మాతంగిని హజ్రా బెంగాల్‌కు చెందిన స్వాతంత్ర్య సమర యోధురాలు. ఆమె వర్ధంతి సెప్టెంబర్ 29. భారత స్వాతంత్య్రోద్యమ చరిత్రలో 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ఒక కీలక మలుపు.
1942 ఆగస్టు 8న బొంబాయిలో జరిగిన అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ సమావేశంలో మహాత్మా గాంధీ బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా “చేయండి లేదా చావండి” అనే పిలుపునిచ్చారు.
మరుసటి రోజే జాతీయ స్థాయి నాయకుల్లో చాలామందిని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అరెస్టు చేసింది.
నాయకులను జైళ్లలో పెట్టడం ద్వారా ఉద్యమాన్ని అణచివేయగలమని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భావించినా, అది పూర్తిగా సాధ్యం కాలేదు.
దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో ప్రజలు స్వయంగా ఉద్యమాన్ని ముందుకు నడిపారు. మహారాష్ట్రలో సాతారా, ఒడిశాలో తాల్చేర్, ఉత్తరప్రదేశ్‌లో బల్లియా వంటి ప్రాంతాలతో పాటు బెంగాల్‌లోని మిడ్నాపూర్ క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో ప్రత్యేక ప్రజా ప్రతిఘటన కేంద్రాలుగా నిలిచాయి.
భారత ప్రభుత్వ చారిత్రక రికార్డులు కూడా మిడ్నాపూర్‌ను క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో ప్రాంతీయంగా అత్యంత ప్రధానమైన కేంద్రాలలో ఒకటిగా గుర్తిస్తున్నాయి.
ఈ మిడ్నాపూర్ పోరాటానికి ప్రతీకగా నిలిచిన పేరు మాతంగిని హజ్రా.
మాతంగిని హజ్రా ఎవరు?
మాతంగిని హజ్రా బెంగాల్‌కు చెందిన స్వాతంత్ర్య సమర యోధురాలు. ఆమెను ప్రజలు ప్రేమతో “గాంధీ బురి” అని పిలిచేవారు.
బెంగాలీలో దాని అర్థం సుమారుగా “వృద్ధ గాంధీ” లేదా “గాంధీ వృద్ధురాలు”. ఆమె చిన్న వయస్సు నుంచే రాజకీయంగా ప్రముఖురాలు కాదు.
సాధారణ గ్రామీణ జీవితాన్ని గడిపిన మహిళగా ఉన్న ఆమె, క్రమంగా జాతీయోద్యమం వైపు ఆకర్షితులైనారు. 1905లో స్వదేశీ ఉద్యమ ప్రభావంతో స్వాతంత్ర్యోద్యమంపై ఆసక్తి పెంచుకున్నారు.
1930లలో జరిగిన ఉప్పు సత్యాగ్రహం, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. ఉప్పు పన్నుకు వ్యతిరేకంగా పోరాడినందుకు అరెస్టయ్యారు.
జైలు జీవితం అనుభవించిన తరువాత కూడా ఆమె ఉద్యమాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. ఖాదీ ధరించడం, కాంగ్రెస్ కార్యక్రమాలలో పాల్గొనడం, ప్రజలను ఉద్యమంలోకి తీసుకురావడం ఆమె జీవితంలో భాగం అయ్యాయి.
1942లో ఆమె ఉద్యమంలో పాల్గొనడం అకస్మాత్తుగా జరిగిన సంఘటన కాదు. దశాబ్దాలుగా పెరిగిన జాతీయ చైతన్యం అందుకు కారణం.
మిడ్నాపూర్ ఎందుకు ప్రత్యేకమైంది?
బ్రిటిష్ వ్యతిరేక పోరాటంలో మిడ్నాపూర్‌కు ఒక సంప్రదాయం ఉంది. అక్కడ కాంగ్రెస్ సంస్థాగతంగా బలంగా ఉండేది.
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో రైతులు కూడా రాజకీయంగా చైతన్యవంతులయ్యారు. 1942లో క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ప్రారంభమైనప్పుడు తామ్లుక్, కాంటై ప్రాంతాలు ఉద్యమ కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి.
మిడ్నాపూర్‌లో క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం రైతాంగంలో పెద్ద ప్రతిఘటనకు దారితీసినట్లు భారత ప్రభుత్వ రికార్డులలో కూడా నమోదైంది.
బ్రిటిష్ వారు విధించిన నిర్బంధ పన్నులు, యుద్ధ ఆర్థిక భారాలు, బలవంతపు బియ్యం ఎగుమతులు వంటి అంశాలు గ్రామీణ అసంతృప్తిని తీవ్రం చేశాయి. అందువల్ల మిడ్నాపూర్ ఉద్యమం కేవలం పట్టణ నాయకుల ఉద్యమమే కాకుండా రైతులు, మహిళలు, విద్యార్థులు, యువకులు, కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు, గ్రామీణ ప్రజలు విస్తృతంగా పాల్గొన్న ప్రజా ఉద్యమంగా అభివృద్ధి చెందింది.
నాయకుల అరెస్టు ఉద్యమాన్ని ఆపలేదు
క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ప్రారంభమైన వెంటనే గాంధీ, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, సర్దార్ పటేల్, మౌలానా ఆజాద్ తదితర జాతీయ నాయకులను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అరెస్టు చేసింది. దీంతో ఒక విచిత్రమైన పరిస్థితి ఏర్పడింది. కేంద్ర నాయకత్వం జైలులో ఉండగా ఉద్యమం ప్రజల చేతుల్లోకి వెళ్లింది.
భారత ప్రభుత్వ చారిత్రక వివరాల ప్రకారం, దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో సమ్మెలు, ర్యాలీలు, బహిష్కరణలు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాల వద్ద నిరసనలు, రైల్వే, టెలిగ్రాఫ్ వంటి బ్రిటిష్ పరిపాలనా మౌలిక సదుపాయాలకు అంతరాయం ఏర్పడింది.
కొన్ని ప్రాంతాల్లో భూగర్భ ఉద్యమాలు, రహస్య పత్రికలు, రహస్య రేడియో ప్రసారాలు కూడా జరిగాయి. మిడ్నాపూర్‌లో ఈ ప్రజా ప్రతిఘటన ఉధృతంగా జరిగింది.
1942 సెప్టెంబర్ 29 – మాతంగిని హజ్రా చివరి ఘడియలు
1942 సెప్టెంబర్ 29 మాతంగిని హజ్రా జీవితంలో చివరి రోజు మాత్రమే కాదు, మిడ్నాపూర్ క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ చరిత్రలో ప్రాముఖ్యత కలిగిన రోజు.
తామ్లుక్‌లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ పోలీస్ వ్యవస్థకు సవాలు విసురుతూ భారీ ప్రజా ప్రదర్శన జరిగింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ అధికారానికి ప్రజల ఆక్రోశాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూపించడం, పోలీస్ స్టేషన్‌పై జాతీయ పతాకాన్ని ఎగురవేయడం ఆ ప్రదర్శన లక్ష్యం.
మాతంగిని హజ్రా ఒక ఊరేగింపుకు నాయకత్వం వహించారు. ఆమె చేతిలో త్రివర్ణ పతాకం ఉంది. పోలీసులు కాల్పులు ప్రారంభించారు. కానీ ఆమె వెనక్కి తిరగలేదు.
భారత ప్రభుత్వ ఆజాదీ కా అమృత్ మహోత్సవ్ రికార్డు ప్రకారం, కాల్పులు ప్రారంభమైనప్పటికీ ఆమె వెనక్కి తగ్గక త్రివర్ణ పతాకంతో ముందుకే సాగారు. ఆమెకు మూడు తూటాలు తగిలాయి. నుదుటిపై, చేతులపై గాయాలైనప్పటికీ ఆమె ముందుకు కదులుతూనే ఉన్నారు.
చివరకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ కిరాతక పోలీసు తూటాలకు బలై ఆమె మరణించారు. ఈ వివరాలు స్వాతంత్ర్య అనంతరం భారత ప్రభుత్వ రికార్డులలో నమోదు చేశారు.
చివరి క్షణాల్లో కూడా ఆమె జాతీయ నినాదాలు చేస్తూ పతాకాన్ని ఎత్తిపట్టుకున్నట్లు ప్రభుత్వ రికార్డు పేర్కొంది. ఆమె పడిపోయినా జాతీయ పతాకం పడిపోకుండా కాపాడింది. అందుకే మాతంగిని హజ్రా పేరు భారత స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచింది.
మాతంగిని హజ్రా చరిత్రను కేవలం “29 సెప్టెంబర్ 1942న మరణించిన స్వాతంత్ర్య సమర యోధురాలు” గా చూడటం పొరపాటు. ఆమె జీవితాన్ని మూడు దశలుగా చూడాలి.
1) స్వదేశీ, గాంధేయ ఉద్యమాల ప్రభావంతో రాజకీయ చైతన్యం పొందింది.
2) ఉప్పు సత్యాగ్రహం, శాసనోల్లంఘన, అరెస్టులు, జైలు జీవితం.
3) 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో త్రివర్ణ పతాకంతో ముందుకు సాగి పోలీసు కాల్పుల్లో ప్రాణత్యాగం. ఈ మూడు దశలు భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ఆమె నిర్వహించిన ప్రజా ప్రతిఘటన దశలు.
మాతంగిని హజ్రా ఒక్కరే కాదు – మిడ్నాపూర్ ప్రజల త్యాగం
మాతంగిని హజ్రా ఎంతో గొప్పది. అదే సందర్భంలో మిడ్నాపూర్ ఉద్యమం ఆమెకు మాత్రమే పరిమితం కాదు. 29 సెప్టెంబర్ 1942న మహిషాదల్ పోలీస్ స్టేషన్‌పై దాడి చేసి జాతీయ పతాకాన్ని ఎగురవేయడానికి ప్రయత్నించిన క్విట్ ఇండియా ఉద్యమకారులపై పోలీసులు జరిపిన కాల్పులలో పలువురు మరణించారు.
మరుసటి రోజు, 30 సెప్టెంబర్ 1942న తామ్లుక్ పోలీస్ స్టేషన్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని త్రివర్ణ పతాకాన్ని ఎగురవేయడానికి ప్రయత్నించిన కార్యకర్తలపై కూడా పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. పలువురు మరణించారు. అంటే సెప్టెంబర్ 29–30 తేదీలు మిడ్నాపూర్ చరిత్రలో ప్రజలు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ అధికారాన్ని ప్రత్యక్షంగా సవాలు చేసిన రోజులు.
ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం
మిడ్నాపూర్ క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం కేవలం నిరసనలతో ఆగలేదు. ప్రజలు బ్రిటిష్ పరిపాలనా యంత్రాంగానికి ప్రత్యామ్నాయ సంస్థలను నిర్మించే స్థాయికి వెళ్లారు.
1942 డిసెంబర్ 17న తామ్లుక్ ప్రాంతంలో “తామ్రలిప్త జాతీయ ప్రభుత్వం” ఏర్పడింది. ఇది భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో ఏర్పడిన ప్రముఖ ప్రత్యామ్నాయ/సమాంతర ప్రభుత్వాలలో ఒకటి.
సతీష్ చంద్ర సామంత, సుశీల్ కుమార్ ధారా, అజయ్ ముఖర్జీ వంటి నాయకులు ఇందులో ముఖ్య పాత్ర పోషించారు.
ఈ ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం న్యాయ వ్యవస్థను నిర్వహించడం, శాంతి భద్రతలను నిర్వహించడం, ప్రజలకు, పేదలకు సహాయం చేయడం, తుఫానులు వంటి విపత్తుల సమయంలో సహాయక చర్యలు, విద్యా సంస్థలకు సహాయం వంటి కార్యకలాపాలను చేపట్టింది.
అదే సమయంలో విద్యుత్ వాహిని అనే సాయుధ స్వచ్ఛంద దళాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేశారు.
తామ్రలిప్త జాతీయ ప్రభుత్వం – బ్రిటిష్ పాలనకు ప్రత్యామ్నాయంగా
ఇది కేవలం ప్రతీకాత్మకంగా “ప్రభుత్వం” అని ప్రకటించుకున్న సంస్థ కాదు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో బ్రిటిష్ పరిపాలనలోని న్యాయ, శాంతిభద్రత వంటి విధులు ప్రజా ఉద్యమకారులు తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. ఇది అత్యంత ప్రధానమైన, ధీరోదాత్తమైన చర్య.
ఈ సమాంతర ప్రభుత్వానికి పోలీస్, న్యాయ, ఆదాయ పరిపాలన వంటి ప్రత్యామ్నాయ వ్యవస్థలు ఉన్నాయని భారత ప్రభుత్వ రికార్డులలో పేర్కొన్నారు.
అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం పూర్తిగా ఆ ప్రాంతం నుంచి అదృశ్యమైందని కాదు. జిల్లా కలెక్టర్, పోలీస్ ఉన్నతాధికారులు వంటి బ్రిటిష్ పరిపాలనా నిర్మాణాలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. కానీ ప్రజల రోజువారీ జీవితంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన పరిపాలనా రంగాలపై ఉద్యమకారుల ప్రభావం పెరిగింది. అందువల్ల దీనిని బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడిన శక్తివంతమైన ప్రత్యామ్నాయ ప్రజా అధికార నిర్మాణంగా చూడాలి.
మాతంగిని హజ్రా స్ఫూర్తి – మహిళల పాత్ర
మిడ్నాపూర్ ఉద్యమంలో మహిళల భాగస్వామ్యం ఒక ప్రత్యేక లక్షణం. మాతంగిని హజ్రా అందుకు అత్యంత ప్రతీక.
ఒక వృద్ధ మహిళ అయినప్పటికీ “స్వాతంత్ర్య పోరాటం యువకుల పని మాత్రమే కాదు, మహిళలు, వృద్ధులు, గ్రామీణ ప్రజలు దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడగలరు” అనే చారిత్రక రుజువు చేశారు. ఆమె చేతిలోని జాతీయ పతాకం కేవలం ఒక జెండా కాదు. అది స్వాతంత్ర్యం, ప్రజా గౌరవం, వలస పాలనకు వ్యతిరేకత, జాతీయ ఐక్యత, త్యాగాలకు ప్రతిరూపంగా నిలిచింది.
మిడ్నాపూర్ రైతాంగం స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి సామాజిక పునాది
మిడ్నాపూర్ ఉద్యమానికి రైతాంగం కీలకంగా ఉంది. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో రైతులు బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పెద్ద సంఖ్యలో పాల్గొన్నారు.
పన్నుల భారం, యుద్ధ ఆర్థిక విధానాలు, బలవంతపు బియ్యం ఎగుమతులు వంటి అంశాలు గ్రామీణ అసంతృప్తికి కారణమయ్యాయి. అందువల్ల మిడ్నాపూర్‌లో స్వాతంత్ర్యోద్యమం కేవలం “బ్రిటిష్ వెళ్లిపోవాలి” అనే రాజకీయ నినాదంగా మాత్రమే కాకుండా, గ్రామీణ ప్రజల జీవితాలతో ముడిపడిన ఉద్యమంగా కూడా అభివృద్ధి చెందింది.
బ్రిటిష్ అణచివేత
మిడ్నాపూర్‌లో ఉద్యమం పెరుగుతున్న కొద్దీ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నిర్బంధాన్ని తీవ్రతరం చేసింది. అరెస్టులు, శారీరక హింస, పోలీసు కాల్పులు, ఇళ్లపై దాడులు, ఆస్తుల ధ్వంసం, ప్రజలపై నిర్బంధ చర్యలు వంటి కిరాతకాలకు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఒడిగట్టింది. అయినా ఉద్యమాన్ని పూర్తిగా అణచివేయలేకపోయింది. ఇదే మిడ్నాపూర్ పోరాట ప్రత్యేకత.
1942 డిసెంబర్‌లో ఏర్పడిన తామ్రలిప్త జాతీయ ప్రభుత్వం సుమారు రెండు సంవత్సరాలు కొనసాగింది. మహాత్మా గాంధీ 1944లో ఉద్యమకారులను తమ కార్యకలాపాలను నిలిపివేయాలని కోరిన తరువాత ఈ సమాంతర ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలు ముగిశాయి.
1944 ఆగస్టు–సెప్టెంబర్‌లో దాని కార్యకలాపాలు ముగిసినట్లు భారత ప్రభుత్వ రికార్డులు ఉన్నాయి. ఇది ఒక విశేషమైన చారిత్రక ప్రయోగం.
ఒక వైపు బ్రిటిష్ పాలన ఉన్నప్పటికీ, ప్రజలు తమకు తామే ప్రత్యామ్నాయ పరిపాలనా నిర్మాణాన్ని సృష్టించగలిగారు.
క్విట్ ఇండియా ఉద్యమాన్ని కేవలం గాంధీ, నెహ్రూ, పటేల్ వంటి జాతీయ నాయకుల చరిత్రగా మాత్రమే చదివితే అది పెద్ద పొరపాటు.
ఉవ్వెత్తున ఎగిసిపడిన వీరోచిత పోరాటానికి వారు జాతీయ స్థాయిలో నేతృత్వం వహించారు. “నాయకుల అరెస్టు తరువాత ప్రజలు ఉద్యమాన్ని తమ చేతుల్లోకి తీసుకున్నారు.” మిడ్నాపూర్ దానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ.
మాతంగిని హజ్రా గొప్పతనం ఆమె వయస్సు కాదు, ఆమె పట్టుదల. స్వాతంత్ర్యం అంటే కేవలం విదేశీ పాలకుడు వెళ్లిపోవడమేనా? లేక ప్రజల గౌరవం, హక్కులు, సమానత్వం, న్యాయం, బాధ్యతాయుతమైన ప్రజాస్వామ్యం కూడా స్వాతంత్ర్యంలో భాగమేనా? ఆమె చేతిలో ఉన్న జాతీయ పతాకం ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది. ఈ ప్రశ్నలకు నేటి పాలకులు సమాధానం చెప్పాలని డిమాండ్ చేయాలి.
స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం కేవలం గొప్ప నాయకుల చరిత్ర కాదు. అది పేరు తెలియని లక్షలాది సాధారణ ప్రజల త్యాగాల చరిత్ర.
సెప్టెంబర్ 29 కేవలం ఒక అమరవీరురాలిని గుర్తుచేసుకోవడం కాదు. స్వాతంత్ర్యం కోసం కోట్లాది సాధారణ ప్రజలు చేసిన అసాధారణ త్యాగాన్ని గుర్తుచేసుకుని నేటి మన కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చడానికి శపథం తీసుకోవాలి.
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
