వేతనం దయ కాదు— కార్మికుడి హక్కు: పార్ట్- 3

హర్లీన్ కౌర్: ప్రస్తుత ప్రభుత్వ పాలనలో సమాజంలో కుల, మత పరమైన ధ్రువీకరణ పెరుగుతోంది. ఇలాంటి ప్రభుత్వ పాలనలో మీరు ఎదుర్కొంటున్న ప్రత్యేక సవాళ్లు ఏమిటి?

ముఖ్యంగా కులం, మతం ఆధారంగా సమాజంలో పెరుగుతున్న విభజనలు మీ కార్మికుల సంఘటిత పోరాటంపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతున్నాయి?

ఎఆర్ సింధు: కుల వివక్ష, కులపరమైన పక్షపాతం సమాజంలో ఉంది. కొన్ని సందర్భాల్లో అది మా యూనియన్లలో కూడా కనిపిస్తుంది. చాలా బాధాకరమైన, అసహ్యకరమైన ఘటనలు ఎదురవుతుంటాయి.

ఉదాహరణకు ఒక దళిత మహిళ మధ్యాహ్న భోజనం వండే కార్మికురాలిగా పనిచేస్తుంటే ఆమె చేతితో వండిన ఆహారాన్ని తమ పిల్లలు తినకూడదని అగ్రకులాలకు చెందిన కుటుంబాలు నిరాకరించే సందర్భాలు ఉన్నాయి.

మరోవైపు అగ్రకులానికి చెందిన వంట కార్మికురాలు దళిత పిల్లలకు భోజనం వడ్డించడానికి నిరాకరించే ఘటనలు కూడా జరుగుతున్నాయి.

అంటే పిల్లల ఆకలి తీర్చాల్సిన ఒకే పాఠశాలలో కూడా కులం పేరుతో ఆహారాన్ని, శ్రమను, మనుషులనే వేరు చేసే వివక్ష కొనసాగుతోంది.

ఈ కులపరమైన పక్షపాతం బయట సమాజంలోనే కాదు— కార్మికులను సంఘటితం చేసే మన యూనియన్ ఉద్యమంలోకి కూడా చొరబడుతున్నప్పుడు దాన్ని ఎదుర్కోవడం మన ముందున్న తీవ్రమైన సవాలుగా మారుతోంది.

ఇలాంటి ఘటనలు అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల్లోనూ, మధ్యాహ్న భోజన పథకంలోనూ జరుగుతుంటాయి. ఒకసారి కుల వివక్షకు సంబంధించిన ఈ సమస్య బహిరంగంగా ముందుకు వస్తే ఇక పరిపాలన మౌనంగా ఉండలేని పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది.

ఫిర్యాదును స్వీకరించి, విషయం ఏమిటో పరిశీలించి, వివక్షను ఆపేందుకు అవసరమైన చర్యలు తీసుకోవాల్సిన బాధ్యత పరిపాలనపై పడుతుంది. అంటే పాఠశాలలో లేదా అంగన్‌వాడీ కేంద్రంలో పిల్లలకు కులం ఆధారంగా వివక్ష జరుగుతున్నప్పుడు దాన్ని వ్యక్తిగత సమస్యగా వదిలేయకుండా సంబంధిత అధికారులు జోక్యం చేసుకోవాల్సి వస్తుంది.

అయితే మా అనుభవం ఒక విషయాన్ని స్పష్టంగా చెబుతోంది. కార్మికుల అసలు సమస్యలను— వేతనం, కార్మికులుగా గుర్తింపు, పని పరిస్థితులు, హక్కులు—ఉద్యమం ముందుకు తీసుకొచ్చినప్పుడు కులపరమైన వివక్ష కంటే వర్గ సమస్యే పైచేయి సాధిస్తుంది.

కులాలు వేరైనా ఈ మహిళా కార్మికులందరూ తక్కువ వేతనం, అస్థిర ఉద్యోగం, పెరుగుతున్న పనిభారం, హక్కుల నిరాకరణ లాంటి ఉమ్మడి సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్నారు.

కొన్నిసార్లు ఉద్యమాన్ని బలహీనపరచడానికి బయటి నుంచి కులాన్ని ఒక ఆయుధంగా ఉపయోగించి కార్మికులను విడదీయాలని ప్రయత్నిస్తారు. కానీ ఉద్యమం లోపల కార్మికులు తమ వేతనం, గుర్తింపు, హక్కులు, పని పరిస్థితుల కోసం ఒకే పోరాటంలో నిలబడినప్పుడు, కులం పేరుతో వారిని విడదీయడం అంత సులభం కాదు.

పరిపాలన జోక్యం చేసుకోవాల్సిన పరిస్థితిని పోరాటం సృష్టిస్తుంది కానీ కార్మికుల ఐక్యతను నిలబెట్టేది మాత్రం వారి ఉమ్మడి వర్గ ప్రయోజనాలు.

బయట నుంచి కులం పేరుతో చీల్చే ప్రయత్నం ఉండొచ్చు— కానీ తమ శ్రమ, తమ సమస్యలు, తమ హక్కుల కోసం కలిసి పోరాడే కార్మికుల ఐక్యతే దానికి సమాధానం.

ఆహారం, మత రాజకీయాలు.. హక్కులపై దాడులు

ప్రభుత్వం నిజంగా పనిచేస్తున్న మరో మార్గం మతం, మతపరమైన ధ్రువీకరణ, అలాగే క్రమంగా ఈ సంక్షేమ పథకాల ద్వారానే. ఇప్పుడు ప్రభుత్వం ఈ పథకాలను మెజారిటీ హిందూ రాజకీయాలను ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి ఉపయోగిస్తోందని మా అనుభవం చెబుతోంది.

ఈ పథకాల్లో పనిచేసే కార్మికులను కూడా తమ రాజకీయ ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించుకునే సాధనాలుగా మార్చే ప్రయత్నం జరుగుతోంది.

ఉదాహరణకు బెంగాల్‌లో ఒక ఆదేశం వచ్చింది. 17వ తేదీ ప్రధానమంత్రి పుట్టినరోజు సందర్భంగా ప్రతి అంగన్‌వాడీ కేంద్రంలో దీపం వెలిగించాలని, ఆ కార్యక్రమం జరిగిందని నమోదు చేయడానికి అంగన్‌వాడీ కార్మికురాలు తప్పనిసరిగా అక్కడ హాజరై ఉండాలని ఆదేశించారు.

అంటే పిల్లల సంరక్షణ, పోషణ లాంటి ప్రజా సేవలను అందించాల్సిన అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలను వాటి అసలు బాధ్యతలకు పరిమితం చేయకుండా ప్రభుత్వ రాజకీయ కార్యక్రమాలను అమలు చేయించే వేదికలుగా కూడా ఉపయోగించుకునే పరిస్థితి ఏర్పడుతోంది.

పని మాత్రం ప్రభుత్వమే అప్పగిస్తుంది కానీ ఆ పనిని చేసే మహిళలను కార్మికులుగా గుర్తించి హక్కులు కల్పించడంలో మాత్రం ప్రభుత్వం వెనుకడుగు వేస్తోంది.

వీటన్నింటిలోకెల్లా అత్యంత తీవ్రమైన దాడి పిల్లలకు అందించే ఆహారంపైనే జరుగుతోంది. ఎందుకంటే ఇక్కడ మతం, పోషకాహారం నేరుగా ఢీకొంటాయి.

పిల్లలకు ఏ ఆహారం అవసరమో నిర్ణయించాల్సింది వారి పోషక అవసరాలు, ఆరోగ్యం, శాస్త్రీయ ప్రమాణాలు. కానీ ఆహారాన్ని మత విశ్వాసాలు, మెజారిటీ మత రాజకీయాలతో ముడిపెట్టడం మొదలైతే పిల్లల ఆకలి కూడా రాజకీయాలకు బలవుతుంది.

పిల్లలకు అందాల్సిన పోషకాహారం ఒక హక్కు. అది ఏ మతానికి చెందినదో, ఎవరి విశ్వాసాలకు అనుకూలమో అన్నది ప్రశ్నే కాదు. కానీ ప్రభుత్వం మతాన్ని ఆహారంలోకి తీసుకువచ్చినప్పుడు పిల్లల ఆరోగ్యాన్ని కూడా మత రాజకీయాల ఆధీనంలోకి తీసుకువచ్చినట్టే అవుతుంది.

ఇది కేవలం ఆహారపు మెనూ మార్చడమే కాదు ప్రజా పోషణ అనే ప్రభుత్వ బాధ్యతను మతపరమైన ప్రమాణాలతో నిర్ణయించే ప్రమాదకరమైన రాజకీయ జోక్యం.

ఒకవైపు పిల్లలకు పోషకాహారం అందించాల్సిన అంగన్‌వాడీ, మధ్యాహ్న భోజన పథకాలను నిధుల కొరతతో బలహీనపరుస్తారు.

మరోవైపు అదే పథకాల్లో పనిచేసే మహిళా కార్మికులను మతపరమైన కార్యక్రమాలకు, అధికార పార్టీ రాజకీయ కార్యక్రమాలకు ఉపయోగించుకుంటారు.

పిల్లల ఆకలిని తీర్చాల్సిన ప్రజా వ్యవస్థను మత ప్రచారానికి, రాజకీయ సమీకరణానికి ఉపయోగించడం—ఇదే అసలు దాడి.

అందుకే పిల్లల ఆహారం విషయంలో మేము మరింత గట్టిగా నిలబడుతున్నాం. పిల్లల ఆహారం మత రాజకీయాలకు కాదు— పిల్లల ఆరోగ్యానికి సంబంధించినది.

పిల్లల పోషణ ఓటు బ్యాంకు కోసం కాదు—వారి హక్కు కోసం. అంగన్‌వాడీ కేంద్రం మత ప్రచార వేదిక కాదు. అది పిల్లల పోషణ, సంరక్షణ కోసం ఉన్న ప్రజా సేవా కేంద్రం.

పిల్లల ఆకలిని కూడా రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించుకునే స్థాయికి మత రాజకీయాలు చేరితే, దాన్ని కేవలం మతపరమైన జోక్యంగా చూడలేం— అది పిల్లల హక్కులపైనా, ప్రజా సంక్షేమ వ్యవస్థపైనా దాడి.

పేద పిల్లవాడికి లభించే చౌకైన, అత్యుత్తమ ప్రోటీన్ ఆహారాల్లో గుడ్డు ఒకటి. అయినప్పటికీ శాఖాహార, అగ్రకుల మతపరమైన సంఘాల ఒత్తిడితో అనేక రాష్ట్రాలు మధ్యాహ్న భోజన పథకం నుంచి గుడ్లను పూర్తిగా తొలగించాయి.

పిల్లల శరీరానికి ఏ ఆహారం అవసరమో అన్నది పక్కనపెట్టి మత విశ్వాసాలే ఆహారాన్ని నిర్ణయించే పరిస్థితి ఏర్పడింది.

ఇంకొన్ని చోట్ల వంటశాలలను ఇస్కాన్ లాంటి మత సంస్థలకు అప్పగించినప్పుడు పరిస్థితి మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

ఉదాహరణకు అక్షయపాత్ర లాంటి సంస్థలు ఇస్కాన్ మత సంస్థతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నాయి. వారి మత విశ్వాసాల ప్రకారం ఉల్లిపాయ, వెల్లుల్లి వండరు.

అయితే ఒక పిల్లవాడి శరీరానికి ఏ పోషకాహారం అవసరమన్నది మత విశ్వాసాల ఆధారంగా నిర్ణయించలేం కదా.

పిల్లల ఆకలి, పోషకాహారం, ఆరోగ్యం— ఇవి మత విశ్వాసాలకు లోబడి ఉండాల్సిన విషయాలు కావు. పిల్లవాడి శరీరానికి అవసరమైన ఆహారాన్ని అందించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత.

ఏ మతం ఏమి అనుమతిస్తుంది, ఏమి నిషేధిస్తుంది అన్నది దానికి ప్రమాణం కాకూడదు.

అసలు ప్రశ్న చాలా సూటిగా ఉంది. పేద పిల్లవాడికి అవసరమైన పోషకాహారం ముఖ్యమా? లేక అగ్రకుల మతపరమైన విశ్వాసాలు ముఖ్యమా?

పిల్లల మధ్యాహ్న భోజనంలో కూడా మత విశ్వాసాలే నిర్ణయాత్మకంగా మారితే అది కేవలం ఆహారంపై జోక్యం కాదు—పిల్లల పోషకాహార హక్కుపైనే దాడి.

అసలు దాడి ఇదే. ఉద్యమం లోపల కులం పేరుతో కార్మికులను విడదీయడం మాత్రమే సమస్య కాదు. ఈ సంక్షేమ పథకాల ద్వారానే మతపరమైన ధ్రువీకరణను కిందికి తీసుకువచ్చి కార్మికులను, వారు సేవలందించే కుటుంబాలను మతం పేరుతో విడదీయడమే అసలు దాడి.

ఇది కేవలం కార్మికుల ఐక్యతను దెబ్బతీయడం వరకే పరిమితం కాదు. వారు పనిచేసే సమాజాన్ని కూడా మతం పేరుతో చీల్చుతుంది.

ఒకే పథకంలో పనిచేసే కార్మికులు ఒకరినొకరు మతం ఆధారంగా చూసేలా చేయడం, వారు సేవలందించే కుటుంబాల మధ్య కూడా మతపరమైన విభజనలు సృష్టించడం— ఇదే ఈ రాజకీయ జోక్యంలో ఉన్న ప్రమాదం.

అంతేకాదు అత్యంత ప్రమాదకరమైన విషయం ఏమిటంటే కార్మికుల శ్రమను దోపిడీ చేస్తూనే, దానిని పవిత్రమైన సేవగా ముసుగు వేయడం.

తగిన వేతనం ఇవ్వకుండా, హక్కులు కల్పించకుండా, మహిళల శ్రమను చౌకగా వినియోగించుకుని దానినే ‘పవిత్ర సేవ’, ‘త్యాగం’ అనే పేర్లతో గొప్పగా చూపించడం జరుగుతోంది.

అంటే ఒకవైపు కార్మికుడిని మతం పేరుతో విభజించాలి, మరోవైపు అతని శ్రమకు దక్కాల్సిన వేతనం, హక్కులను ‘పవిత్ర సేవ’ పేరుతో దాచాలి.

మతపరమైన విభజన కార్మికుల ఐక్యతను బలహీనపరుస్తుంది. ‘పవిత్ర సేవ’ అనే ముసుగు వారి శ్రమ దోపిడీని కప్పిపుచ్చుతుంది. ఇదే అసలు దాడి.

ప్రాథమిక హక్కులపై ప్రభుత్వ నిర్బంధం

ఇప్పుడు దాడి మరో దశకు చేరుకుంది. సంఘటితం కావడం, యూనియన్‌గా ఏర్పడడం, సమ్మె చేయడం— మా ప్రాథమిక హక్కులపైనే దాడి జరుగుతోంది.

ఈ హక్కుల కోసం పోరాడితే ప్రభుత్వం తీవ్ర నిర్బంధానికి పాల్పడుతోంది.

బిహార్‌లో జరిగిన ఒక పోరాటంలో సమ్మెలో పాల్గొన్నందుకు ఒక్కసారిగా దాదాపు ఇరవై వేల మంది అంగన్‌వాడీ కార్మికులను ఉద్యోగాల నుంచి తొలగించారు. అంటే తమ హక్కుల కోసం సమ్మె చేయడమే నేరంగా పరిగణించి వేలాది మంది మహిళా కార్మికుల ఉపాధినే దెబ్బతీశారు.

వేతనం అడిగితే అణచివేత, హక్కులు అడిగితే తొలగింపు, సంఘటితమైతే నిర్బంధం— ఇలా కార్మికుల శ్రమను మాత్రమే కాదు తమ హక్కుల కోసం ఐక్యంగా పోరాడే హక్కును కూడా హరించేందుకు ప్రయత్నం జరుగుతోంది.

ప్రధానమంత్రి గుజరాత్‌కు వచ్చినప్పుడు అక్కడ 2015 నుంచి అమల్లో ఉన్న ‘ముందస్తు నిర్బంధం’ పేరుతో రూపొందించిన ఒక విధానం కింద మా నాయకులను తరచుగా అదుపులోకి తీసుకుని గృహ నిర్బంధంలో ఉంచుతున్నారు. అంటే వారు ఏదైనా నేరం చేశారని కాదు— వారు నిరసనకు దిగకుండా పోరాటాన్ని ముందుగానే అడ్డుకునే చర్యగా ఈ నిర్బంధాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారు.

హర్యానాలో కూడా మా మహిళా కార్మికులు అసెంబ్లీ వైపు ప్రదర్శనగా వెళ్లినప్పుడు పోలీసులు వారిని అడ్డుకున్నారు, అదుపులోకి తీసుకున్నారు.

కొంతమంది మహిళలపై పోలీసుల దురుసు ప్రవర్తన, తోపులాట కూడా జరిగింది. ఆ ఘటనలో ఒక మహిళను చివరకు ఆసుపత్రికి తరలించాల్సి వచ్చింది.

తమ హక్కుల కోసం శాంతియుతంగా ప్రదర్శన నిర్వహించే మహిళలను అడ్డుకోవడం, నిర్బంధించడం, వారిపై దౌర్జన్యానికి పాల్పడటం— ఇది కేవలం ఒక నిరసనను అడ్డుకోవడం కాదు, కార్మికులు సంఘటితమై తమ హక్కుల కోసం గొంతెత్తే ప్రాథమిక ప్రజాస్వామ్య హక్కుపైనే దాడి చేయడం.

ఇటీవలి పారిశ్రామిక కార్మిక పోరాటాల్లో వందలాది మంది కార్మికులను, వారి నాయకులను అరెస్టు చేసి రిమాండ్‌కు పంపారు లేదా నిర్బంధించారు.

అంతేకాదు ఈ గృహ నిర్బంధాలకు వారు రూపొందించుకున్న కొత్త నేర చట్టాల్లో కూడా ఎలాంటి చట్టపరమైన ఆధారం లేదు. అయినప్పటికీ చట్టబద్ధమైన కారణం లేకుండానే కార్మిక నాయకులను ఇళ్లకే పరిమితం చేస్తున్నారు.

ఇదే మహిళలు తమ హక్కుల కోసం శాంతియుతంగా ఉద్యమిస్తే ప్రభుత్వం ఇచ్చే సమాధానం. తమ శ్రమకు తగిన వేతనం కావాలని అడిగితే అరెస్టు; హక్కుల కోసం సంఘటితమైతే నిర్బంధం; సమ్మె చేస్తే ఉద్యోగం నుంచి తొలగింపు— కార్మికుల డిమాండ్లకు సమాధానం చెప్పాల్సిన ప్రభుత్వం, వారి గొంతును అణచివేయడాన్నే సమాధానంగా ఎంచుకుంటోంది.

ఇది కేవలం కొన్ని అరెస్టులు, గృహ నిర్బంధాల విషయం కాదు. కార్మికులు సంఘటితమై ప్రశ్నించే హక్కునే నేరంగా చిత్రించే ప్రయత్నం ఇది.

ప్రజలకు సేవలు అందించేటప్పుడు ఈ మహిళల శ్రమ ప్రభుత్వానికి అవసరం కానీ అదే మహిళలు తమ హక్కుల కోసం వీధిలోకి వచ్చినప్పుడు వారిని ప్రజాస్వామ్య హక్కులు కలిగిన కార్మికులుగా కాకుండా అణచివేయాల్సిన శక్తిగా చూస్తున్నారు.

వారి చేతుల్లో పిల్లలకు ఆహారం పెట్టే బాధ్యతను పెట్టే ప్రభుత్వం, అదే చేతులు హక్కుల కోసం ఎత్తినప్పుడు సంకెళ్లు వేస్తోంది. వారి శ్రమ కావాలి— వారి గొంతు మాత్రం వద్దు. ఇదే ఈ అణచివేతలోని అసలు వైరుధ్యం.

ఆధునికీకరణ పేరుతో కార్మికులను అంచుకు నెట్టే కుట్ర

మా పోరాటాల కారణంగా ఈ పథకాలను ప్రభుత్వం నేరుగా మూసివేయలేని పరిస్థితి ఉన్న చోట మరో మార్గాన్ని ఎంచుకుంటోంది— పథకాల నిర్మాణాన్నే మార్చుతోంది. వాటిని లోపలి నుంచి బలహీనపరుస్తూ, క్రమంగా ప్రైవేటు సంస్థలకు తెరిచేలా పునర్వ్యవస్థీకరిస్తోంది.

2025 సెప్టెంబర్‌లో దేశంలోని అన్ని అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలను ప్రాథమిక పాఠశాలల్లో విలీనం చేసే మార్గదర్శకాలను జారీ చేశారు.

దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న సుమారు పద్నాలుగు లక్షల అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలను క్రమంగా పాఠశాలల్లోకి తరలించాలన్నది ఈ ప్రణాళిక.

సొంత భవనాలు లేని అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలు ముఖ్యంగా అత్యంత అట్టడుగు, అణగారిన వర్గాల పిల్లలకు సేవలందిస్తున్న కేంద్రాలను ముందుగా తరలించాలని చెబుతున్నారు.

ఇది కేవలం అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలను ఒక భవనం నుంచి మరో భవనానికి మార్చే పరిపాలనా నిర్ణయంగా చూడలేం. అంగన్‌వాడీ వ్యవస్థను బలహీనపరిచి, దాని స్వతంత్ర ప్రజా సేవా స్వరూపాన్ని క్రమంగా తొలగించే ప్రక్రియగా దీన్ని చూడాల్సి ఉంటుంది.

ముఖ్యంగా అత్యంత పేద, అట్టడుగు వర్గాల పిల్లలకు సేవలందించే కేంద్రాలనే ముందుగా తరలించడం వల్ల ఇప్పటికే పేదరికపు అంచున ఉన్న పిల్లలే ఈ మార్పుల ప్రభావానికి ముందుగా గురయ్యే ప్రమాదం ఉంది.

పథకాలను మూసివేస్తే ప్రజల ప్రతిఘటన వస్తుంది. అందుకే వాటిని కొనసాగిస్తున్నట్టే చూపిస్తూ వాటి నిర్మాణాన్ని మార్చి, బలహీనపరచి, చివరకు ప్రైవేటు చేతులకు అప్పగించేందుకు మార్గం సుగమం చేస్తున్నారు.

పేరు ప్రజా పథకమే కావచ్చు—కానీ లోపల ప్రభుత్వ బాధ్యత తగ్గుతూ, ప్రైవేటు జోక్యానికి తలుపులు తెరుచుకుంటున్నాయి.

ఇప్పుడు ప్రతి పనిని డిజిటల్‌గా నమోదు చేసి పర్యవేక్షించే విధానం తీసుకువస్తున్నారు. ఆరేళ్లలోపు ఉన్న ప్రతి చిన్నారికి ఒక ప్రత్యేక గుర్తింపు సంఖ్య కేటాయిస్తున్నారు.

అదే సమయంలో అంగన్‌వాడీ కార్మికురాలు ఎలాగైనా పన్నెండవ తరగతి విద్యార్హత పూర్తి చేయాల్సిందే అన్న నిబంధనను ముందుకు తెస్తున్నారు. దీని వెనుక ఉన్న ప్రమాదం ఏమిటంటే— ముప్పై ఏళ్లుగా అదే పని చేస్తున్న అంగన్‌వాడీ కార్మికురాలినే కొత్తగా పెట్టిన విద్యార్హత నెరవేర్చలేదనే కారణంతో ‘అర్హత లేని కార్మికురాలు’గా ప్రకటించే పరిస్థితికి పునాది వేయడం.

దశాబ్దాలుగా ప్రభుత్వం అప్పగించిన పనిని నిబద్ధతతో నిర్వహించిన అనుభవానికి విలువ ఇవ్వకుండా ఇప్పుడు కొత్త అర్హతల పేరుతో అదే కార్మికురాలి ఉద్యోగాన్నే ప్రశ్నించే పరిస్థితిని సృష్టిస్తున్నారు.

ముప్పై ఏళ్ల అనుభవం ఉన్నా అర్హత లేదంటారు; కొత్త సర్టిఫికెట్ లేకపోతే పని చేసే హక్కు లేదంటారు. ఇది ఉద్యోగ భద్రతపై పరోక్ష దాడిగా మారే ప్రమాదం ఉంది.

మధ్యాహ్న భోజన పథకంలో కూడా ఇదే తరహా మార్పులు జరుగుతున్నాయి. అక్షయపాత్ర లాంటి సంస్థలు నిర్వహించే కేంద్రీకృత కార్పొరేట్ వంటశాలలను తీసుకువచ్చి స్థానికంగా వంట చేసే మహిళా కార్మికులను పూర్తిగా పక్కకు నెట్టేస్తున్నారు.

ఇప్పటివరకు స్థానికంగా పిల్లలకు వంట చేసి భోజనం అందించిన మహిళల స్థానంలో, దూరంగా ఉన్న కేంద్రీకృత వంటశాలల నుంచి ఆహారం సరఫరా చేసే వ్యవస్థను ప్రవేశపెడుతున్నారు.

అంటే ఒకవైపు అంగన్‌వాడీ కార్మికురాలి ఉద్యోగాన్ని ‘అర్హత’ పేరుతో అస్థిరం చేస్తున్నారు; మరోవైపు మధ్యాహ్న భోజనం వంట చేసే స్థానిక మహిళల ఉపాధినే కేంద్రీకృత, ప్రైవేటు సంస్థల చేతుల్లోకి అప్పగించే ప్రయత్నం జరుగుతోంది.

ప్రజా సేవలను బలహీనపరచడం, కార్మికులను అంచుకు నెట్టడం, ఆ ఖాళీని ప్రైవేటు సంస్థలతో నింపడం— ఈ మార్పులన్నింటిలో కనిపిస్తున్న ఒకే దిశ.

ఈ మార్పులన్నింటినీ వారు ‘ఆధునికీకరణ’, ‘పోషణ్ 2.0’ అనే పేర్లతో ప్రచారం చేస్తున్నారు. కానీ వాస్తవంగా జరుగుతున్నది ఆధునికీకరణ కాదు. అందరికీ అందుబాటులో ఉండాల్సిన సార్వత్రిక ప్రజా వ్యవస్థను క్రమంగా బలహీనపరచి దాని స్థానంలో మార్కెట్‌కు, ప్రైవేటు సంస్థలకు స్థానం కల్పించే ప్రక్రియ ఇది.

ఇప్పటివరకు ఈ వ్యవస్థను తన శ్రమతో నిర్మించి గ్రామగ్రామాన పిల్లలకు సంరక్షణ, పోషణ అందించిన మహిళా కార్మికురాలినే ఇప్పుడు అంచుకు నెట్టేస్తున్నారు. ఆమెను కార్మికురాలిగా గుర్తించి హక్కులు కల్పించాల్సిన చోట, కొత్త నిబంధనలు, కొత్త అర్హతలు, డిజిటలీకరణ పేర్లతో ఆమెను బయటకు నెట్టే లేదా మరింత దిగువ స్థాయికి దించే పరిస్థితిని సృష్టిస్తున్నారు.

ప్రజా వ్యవస్థను బలహీనపరచి మార్కెట్‌కు తలుపులు తెరవడం— ఆ వ్యవస్థను దశాబ్దాలుగా తన శ్రమతో నిలబెట్టిన మహిళను మాత్రం బయటకు నెట్టడం. పేరు ‘ఆధునికీకరణ’ ఫలితం మాత్రం ప్రజా వ్యవస్థ క్షీణత, ప్రైవేటీకరణ, మహిళా కార్మికుల హక్కులను హరించడం.

ప్రజల హక్కుగా ఉండాల్సిన పోషణను మార్కెట్ సరుకుగా మార్చి, దాన్ని నిర్మించిన కార్మికురాలి శ్రమను మాత్రం విలువ నీడ లేనిదిగా మార్చే ఈ ప్రక్రియను ఆధునికీకరణ అని పిలవడం అసలు వాస్తవాన్ని కప్పిపుచ్చడమే.

కార్మిక వర్గ మేల్కొలుపు.. పోరాటాలకు కొత్త దిశ

హర్లీన్ కౌర్: ప్రభుత్వం అన్ని వైపుల నుంచీ దాడి చేస్తోంది—పథకాలను లోపలినుంచి బలహీనపరుస్తోంది, వాటిని మతపరంగా ధ్రువీకరిస్తోంది, కార్మికురాలిని వ్యవస్థ నుంచి బయటకు నెట్టేస్తోంది; ఒకవైపు ఆమె హక్కులను తగ్గిస్తూ, మరోవైపు ఆమెను మరింత దిగువ స్థాయికి నెట్టేస్తోంది.

అయితే ఇన్ని ఒత్తిళ్లు, దాడులు ఉన్నప్పటికీ ఈ ఉద్యమం మాత్రం అసాధారణంగా బలపడుతూ, విస్తరిస్తూనే ఉంది. మనం మాట్లాడుతున్న ఈ సమయంలోనే గుజరాత్‌లో పథకాల్లో పనిచేస్తున్న కార్మికులు పెద్ద ఎత్తున ఆందోళన చేస్తున్నారు.

ప్రస్తుతం మనం చూస్తున్నది నిజమైన ఒక కీలక మలుపు అని మీరు భావిస్తున్నారా? లేక గతంలో వచ్చిన మరొక పోరాట తరంగంలాగే కొంతకాలం ఉధృతంగా సాగి ఆ తర్వాత క్రమంగా చల్లారిపోయే మరో దశ మాత్రమేనా?

ఎఆర్ సింధు: ఇది నిజమైన కీలక మలుపు. అయితే దీనిని కేవలం పథకాల్లో పనిచేస్తున్న కార్మికుల ఉద్యమానికి మాత్రమే పరిమితం చేసి చూడకూడదు. దేశవ్యాప్తంగా చోటుచేసుకుంటున్న మరింత విస్తృతమైన ప్రజా, కార్మిక పోరాటాల పరంపరలో భాగంగా దీన్ని చూడాలి.

గత కొన్ని సంవత్సరాల్లో దేశం చూసిన పోరాటాలను ఒక్కసారి గుర్తు చేసుకుంటే 2018లో రైతుల కిసాన్ లాంగ్ మార్చ్, ఆ తర్వాత 2020–21లో ఏడాది పాటు సాగిన రైతుల ఉద్యమం— ఈ ఉద్యమం చివరకు ప్రభుత్వం తీసుకొచ్చిన వ్యవసాయ చట్టాలను వెనక్కి తీసుకునేలా చేసింది.

అదే సమయంలో కార్మికులు కార్మిక కోడ్‌లకు, ప్రైవేటీకరణకు వ్యతిరేకంగా వరుసగా సార్వత్రిక సమ్మెలతో పోరాటాలను నిర్మిస్తున్నారు.

హర్యానాలో పారిశుద్ధ్య కార్మికులు కూడా నెలకు పైగా కాలంగా కీలకమైన సమ్మెను కొనసాగిస్తున్నారు. ఇక ప్లాట్‌ఫారమ్, గిగ్ కార్మికులు కూడా తమ హక్కుల కోసం సంఘటితం కావడం ప్రారంభించారు.

ఈ పోరాటాలు అన్నీ ఒక్కో రంగంలో విడివిడిగా జరుగుతున్న ఘటనలు మాత్రమే కావు. రైతులు, పారిశ్రామిక కార్మికులు, పారిశుద్ధ్య కార్మికులు, పథకాల్లో పనిచేసే మహిళలు, కొత్తగా సంఘటితమవుతున్న గిగ్ కార్మికులు— వేర్వేరు రంగాల్లో పనిచేస్తున్నప్పటికీ, తమ శ్రమ, జీవనాధారం, హక్కులపై జరుగుతున్న దాడులకు వ్యతిరేకంగా పోరాట మార్గాన్ని ఎంచుకుంటున్నారు. అందుకే ఈ రోజు పథక కార్మికుల ఉద్యమంలో కనిపిస్తున్న ఉధృతి ఒక తాత్కాలిక పోరాట తరంగం మాత్రమే కాదు దేశవ్యాప్తంగా వివిధ వర్గాల ప్రజలు, కార్మికులు తమ హక్కుల కోసం తిరిగి సంఘటితమవుతున్న విస్తృతమైన పోరాట ప్రక్రియలో ఇది ఒక భాగం.

ఇటీవల యువత, విద్యార్థులు కూడా బలమైన పోరాటాలను చేపట్టారు. వారి ఉద్యమాల ఒత్తిడితోనే ఈ ప్రభుత్వం తన విద్యాశాఖ మంత్రితో రాజీనామా చేయించాల్సి వచ్చింది.

ఒక్క రాష్ట్రానికో, ఒక్క రంగానికో పరిమితం కాకుండా రాష్ట్రానికో రాష్ట్రంలో స్వతస్ఫూర్తిగా పోరాటాలు ఉద్భవిస్తున్నాయి. సంఘటిత రంగంలోని కార్మికులు మాత్రమే కాదు—అసంఘటిత రంగంలోని కార్మికులు కూడా తమ సమస్యలపై కదులుతున్నారు.

రైతులు, విద్యార్థులు, యువత, సంఘటిత కార్మికులు, అసంఘటిత కార్మికులు—వేర్వేరు రంగాల్లో ఉన్నప్పటికీ, తమ హక్కులు, జీవనాధారం, భవిష్యత్తు కోసం పోరాటాల్లోకి వస్తున్నారు.

రాష్ట్రానికో చోట, రంగానికో రూపంలో ఈ ప్రతిఘటనలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.

ఈ పరిస్థితినే మనం విస్తృతమైన మార్పుకు సంకేతంగా చూడాలి—ఒక చోట మొదలై ఆగిపోయే ఉద్యమంగా కాదు సమాజంలోని వివిధ వర్గాల నుంచి, వివిధ రాష్ట్రాల నుంచి వరుసగా వెలువడుతున్న పోరాటాలుగా చూడాలి.

ఇది ఏ ఒక్క యూనియనో నిర్వహిస్తున్న ఆందోళన మాత్రమే కాదు మొత్తం కార్మిక వర్గంలో జరుగుతున్న ఒక విస్తృతమైన కదలిక, అంతర్మథనం. కార్మిక వర్గంలోని వివిధ రంగాల్లో అసంతృప్తి, చైతన్యం, పోరాటం ఒకేసారి వ్యక్తమవుతున్నాయి.

ఈ మొత్తం పరిణామంలో పథకాల్లో పనిచేస్తున్న కార్మికులు—అంగన్‌వాడీ, ఆశా, మధ్యాహ్న భోజన కార్మికులు—అసాధారణమైన పోరాట శక్తిగా నిలిచారు. మేము సంఖ్యాపరంగా అతిపెద్ద కార్మిక యూనియన్లలో ఒకరం.

అంతేకాదు అత్యంత సంఘటితమైన, నిరంతరం పోరాడుతూ వస్తున్న కార్మిక శక్తుల్లో కూడా ఒకరం. ఈ మహిళా కార్మికులు తమ హక్కుల కోసం చేస్తున్న పోరాటం విస్తృతమైన కార్మిక ఉద్యమానికి బలాన్ని అందిస్తోంది. అదే సమయంలో దేశవ్యాప్తంగా సాగుతున్న ఇతర కార్మిక, ప్రజా పోరాటాల నుంచి కూడా ఈ మహిళా కార్మికుల ఉద్యమం బలాన్ని పొందుతోంది. అంటే ఈ రెండు ప్రక్రియలు ఒకదానికొకటి బలాన్నిచ్చుకుంటూ ముందుకు సాగుతున్నాయి.

అందుకే దీన్ని మరో పోరాట తరంగంగా చూడను. అల వస్తుంది, తగ్గిపోతుంది. కానీ ఇది అంతకంటే లోతైన కదలిక—కార్మిక వర్గం తన శక్తిని గుర్తించుకుని విడివిడిగా ఉన్న పోరాటాలను విస్తృతమైన ప్రతిఘటనగా మలుచుకుంటున్న కీలక మలుపు. అందుకే ఇది ఒక అల కాదు—కార్మిక వర్గంలో మొదలైన ఒక మేల్కొలుపు.

అనువాదం: కే మనోహర రాజు

ఈ వ్యాసం మూడు భాగాలుగా ప్రచురితమయ్యింది, ఇది చివరి భాగం. మొదటి, రెండవ భాగాల కోసం పార్ట్- 1, పార్ట్- 2 మీద క్లిక్ చేయండి.

About the Author

Harleen Kaur

Ppma_guest_author

View All Posts