భారత స్వాతంత్య్రోద్యమ చరిత్రలో ఆయుధం పట్టిన విప్లవకారులు మాత్రమే కాదు, సమాజాన్ని శాస్త్రీయంగా అర్థం చేసుకుని, దాని మార్పు కోసం జీవితాంతం పనిచేసిన మేధావులు కూడా ఉన్నారు. అలాంటి అరుదైన వ్యక్తి భూపేంద్రనాథ్ దత్త.
స్వామి వివేకానంద తమ్ముడిగా చాలామందికి ఆయన పరిచయం. కానీ భూపేంద్రనాథ్ దత్త జీవితాన్ని కేవలం వివేకానందుడి తమ్ముడిగా చూడటం ఆయన చారిత్రక పాత్రను చాలా చిన్నదిగా చేయడమే.
బ్రిటిష్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా బెంగాల్‌లో ఉద్ధృతమైన విప్లవోద్యమంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు. తరువాత విదేశాలకు వెళ్లి భారత స్వాతంత్య్రానికి అంతర్జాతీయ మద్దతు సమీకరించే ప్రయత్నాల్లో పాల్గొన్నారు.
కాలక్రమంలో సామాజిక శాస్త్రం, మానవ శాస్త్రం, సామ్యవాదం, కార్మికోద్యమం వంటి రంగాల వైపు ఆయన ఆలోచనలు విస్తరించాయి.
బెంగాల్‌లో విప్లవ వాతావరణం..
19వ శతాబ్దం చివరి, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బెంగాల్ బ్రిటిష్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా పెరుగుతున్న జాతీయోద్యమానికి కేంద్రంగా మారింది.
1905లో లార్డ్ కర్జన్ బెంగాల్ విభజనను ప్రకటించడం ఈ అసంతృప్తిని మరింత తీవ్రం చేసింది. విదేశీ వస్తు బహిష్కరణ ఉద్యమాలతో పాటు యువతలో ఒక వర్గం సాయుధ విప్లవం ద్వారా బ్రిటిష్ పాలనను కూలదోయాలనే ఆలోచనకు ఆకర్షితమైంది.
ఈ పరిస్థితుల్లోనే అనుశీలన్ సమితి, తరువాత దాని విప్లవ వర్గాలతో అనుబంధమైన యుగాంతర్ ఉద్యమాలు బలపడ్డాయి.
భూపేంద్రనాథ్ దత్త ఈ విప్లవ వాతావరణంలోకి ప్రవేశించారు. 1906లో ప్రారంభమైన యుగాంతర్ పత్రికకు ఆయన కీలకంగా పనిచేశారు. ప్రభుత్వ అధికారిక నివేదికలు కూడా ఈ పత్రికను విప్లవ జాతీయవాద ప్రచార వేదికగా పరిగణించాయి.
యుగాంతర్ పత్రిక — కలం కూడా ఒక ఆయుధమే..
భూపేంద్రనాథ్ దత్త సంపాదకత్వంలో యుగాంతర్ బ్రిటిష్ వలస పాలనపై తీవ్ర విమర్శలు చేసింది. ఆ పత్రిక కేవలం రాజకీయ వార్తలను ప్రచురించే పత్రిక కాదు.
యువతలో స్వాతంత్ర్య భావాలను, బ్రిటిష్ వ్యతిరేక చైతన్యాన్ని పెంపొందించే సాధనంగా పనిచేసింది. భూపేంద్రనాథ్ దత్త, అరవింద ఘోష్ తదితర విప్లవవాదులతో కలిసి ఈ ఉద్యమంలో పనిచేశారు.
ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తీవ్రంగా రాసిన వ్యాసాల కారణంగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనను లక్ష్యంగా చేసుకుంది.
1907 అరెస్టు-కోర్టులోనూ వెనుకడుగు వేయని ధైర్యం..
1907 జూలైలో భూపేంద్రనాథ్ దత్తను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం దేశద్రోహాన్ని ప్రేరేపించే రచనలు చేశారనే ఆరోపణలపై అరెస్టు చేసింది. కోర్టులో ఆయన తన రచనలకు బాధ్యత వహిస్తూ, అవి దేశభక్తితో చేసినవేనని స్పష్టం చేశారు. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తన అభిప్రాయాలను వెనక్కి తీసుకోలేదు.
బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనకు ఒక సంవత్సరం జైలు శిక్ష విధించింది. ఆయన అరెస్టుకు వ్యతిరేకంగా పత్రికా వర్గాల్లో కూడా నిరసనలు వ్యక్తమయ్యాయి.
ఇది భూపేంద్రనాథ్ దత్త వ్యక్తిత్వంలోని ఒక ముఖ్యమైన లక్షణాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. అది భయపడకుండా ఆలోచించడం, ఆలోచించిన దాన్ని ధైర్యంగా చెప్పడం, చెప్పినదానికి బాధ్యత వహించడం.
జైలు తరువాత విదేశీ ప్రయాణం..
జైలు నుంచి విడుదలైన తరువాత భూపేంద్రనాథ్ దత్త విదేశాలకు వెళ్లాడు. అమెరికాలో ఉన్న సమయంలో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు. అక్కడ భారత స్వాతంత్ర్యానికి మద్దతుగా పనిచేస్తున్న ప్రవాస భారతీయులతో సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి.
గదర్ ఉద్యమంతో కూడా ఆయనకు అనుబంధం ఏర్పడింది. ఈ దశలో ఆయన ఆలోచనల్లో ఒక ముఖ్యమైన పరిణామం జరిగింది.
భారత స్వాతంత్ర్యం కేవలం బ్రిటిష్ పాలకులను దేశం నుంచి వెళ్లగొట్టడం మాత్రమే కాదు, భారతదేశంలోని ఆర్థిక, సామాజిక అసమానతలను కూడా అర్థం చేసుకోవాలనే దిశగా ఆయన ఆలోచనలు విస్తరించాయి.
మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం — జర్మనీలో విప్లవ కార్యకలాపాలు..
మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో భూపేంద్రనాథ్ దత్త జర్మనీకి వెళ్లారు. అక్కడ బ్రిటిష్ వ్యతిరేక భారతీయ విప్లవకారులతో కలిసి పనిచేశారు.
బెర్లిన్‌లో ఏర్పడిన ఇండియన్ ఇండిపెండెన్స్ కమిటీ కార్యకలాపాలతో ఆయన కలసి పనిచేశారు. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా అంతర్జాతీయ స్థాయిలో సహకారం పొందడానికి భారత విప్లవకారులు చేసిన ప్రయత్నాల్లో ఇది ఒక భాగం.
ఈ కాలం భారత స్వాతంత్య్రోద్యమానికి ఒక అంతర్జాతీయ కోణాన్ని ఇచ్చింది. యూరప్, అమెరికా, ఆసియా ప్రాంతాల్లో ఉన్న భారతీయ విప్లవకారులు పరస్పరం సంబంధాలు ఏర్పరచుకుని స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని ప్రపంచస్థాయికి తీసుకెళ్లడానికి ప్రయత్నించారు.
భూపేంద్రనాథ్ దత్త ఈ అంతర్జాతీయ విప్లవ రాజకీయాలలో కూడా భాగస్వామిగా ఉన్నారు.
సామ్యవాదం వైపు ప్రయాణం..
విదేశీ జీవితంలో భూపేంద్రనాథ్ దత్తకు యూరప్‌లోని సామ్యవాద, కార్మికోద్యమ భావాలతో పరిచయం పెరిగింది. భారతదేశంలో బ్రిటిష్ వలస పాలన ఒక రాజకీయ సమస్య మాత్రమే కాదని, దాని వెనుక ఆర్థిక దోపిడీ, వర్గ అసమానతలు, సామాజిక వెనుకబాటుతనం కూడా ఉన్నాయని ఆయన లోతుగా అధ్యయనం చేశారు. అందువల్ల ఆయన ఆలోచనల్లో జాతీయ విముక్తి నుంచి సామాజిక విముక్తి వైపు విస్తరణ కనిపిస్తుంది. ఇది ఆయన జీవితంలోని అత్యంత ఆసక్తికరమైన పరిణామాలలో ఒకటి.
కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంతో సంబంధం..
భూపేంద్రనాథ్ దత్త తరువాత అంతర్జాతీయ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంతో కూడా సంబంధం ఏర్పరచుకున్నారు. 1921లో మాస్కోలో జరిగిన కొమింటెర్న్ సమావేశాల సందర్భంలో ఆయన పాల్గొన్నట్లు జీవిత చరిత్రా ఆధారాలు పేర్కొంటున్నాయి.
భారతదేశంలోని రాజకీయ, సామాజిక పరిస్థితులపై ఆయనకు ప్రత్యేకమైన ఆసక్తి ఉండేది. ఆయనకు స్వాతంత్ర్యం అంటే కేవలం “విదేశీ పాలకుడి నుంచి రాజకీయ స్వేచ్ఛ” మాత్రమే కాదు.
సమాజంలో పేదరికం, దోపిడీ, కుల అసమానత, ఆర్థిక అసమానతలను తొలగించకుండా నిజమైన స్వేచ్ఛ సాధ్యం కాదనే ఆలోచన ఆయనలో బలపడింది.
సామాజిక శాస్త్రవేత్తగా భూపేంద్రనాథ్ దత్త..
విప్లవకారుడిగా ప్రారంభమైన ఆయన జీవితం తరువాత ఒక గంభీరమైన మేధో ప్రయాణంగా మారింది. అమెరికాలో బ్రౌన్ యూనివర్సిటీలో, జర్మనీలో హాంబర్గ్ యూనివర్సిటీలో ఆయన విద్యాభ్యాసం చేశారు. సామాజిక శాస్త్రం, మానవ శాస్త్రం, భారతీయ సమాజ నిర్మాణం వంటి అంశాలపై పరిశోధనలు చేశారు.
భారతీయ సమాజాన్ని కేవలం మతం లేదా సంప్రదాయాల కోణంలో కాకుండా చారిత్రక, సామాజిక, ఆర్థిక సంబంధాల నేపథ్యంలో అధ్యయనం చేయడానికి ఆయన ప్రయత్నించారు. అందుకే భూపేంద్రనాథ్ దత్తను కేవలం “విప్లవకారుడు”గా మాత్రమే కాకుండా ఒక సామాజిక ఆలోచనాపరుడుగా కూడా గుర్తించాలి.
కులవ్యవస్థపై విమర్శనాత్మక దృష్టి..
భారతదేశంలోని కుల విభజన, సామాజిక అసమానతలు ఆయన అధ్యయనాల్లో ముఖ్యమైన అంశాలుగా నిలిచాయి. సమాజం సహజంగానే సమానంగా ఏర్పడలేదు.
చరిత్రలో ఏర్పడిన సామాజిక, ఆర్థిక సంబంధాలు అసమానతలను నిర్మించాయనే దృక్పథంతో ఆయన భారత సమాజాన్ని పరిశీలించారు. అందువల్ల ఆయన రచనల్లో భారతీయ సామాజిక వ్యవస్థపై విమర్శనాత్మక పరిశీలన కనిపిస్తుంది.
ఏఐటీయూసీ కార్మికోద్యమం..
భూపేంద్రనాథ్ దత్త జీవితంలోని మరో ముఖ్యమైన అధ్యాయం కార్మికోద్యమంతో ఆయనకు ఏర్పడిన అనుబంధం. ఆల్ ఇండియా ట్రేడ్ యూనియన్ కాంగ్రెస్ (ఏఐటీయూసీ) కార్యకలాపాల్లో ఆయన పాల్గొన్నారు. ఆయన రెండుసార్లు ఏఐటీయూసీ అధ్యక్షుడిగా వ్యవహరించారు. ఇది ఆయన ఆలోచనా పరిణామానికి మరో ముఖ్యమైన సంకేతం.
వలస వ్యతిరేక పోరాటం -> సామ్యవాద ఆలోచన -> కార్మికోద్యమం అనే ప్రయాణంలో భూపేంద్రనాథ్ దత్త జాతీయ విముక్తి సమస్యను కార్మికులు, రైతులు, పేద ప్రజల జీవన సమస్యలతో అనుసంధానించారు.
రైతుల హక్కుల కోసం..
1930లో కరాచీలో జరిగిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సమావేశంలో రైతుల ప్రాథమిక హక్కులకు సంబంధించిన అంశాన్ని ఆయన ఆ సమావేశంలో లేవనెత్తారు. ఇది ఆయన రాజకీయ ఆలోచనలో మరో ముఖ్యమైన అంశాన్ని చూపిస్తుంది.
స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత దేశం ఎవరి కోసం అనే ప్రశ్నను ఆయన ముందుగానే లేవనెత్తారు. రైతులు, కార్మికులు, సామాన్య ప్రజలకు ఆర్థిక, సామాజిక హక్కులు లభించాలనే ఆలోచన ఆయన రాజకీయ జీవితంలో ముఖ్యమైన భాగంగా నిలిచింది.
స్వామి వివేకానంద తమ్ముడు – స్వంతమైన ఆలోచనా ప్రపంచం..
భూపేంద్రనాథ్ దత్త పేరు చెప్పగానే స్వామి వివేకానంద పేరు సహజంగానే గుర్తుకు వస్తుంది. వివేకానందుడి అసలు పేరు నరేంద్రనాథ్ దత్త. భూపేంద్రనాథ్ ఆయనకు తమ్ముడు. కానీ ఇద్దరి జీవిత మార్గాలు వేర్వేరు.
వివేకానందుడు ఆధ్యాత్మికత, మానవ సేవ, జాతీయ చైతన్యం వైపు ప్రపంచాన్ని ప్రభావితం చేస్తే, భూపేంద్రనాథ్ దత్త విప్లవ రాజకీయాలు, సామాజిక శాస్త్రం, సామ్యవాద ఆలోచనలు, కార్మికోద్యమం వైపు పయనించారు.
అయితే అన్నయ్య ఆలోచనలను ఆయన పూర్తిగా వేరుగా చూడలేదు. ఆయన రచించిన “స్వామి వివేకానంద: పేట్రియాట్-ప్రాఫెట్” గ్రంథంలో వివేకానందుడి జాతీయ, సామాజిక ఆలోచనలను విశ్లేషించారు.
రచయితగా ఆయన కృషి..
భూపేంద్రనాథ్ దత్త అనేక గ్రంథాలు, పరిశోధనా రచనలు చేశారు. వాటిలో స్వామి వివేకానంద: పేట్రియాట్-ప్రాఫెట్, స్టడీస్ ఇన్ ఇండియన్ సోషల్ పాలిటీ, డయలెక్టిక్స్ ఆఫ్ హిందూ రిచ్యువలిజం, ఇండియన్ సోషల్ ప్యాటర్న్ / భారతీయ సమాజ పద్ధతి ముఖ్యమైనవి. భారతీయ సమాజం, సంస్కృతి, రాజకీయాలపై అనేక రచనలు చేశారు.
తన రచనల్లో భారతదేశాన్ని భావోద్వేగపూరితమైన జాతీయతతో మాత్రమే కాకుండా శాస్త్రీయమైన సామాజిక దృష్టితో అర్థం చేసుకోవాలనే ప్రయత్నం కనిపిస్తుంది.
తన జీవితాన్ని మూడు దశలుగా చూడవచ్చు. భూపేంద్రనాథ్ దత్త జీవితాన్ని సులభంగా అర్థం చేసుకోవాలంటే మూడు ప్రధాన దశలుగా చూడవచ్చు.
1. విప్లవ జాతీయవాద దశ. బెంగాల్‌లో యుగాంతర్ ఉద్యమం, బ్రిటిష్ వ్యతిరేక పోరాటం, అరెస్టు, జైలు.
2. అంతర్జాతీయ విప్లవ దశ. అమెరికా, జర్మనీ, బెర్లిన్‌లో భారత స్వాతంత్ర్య కార్యకలాపాలు, అంతర్జాతీయ విప్లవకారులతో సంబంధాలు, సామ్యవాద ఆలోచనల పరిచయం.
3. సామాజిక-కార్మిక దశ. సామాజిక శాస్త్ర పరిశోధన, భారతీయ సమాజంపై అధ్యయనం, కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంతో సంబంధం, ఏఐటీయూసీలో పాత్ర, రైతులు, కార్మికుల హక్కుల కోసం కృషి.
ఈ మూడు దశలను కలిపి చూసినప్పుడే భూపేంద్రనాథ్ దత్త సంపూర్ణ వ్యక్తిత్వం మనకు అర్థమవుతుంది.
నేటి తరానికి స్ఫూర్తి..
ఆయన జీవితం ఒక ముఖ్యమైన సందేశాన్ని ఇస్తుంది. దేశభక్తి అంటే కేవలం దేశం కోసం నినాదాలు చేయడం కాదు. దేశంలోని ప్రజల జీవన పరిస్థితులను అర్థం చేసుకోవడం, పేదరికం, అసమానతలను ప్రశ్నించడం, కార్మికులు, రైతుల హక్కుల కోసం నిలబడడం, సమాజాన్ని శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేయడం కూడా దేశసేవలో భాగమే.
భూపేంద్రనాథ్ దత్త తన జీవితంలో ఆ పరిణామాన్ని చూపించారు. విప్లవకారుడిగా బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యాన్ని సవాలు చేశారు. రచయితగా సమాజాన్ని ప్రశ్నించారు.
సామాజిక శాస్త్రవేత్తగా భారతదేశాన్ని అధ్యయనం చేశారు. కార్మికోద్యమ కార్యకర్తగా శ్రమజీవుల సమస్యలతో అనుసంధానమయ్యారు. అందువల్ల ఆయన జీవితం జాతీయ విముక్తి నుంచి సామాజిక విముక్తి వరకు సాగిన ఒక ప్రయాణంగా చూడవచ్చు.
భారత స్వాతంత్ర్య చరిత్రను మనం గాంధీ, నెహ్రూ, సుభాష్ చంద్రబోస్, భగత్‌సింగ్, చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ వంటి మహనీయులతో గుర్తు చేసుకుంటాం.
అయితే ఆ మహత్తర పోరాటాన్ని నిర్మించిన అనేక మంది విప్లవకారులు, మేధావులు, కార్మిక నాయకులు, రచయితలు చరిత్రలో తగినంతగా గుర్తింపుపొందలేదు. భూపేంద్రనాథ్ దత్త అలాంటి మరుగునపడిన మహనీయుల్లో ఒకరు.
1880 సెప్టెంబర్ 4న జన్మించిన ఈ విప్లవకారుడు తన జీవితాన్ని ఒకే రాజకీయ దశలో నిలిపివేయలేదు. కాలంతో పాటు తన ఆలోచనలను అభివృద్ధి చేసుకున్నారు.
జాతీయ విముక్తి నుంచి సామాజిక న్యాయం వైపు, విప్లవ జాతీయవాదం నుంచి సామ్యవాద ఆలోచనల వైపు, రాజకీయ కార్యకర్త నుంచి సామాజిక శాస్త్రవేత్తగా ఆయన ప్రయాణం సాగింది. అందుకే భూపేంద్రనాథ్ దత్తను స్మరించడం అంటే ఒక విప్లవకారుడిని మాత్రమే స్మరించడం కాదు.
భారతదేశంలో స్వాతంత్ర్యం, సామాజిక న్యాయం, సమానత్వం గురించి ఆలోచించిన ఒక విశాల మేధో సంప్రదాయాన్ని స్మరించడం.
About the Author
Discover more from The Wire Telugu
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
