడా ఇలాంటి భావాలే కలుగుతుంటాయి. తన కెరీర్లోని ఆ దశ గురించి సోలాస్ బాధపడుతూ, “ఈ సినిమాల్లో ఎక్కడా నేను గానీ, నా తరం గానీ, నా దేశం గానీ కనిపించడం లేదు” అన్నారు.
చారిత్రక మెలోడ్రామా.. మహిళా కోణం..
ఈ గ్రహింపే సోలాస్ క్యూబా వాస్తవాలను ఒక కొత్త దృక్పథంతో చూసేలా చేసింది. దాని ప్రభావం వల్లే ఆయన చారిత్రక అంశాలను ఎంచుకున్నారు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, క్యూబాలో చారిత్రక సినిమాలకు (సెర్గియో గిరాల్ తీసిన ‘ది అదర్ ఫ్రాన్సిస్కో’, ఆక్టావియో గోమెజ్ తీసిన ‘ది ఛార్జ్ ఆఫ్ ది ఫస్ట్ మచెట్’, లేదా క్యూబా చరిత్రలోని మూడు వేర్వేరు కల్లోల కాలాలకు (1890లు, 1930లు, 1960లు) చెందిన ముగ్గురు మహిళల కథలను చెప్పే తన సొంత సినిమా ‘లూసియా’ వంటివి) అంత ప్రాధాన్యం ఇవ్వడానికి కారణం, అంతకుముందు కాలంలో మన చరిత్రను “ధనిక వర్గపు దృష్టి ద్వారా” మాత్రమే చూపించడం.
“మన దేశ గతం పట్ల మనకు ఒక స్పష్టమైన, గౌరవప్రదమైన అవగాహన కొరవడింది” అని సోలాస్ అన్నారు. తన సినిమాలను ‘చారిత్రక మెలోడ్రామా’ అని పిలుచుకోవడం ద్వారా, చారిత్రక సంఘటనలకు, వ్యక్తుల మనస్తత్వానికి ఒక భౌతికవాద (మార్క్సిస్ట్) వివరణ ఇచ్చే కోణాన్ని సాధించడానికి ఆయన ప్రయత్నించారు.
ముఖ్యంగా, తన తోటి గొప్ప దర్శకుడు పాస్టర్ వేగా లాగే సోలాస్ కూడా తన సినిమాల్లో ఎక్కువగా మహిళలనే ప్రధాన పాత్రలుగా, సమాజానికి అద్దం పట్టేలా చూపించారు. (పాస్టర్ వేగా తన భార్య, ప్రముఖ నటి డైసీ గ్రానడోస్తో తీసిన ‘పోర్ట్రెయిట్ ఆఫ్ తెరెసా’ సినిమాతో బాగా ప్రసిద్ధి చెందారు).
అణచివేతకు గురయ్యే వర్గం కావడం వల్ల, సమాజంలోని లోపాలను, తప్పులను మహిళలే మరింత లోతుగా అనుభవిస్తారని, వెంటనే బయటపెడతారని సోలాస్ గట్టిగా నమ్మారు.
ఉదాహరణకు, విప్లవం వచ్చిన క్యూబా సమాజంలో కూడా ‘మగాడి అహంకారం’ (లాటిన్ మాచిస్మో) ఇంకా కొనసాగడాన్ని తీసుకుందాం.
‘లూసియా’ సినిమా చివరి భాగంలో సోలాస్ ఈ మగ అహంకారాన్ని చాలా అద్భుతంగా విమర్శించారు. లాటిన్ సమాజాల ఆలోచనా విధానంలో, మనుషుల ప్రవర్తనలో ఉన్న ఈ పెద్ద చెడు అలవాటు గురించి ఎప్పుడు సీరియస్గా చర్చించుకున్నా, సోలాస్ తీసిన ఈ సినిమాను ఎప్పటికీ ఒక ఉదాహరణగా చెప్పుకుంటారు.
దీని గురించి సోలాస్ మాట్లాడుతూ, “సొంత ఆస్తిని కాపాడుకోవడం కోసం మనుషులు ఏర్పరచుకున్న ఇరుకైన, పాతకాలపు, ఊపిరాడని బంధాల వెనుక ఉన్న అసలు నాటకం మహిళల విషయంలోనే చాలా స్పష్టంగా బయటపడుతుంది. మన జనాభాలో సగం మంది వీళ్లే. డబ్బు కోసం మనుషులను వాడుకునే ఈ దారుణమైన ఆట ఇక్కడి నుంచే మొదలవుతుంది” అన్నారు.
సోలాస్ తీసిన ‘అన్ హోంబ్రే డి ఎక్సిటో’ (A Successful Man) సినిమా ఉత్తమ విదేశీ చిత్రం విభాగంలో ఆస్కార్కు ఎంపికయ్యేంత వరకు పాశ్చాత్య దేశాలు ఆయన ప్రతిభను గుర్తించలేదు.
సినిమా కళను అర్థం చేసుకునే విషయంలో పాశ్చాత్య దేశాల స్థాయి ఏమిటో దీన్నిబట్టే తెలుస్తోంది, దీని గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పాల్సిన పనిలేదు.
ఏదేమైనా, ‘ఎ సక్సెస్ఫుల్ మ్యాన్’ సినిమా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఎంతోమంది అభిమానులను సంపాదించుకుంది. ఇందులో సోలాస్ ఎప్పటిలాగే రాజకీయ చరిత్ర, వ్యక్తిగత లక్ష్యాలు, భావోద్వేగ సంబంధాల వంటి పెద్ద అంశాలను తీసుకుని, ఎంతో ఆవేశంతో కొత్త ప్రయోగాలు చేస్తూ సినిమాను నడిపించారు.
ఈ సినిమా కథ దాదాపు 30 ఏళ్ల కల్లోల కాలాన్ని చూపిస్తుంది. సిద్ధాంతాలు, ఆశయాల వల్ల విడిపోయిన ఇద్దరు అన్నదమ్ముల వ్యక్తిగత జీవితాలను, బయటి ప్రపంచంలో వారి ఎదుగుదలను ఇందులో చాలా బాగా పోల్చి చూపించారు.
సోలాస్ తన సినిమాల్లో ఎక్కువగా చూపించే కళాత్మక, సిద్ధాంతపరమైన ఆలోచనలు ఈ ‘ఎ సక్సెస్ఫుల్ మ్యాన్’లోనూ కనిపిస్తాయి.
కల్లోల సమయాల్లో ఆడ, మగ వారి రాజకీయ, మానసిక మార్పులను, వారి పద్ధతులను, నైతిక విలువలను ఈ సినిమా గట్టిగా విమర్శిస్తుంది. ఇది అచ్చమైన క్యూబా కథ అయినప్పటికీ, ప్రపంచంలోని ప్రతి ఒక్కరి అనుభవాలను గుర్తుచేస్తుంది.
ఈ అద్భుతమైన సినిమాలో కనిపించే సాధువులు, దొంగలు, మూర్ఖులు, పిరికివాళ్లు, హీరోలు, పవిత్రమైన స్త్రీలు, వేశ్యలు, “విజయవంతమైన ఆడ, మగ వాళ్లు”—వీళ్ల లాంటి వాళ్లే ప్రపంచంలో ఏ మూలకెళ్లినా వీధుల్లో తిరుగుతూ, చీకట్లో దాక్కుంటూ, ఊహించని పడకలను పంచుకుంటూ, ఉన్నత స్థాయికి ఎగబాకుతూ, లేదా ఆత్మహత్యలు చేసుకుంటూ కనిపిస్తారు.
అంతేకాదు, కొందరు పైకి విజయవంతంగా జీవిస్తున్నట్టు కనిపించినా, లోపల జీవం లేని శవాల్లా బతుకుతుంటారని సోలాస్ మనసు గగుర్పొడిచే స్పష్టతతో చూపించారు. సినిమా ముగిసేసరికి, దర్శకుడితో పాటు చూసే ప్రేక్షకుడి మనసులో కూడా ఒక ప్రశ్న మొదలవుతుంది: అసలు విజయవంతమైన వ్యక్తి ఎవరు? తన ఆదర్శాల కోసం బతికి, వాటి కోసమే ప్రాణాలు అర్పించేవాడా? లేక, ఇతరులకు ద్రోహం చేస్తూ బతికి, ప్రతిరోజూ లోలోపల కొంచెం కొంచెం చచ్చిపోయేవాడా?
క్యూబా సినిమా రంగంలో జరిగిన విప్లవాత్మక ప్రయోగాల వల్ల, ఆ చిన్న కరేబియన్ ద్వీపంలోని దర్శకులు ఇప్పటికీ రాజకీయ ఆలోచనాపరులుగా, సిద్ధాంతకర్తలుగా, విమర్శనాత్మక ప్రచారకులుగా కనిపించడం సహజమే.
1987లో భారత అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవానికి (IFFI) జ్యూరీ అధిపతిగా సోలాస్ న్యూఢిల్లీకి వచ్చారు. ఆ సమయంలో, హాలీవుడ్, యూరోపియన్ సినిమాల ఆధిపత్యం ముందు మూడు ఖండాల దేశాల (చాలామంది వీటిని పొరపాటున మూడో ప్రపంచ దేశాలు అని పిలుస్తుంటారు) సినిమాలు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలపై మీ స్పందన ఏమిటని ఆయన్ను అడిగారు. దానికి సోలాస్ ఇచ్చిన సమాధానం నాలుగు దశాబ్దాల క్రితం ఎంత నిజమో, నేటికీ అంతే వర్తిస్తుంది.
“మూడో ప్రపంచం అని పిలిచే ఈ దేశాల్లో ఎన్నో రకాల భిన్నత్వాలు ఉన్నప్పటికీ, నేను లాటిన్ అమెరికా సినిమాల గురించి మాట్లాడగలను. మేము ఎదుర్కొంటున్న అతిపెద్ద సమస్య పంపిణీ. మేము ఇన్ని సినిమాలు తీస్తున్నప్పటికీ, వాటిని ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లడంలో ఇబ్బందులు పడటం చాలా విచిత్రం. దీనికి కారణం, డిస్ట్రిబ్యూషన్ వ్యవస్థ అంతా ఉత్తర అమెరికా (అమెరికా) పంపిణీదారుల చేతుల్లోనే ఉండటం. ఉదాహరణకు, ఒక బొలీవియా దేశస్థుడు ఒక భారతీయ సినిమాను చూడటానికి ఎంత కష్టపడాలో, పక్కనే ఉన్న అర్జెంటీనా సినిమాను చూడటానికి కూడా అంతే కష్టపడాలి. కానీ ఇప్పుడు హవానా కేంద్రంగా ‘ఫౌండేషన్ ఆఫ్ న్యూ సినిమా ఇన్ లాటిన్ అమెరికా’ అనే సంస్థ పనిచేస్తోంది. వీలైనన్ని ఎక్కువ లాటిన్ అమెరికా సినిమాలను కొనడం, ప్రతి లాటిన్ అమెరికా దేశంలో కనీసం ఒక్క థియేటర్నైనా సొంతంగా కొనుగోలు చేయడం ఈ సంస్థ ముఖ్య ఉద్దేశాలు. ప్రస్తుతం పరిస్థితి ఎంత దారుణంగా ఉందంటే, ఉదాహరణకు వెనిజులాలో ఒక లాటిన్ అమెరికా సినిమాను ప్రజలు చూడాలంటే, ఆ సినిమాకు ఆస్కార్ అవార్డో లేదా కేన్స్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ అవార్డో వచ్చి ఉండాలి. అన్ని లాటిన్ అమెరికా దేశాల సినిమాలను చూడగలిగే ఒకే ఒక్క దేశం క్యూబా మాత్రమే, ఎందుకంటే ఇక్కడ డిస్ట్రిబ్యూషన్ వ్యవస్థ మా చేతుల్లోనే ఉంది” అని ఆయన అన్నారు.
అమెరికా శత్రుత్వం, ఆంక్షలు
క్యూబా విప్లవ ప్రయోగం సాధించిన విజయాలు ఎంతో గొప్పవి అయినప్పటికీ, అవి ఇంకా పూర్తి కాలేదు. ఈ విషయాన్ని క్యూబా రాజకీయ నాయకులు, మేధావులు ఎప్పటికప్పుడు ఒప్పుకోవడం చాలా ముఖ్యం.
అదే సమయంలో, దేశ నిర్మాణానికి అడ్డుపడుతున్న లోపాల గురించి అక్కడి ప్రజలందరికీ పూర్తి అవగాహన ఉంది. ఎంతో కష్టమైన ప్రత్యామ్నాయ మార్గంలో తమ భవిష్యత్తును తామే నిర్మించుకోవడానికి ఆ పరిణతి చెందిన, పోరాట పటిమ గల ప్రజలు కట్టుబడి ఉన్నారని ఇది తెలియజేస్తోంది.
1959 తర్వాత రూపొందించి, ఆచరణలో పెట్టిన కళలు, సంస్కృతి—ముఖ్యంగా సినిమా రంగం—ఆ భవిష్యత్తును తీర్చిదిద్దడంలో చాలా బలమైన పాత్ర పోషించాయని ప్రత్యేకంగా చెప్పాల్సిన పనిలేదు.
నేటి క్యూబా సినిమాల్లో ఇంకా ప్రతిఘటన, తట్టుకుని నిలబడే శక్తి కనిపిస్తున్నాయంటే, దానికి ఒక కారణం వాషింగ్టన్ (అమెరికా) నుంచి వస్తున్న తాజా బెదిరింపులను, నూతన ఆంక్షలను ఎదుర్కోవడానికి కొత్త వ్యూహాలు రచించాలనే ఆలోచన అక్కడి రాజకీయ వర్గాల్లో పెరగడమే.
పెద్దదైనా, చిన్నదైనా మరే ఇతర దేశమైనా అమెరికా ఒత్తిడికి నెలల్లో కాకపోయినా, కొన్ని సంవత్సరాల్లోనే లొంగిపోయి ఉండేది. కానీ క్యూబన్లు తమ సొంత పట్టుదలతోనే కాకుండా, బయటి నుంచి కొంతమంది అందించిన మద్దతుతో బలం పుంజుకుని లొంగిపోవడానికి నిరాకరించారు.
1962 ఫిబ్రవరిలో అప్పటి అమెరికా అధ్యక్షుడు జాన్ ఎఫ్ కెన్నెడీ ప్రజాస్వామ్య నియమాలను పూర్తిగా ఉల్లంఘిస్తూ, తన అధికారాలను అడ్డగోలుగా వాడి క్యూబాపై మొదటిసారి వాణిజ్య, ఆర్థిక ఆంక్షలు విధించారు. కొత్తగా ఎదిగిన ఈ విప్లవకారులను మోకాళ్లపై కూర్చోబెట్టాలనేది ఆయన ఉద్దేశం. అప్పటి నుంచి అమెరికా ఒత్తిళ్లతో సతమతమవుతున్న ఆ దేశానికి, ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాలకు చెందిన కళాకారులు తమ మాటలతో, కొన్నిసార్లు చేతలతో అందించిన భరోసా ఒక గొప్ప ఊరటగా, వరంగా పనిచేసింది. అయితే, క్యూబా విప్లవ జీవితాన్ని, దాని వారసత్వాన్ని నాశనం చేయడానికి డొనాల్డ్ ట్రంప్ అంత కర్కశంగా, క్రూరంగా, నీచంగా ప్రయత్నించిన అమెరికా అధ్యక్షుడు మరొకరు లేరు.
తన రెండో పదవీకాలంలో ట్రంప్, హవానా (క్యూబా రాజధాని)ను అత్యంత దారుణంగా బెదిరిస్తూ, కఠినమైన మాటలతో విరుచుకుపడని రోజంటూ లేదు.
అర్జెంటీనా, చిలీ నుంచి బొలీవియా, పెరూ వరకు, అలాగే కొలంబియా, ఈక్వెడార్ వరకు వివిధ లాటిన్ అమెరికా దేశాల్లో ట్రంప్ బలపరిచిన తీవ్ర మితవాద (రైట్-వింగ్) అభ్యర్థులు వరుస విజయాలు సాధించడం క్యూబాలోని సోషలిస్టు ప్రభుత్వానికి పరిస్థితిని మరింత క్లిష్టంగా మార్చింది.
గతంలో ఈ దేశాల్లో ఉన్న వామపక్ష (లెఫ్ట్) లేదా మధ్యేవాద ప్రభుత్వాలు క్యూబాతో ఎంతో స్నేహపూర్వకంగా, తోటివారిలా ఉండేవి. కానీ ఇప్పటి రాజకీయ నాయకత్వాలు సొంతంగానో లేదా వాషింగ్టన్ ఆదేశాల మేరకో క్యూబాకు శత్రువులుగా మారాయి. అమెరికా ఆక్రమణకు గురైన వెనిజులా విషాద ఉదాహరణ ఎప్పుడూ వారి కళ్ల ముందు మెదులుతూనే ఉంది.
అమెరికా ఆర్థిక ఆంక్షలకు సినిమాల ద్వారా ఇచ్చిన సమాధానాలు—బహుశా ‘గట్టి ఎదురుదెబ్బలు’ అనడం ఇంకా సరైన పదం కావచ్చు—ఎన్నో ఉన్నాయి.
క్యూబా విప్లవ వారసత్వం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఎంత దూరం పాకిందో చెప్పడానికి, సుదూర దేశం నుంచి వచ్చిన కనీసం ఒక్క సినిమా గురించైనా ఇక్కడ చర్చించుకోవాలి.
2011లో సెర్బియాకు చెందిన ప్రముఖ డాక్యుమెంటరీ దర్శకుడు గోరాన్ రాడోవనోవిచ్, బెదిరింపులను ఎదుర్కొంటున్న ఆ దేశపు ఆత్మలోకి, స్ఫూర్తిలోకి ఒక అందమైన, ఎంతో నమ్మశక్యమైన ప్రయాణాన్ని చూపించారు.
విప్లవ ప్రక్రియలో ఉన్న క్యూబన్ల వంటి ప్రజలకు స్వాతంత్ర్యం, గౌరవం కంటే విలువైనది ఏదీ లేదనే నమ్మకంతో ఏకీభవిస్తూ, రాడోవనోవిచ్ తన 50 నిమిషాల కలర్ సినిమాకు ‘విత్ ఫిడెల్ వాటెవర్ హాపెన్స్’ (2011 – ఏం జరిగినా ఫిడెల్తోనే) అని పేరు పెట్టారు.
తన కోళ్లపై ఎంతో ప్రేమ పెంచుకుని, ఎన్నికలకు ముందు రోజు చనిపోవడం వల్ల ఓటు వేయలేకపోయిన ఒక ముసలావిడ కథతో తీసిన ‘చికెన్ ఎలక్షన్స్’ (2005) లాంటి తన పాత సినిమాల తరహాలోనే, రాడోవనోవిచ్ తీసిన ఈ క్యూబన్ సినిమా కూడా బలమైన సామాజిక-రాజకీయ అంశాలతో పాటు కథ చెప్పే విధానంలో కొత్త ప్రయోగాల కలయికతో ఆకట్టుకుంటుంది. తనకంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన సినిమా భాషను రూపొందించుకోవడానికి ఆయన తనను తాను మలచుకునే తీరు అద్భుతంగా ఉంటుంది.
వాస్తవికతను చూపించేటప్పుడు ఈ దర్శకుడు ఎంత సీరియస్గా ఉంటారో, సాధారణ జీవితం, కళ, ప్రత్యేక సామాజిక సమస్యలు, ప్రజా తిరుగుబాట్లపై వ్యక్తుల స్పందనల గురించి తన అభిప్రాయాలను చెప్పడానికి అంతే వ్యంగ్యాన్ని కూడా ఎంతో చక్కగా వాడుకుంటారు.
సియెర్రా మేస్ట్రా స్ఫూర్తి
భాగాలుగా విభజించిన కథనంతో, ఎక్కువగా వాస్తవిక శైలిలో ఈ సినిమా సాగుతుంది. అతిగా సెంటిమెంట్ పండించకుండా, విషయాన్ని కొంచెం దూరం నుంచి చూస్తున్నట్లు అనిపించడం కోసం దర్శకుడు క్లోజ్-అప్ షాట్ల కంటే లాంగ్ షాట్లు, మిడ్ షాట్లనే ఎక్కువగా వాడారు.
హవానాకు తూర్పున 850 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ‘సియెర్రా మేస్ట్రా’ అనే ప్రాంతంలో ఈ సినిమా కథ జరుగుతుంది.
విప్లవం జరిగి 52 ఏళ్లు పూర్తయిన సందర్భంగా జరిగే వేడుకలకు సరిగ్గా ఒక రోజు ముందు రోజును తన ప్రతిఘటన, కోలుకునే ప్రయత్నాల కథను చెప్పడానికి దర్శకుడు ఎంచుకున్నారు.
నిరంతరం కొనసాగుతున్న విప్లవ కథను చెప్పడానికి సామాన్య జనం మధ్య నుంచే ఎంచుకున్న ఈ పాత్రలు, తమకు వ్యక్తిగతంగా కొంత అసౌకర్యం కలిగినా సరే, తాము చేసే పనిలో పూర్తిగా నిమగ్నమై కనిపిస్తాయి.
ఒక ముసలాయన ఎన్నో ఏళ్ల క్రితమే పాతబడిపోయిన ఒక మోటార్సైకిల్ను బాగుచేస్తూ కనిపిస్తాడు; అలాగే, ఒక యువ డెంటిస్ట్ తన కోసం ఆతృతగా ఎదురుచూస్తున్న రోగులకు సమయానికి చికిత్స అందించడానికి ఒక మారుమూల కొండ ప్రాంతంలోని క్లినిక్కు బయలుదేరతాడు. ముందుగా నడుచుకుంటూ, ఆ తర్వాత గాడిదపై, ఆ తర్వాత కదలడం కంటే ఎక్కువగా శబ్దం చేసే ఒక డొక్కు బస్సులో ప్రయాణించి అక్కడికి చేరుకుంటాడు. ఆ రోగుల్లో ఒకరి పేరు ‘వ్లాదిమిర్ ఇలిచ్ రోడ్రిగ్జ్’ కావడం విశేషం (ఇది మన కేరళ, తమిళనాడు రోడ్లపై అప్పుడప్పుడు కనిపించే లెనిన్, స్టాలిన్ అనే పేర్లను గుర్తుచేస్తుంది); ఇక చివరగా, ఫోన్ లేని తమ ఇరుగుపొరుగు వారితో రోజూ తమ టెలిఫోన్ను పంచుకునే ఒక మధ్యవయస్కులైన దంపతులు కనిపిస్తారు.
హాల్లో ఫ్రేమ్ కట్టి ఉంచిన తమ ప్రియమైన బిడ్డను కోల్పోయిన జ్ఞాపకార్థం బహుశా వాళ్లు ఆ ఫోన్ను అందరికీ అందుబాటులో ఉంచి ఉండవచ్చు.
చిన్నచిన్న ఆటంకాలు, పెద్ద ఎదురుదెబ్బలు ఎదురైనా, వాటి నుంచి కోలుకుంటూ, కొత్త రూపుదిద్దుకుంటూ 1959 నాటి ప్రజా తిరుగుబాటు ఇప్పటికీ ఎలా, ఎందుకు నిలబడి ఉందో అర్థం చేసుకునే ప్రయత్నంగా ఈ పంచుకునే కథలను చూడవచ్చు.
“ఈ మనుషుల (ఆ ముసలాయన, డెంటిస్ట్, ఆ దంపతులు), సియెర్రా మేస్ట్రాలోని ఇంకా ఎంతోమంది నివాసితుల జీవితాలను సిద్ధాంతపరమైన ఆనందంతో నిండిన ఒక ప్రత్యేక రోజున చూపించడం జరిగింది. మరి ఆ మరుసటి రోజు ఏంటి? ఆ తర్వాతి రోజు, అలవాటు ప్రకారం వాళ్లంతా మళ్లీ తమ రోజువారీ జీవితంలోకి వెళ్లిపోతారు, అది ఎప్పటిలాగే ఉంటుంది, అంత ఆశాజనకంగా ఏమీ ఉండదు. ఆ విషయం అందరికీ తెలుసు. చివరికి 52 ఏళ్ల నాటి పాత నినాదాలను నిరంతరం వినిపించే లౌడ్స్పీకర్లకు కూడా తెలుసు… కానీ విప్లవం మాత్రం కొనసాగుతూనే ఉంది” అని దీని గురించి రాడోవనోవిచ్ అన్నారు.
రాడోవనోవిచ్ సినిమాలోని దృశ్యాలు పేదరికాన్ని, శిథిలావస్థను చూపిస్తాయి; కానీ అదే సమయంలో అవి ధిక్కారాన్ని, విరిగిపోయిన ముక్కలను మళ్లీ ఏరుకుని ప్రయాణాన్ని కొనసాగించాలనే గట్టి పట్టుదలను కూడా తెలియజేస్తాయి. అక్కడ ఏదీ సరిగ్గా పనిచేస్తున్నట్లు కనిపించదు—ప్రజా రవాణా వ్యవస్థ అస్తవ్యస్తంగా ఉంది, ఆహారం దొరకడం కష్టంగా, ఖరీదుగా ఉంది, ప్రజలు అలసిపోయిన ముఖాలతో, చిరిగిన బట్టలతో తిరుగుతున్నారు—అయినా సరే ఆ దేశం ఎక్కడా ఆగిపోవడానికి ఒప్పుకోదు. అక్కడి పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, వినోద కేంద్రాలు నెమ్మదిగా, తడబడుతూనే తమ లక్ష్యం వైపు కదులుతున్నాయి.
మధ్యలో బెదిరింపులకు పాల్పడే అమెరికా (అంకుల్ సామ్) సైన్యంతో దాడి చేయకుండా ఉంటే, ఆ లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడానికి ఇంకా కొన్ని తరాలు పట్టవచ్చు. హాస్యం, కొంచెం బాధ, కాస్త కోపం, ఎంతో ఆశ, ఓర్పుతో క్యూబన్లు తమ ఆశయ సాధన వైపు అడుగులు వేస్తున్నారు. మార్పు చెందుతున్న ఒక జాతి మనోభావాలను ఆవిష్కరిస్తూ, తన సినిమా నైపుణ్యం, రాజకీయ పరిణతితో దర్శకుడు మనల్ని సినిమాకు కట్టిపడేస్తారు.
రొట్టె, గులాబీలు, యుద్ధం
ఆలోచించి చూస్తే, మానవ చరిత్రలోనే అత్యంత సుదీర్ఘమైన యుద్ధాల్లో ఒకదానిని క్యూబా చేస్తోంది. 1959 జనవరి 1 నుంచి, అంటే గత 67 ఏళ్లుగా, ప్రతి రోజూ ఒక భీకర పోరాటం లాగే గడుస్తోంది.
ఒక మదపుటేనుగు లాంటి దురాక్రమణదారుడి కాళ్ల కింద నలిగిపోకుండా, ఒక తెలివైన, ధైర్యవంతుడైన చిన్న పురుగు ఎన్నో చాకచక్యమైన, పరిణతి గల దారుల్లో తప్పించుకుంటూ సాగిస్తున్న పోరాటం ఇది.
నిజమే, ఈ యుద్ధంలో తూటాలు పేలడం లేదు, ఆకాశం నుంచి బాంబులు పడటం లేదు; కానీ, ఆ చిన్న ద్వీపం గొంతు నొక్కడానికి అంతకంటే ప్రమాదకరమైన ఆయుధాలను వదిలారు. ఇది వినడానికి కొంచెం వింతగా అనిపించవచ్చు కానీ, అంతులేనిదిగా కనిపిస్తున్న ఈ యుద్ధం వల్ల కలిగిన “మంచి ఫలితాలను” కూడా ఒకరిద్దరు దర్శకులు తమ సినిమాల ద్వారా చూపించారు.
కెన్నెడీ నుంచి ట్రంప్ వరకు అమెరికా అధ్యక్షులు (డెమోక్రాట్లు అయినా, రిపబ్లికన్లు అయినా) హవానాలోని పేదల పక్షపాత, పెట్టుబడిదారీ వ్యతిరేక ప్రభుత్వాన్ని కూల్చడానికి అంతగా తెగబడకపోయి ఉంటే, విప్లవ విజయాలను కాపాడుకోవడానికి తాము ఎంత దూరమైనా వెళ్లగలమన్న విషయం క్యూబా ప్రజలకు, వారి నాయకులకు బహుశా తెలిసేది కాదేమో. విప్లవం మొదలైనప్పటి నుంచి నేడు అది అత్యంత దారుణమైన దిగ్బంధనాన్ని ఎదుర్కొంటోంది.
యుగోస్లేవియా దేశం ముక్కలవ్వడానికి దారితీసిన సుదీర్ఘ అంతర్యుద్ధంలో రాడోవనోవిచ్ తన జీవితంలోని అత్యంత కష్టతరమైన సంవత్సరాలను గడిపారు. అది అంతర్యుద్ధమైనా లేదా బయటి నుంచి ఒక దేశంపై రుద్దిన దాడి అయినా సరే, అనవసరమైన, ఆమోదయోగ్యం కాని దూకుడుపై వ్యక్తులు, సమాజం చూపే వ్యతిరేకతను చిత్రీకరించడానికి ఆయనకు ప్రత్యేక అర్హత ఉంది.
‘విత్ ఫిడెల్ వాటెవర్ హాపెన్స్’ సినిమాలో రాడోవనోవిచ్ చూపించిన ఓర్పుతో కూడిన కళాత్మకత, ఆయన చెప్పాలనుకున్న విషయాన్ని మరింత బలంగా వినిపించడమే కాకుండా, సినిమా చూస్తున్నప్పుడు ఎంతో ఆనందాన్ని, సంతృప్తిని కూడా ఇస్తుంది. ఆ ప్రాంతపు మట్టి వాసనతో ఉన్న సంగీతాన్ని ఆయన సృజనాత్మకంగా వాడుకున్న తీరు ఈ సినిమా అందాన్ని పెంచడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది.
పేదలకు, అణగారిన వర్గాలకు రొట్టె (ఆహారం)తో పాటు గులాబీలు కూడా కావాలని ఒకప్పటి మహిళా సోషలిస్టు నాయకురాలు అన్నారు. బహుశా అదే వరుసక్రమంలో కావాలి. ఆమె వివరంగా చెప్పకపోయినా, ఆమె అన్న “గులాబీలు” అంటే ప్రేమతో పాటు, సామాన్య ప్రజలకు తమ సమాజం పట్ల, తాము పుట్టిన నేల పట్ల ఉండే ప్రేమ అని కూడా మనం అర్థం చేసుకోవచ్చు.
‘విత్ ఫిడెల్ వాటెవర్ హాపెన్స్’ సినిమాలో, సాధారణ క్యూబన్ల జీవితాల్లోని సున్నితమైన భావాలను, అదే సమయంలో ఒత్తిళ్లను రాడోవనోవిచ్ మనసును తాకేలా చూపించారు.
ఏ మార్గంలోనైనా సరే సుఖసంతోషాలను సంపాదించుకోవడం కంటే, వ్యక్తిగత ఆత్మగౌరవం, దేశ సార్వభౌమాధికారం పట్ల ప్రేమే ముఖ్యమని భావించే ఒక కొత్త తరహా మానవ వికాసం కోసం నిరంతరం సాగించే అన్వేషణ వల్ల ఆ ఒత్తిళ్లు పుట్టుకొచ్చాయి.
ఈ క్రమంలోనే, స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ వేడుకలకు హాజరై ఇంటికి తిరిగి వెళ్తున్న ఆడ, మగ, పిల్లలు రోడ్డు పక్కన అమ్మే వస్తువుల దగ్గర కొనుక్కుని తింటున్న సాసేజ్ల రుచిలో, స్వేచ్ఛా స్వాతంత్ర్యాల రుచి కూడా ఎంతో మధురంగా కలిసిపోయింది.
అనువాదం: శృంగవరపు రచన.
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
